Một chiếc vòng ngọc bích nephrite tốt là vòng nguyên khối, màu và chất đều quanh thân, không có vết nứt chạy ra bề mặt, dáng vòng hợp cổ tay và thói quen người đeo; nhờ cấu trúc sợi đan, nó chịu va chạm nhẹ tốt hơn vòng phỉ thuý, nhưng rơi mạnh vẫn có thể gãy.
Bài này không bàn chuyện đo ni tay, vốn chung cho mọi loại vòng đá. Thay vào đó, bài đi vào những gì riêng của vòng nephrite: các dáng vòng hay gặp, cách soi một vòng trong vài phút, phân biệt vân với nứt trên thân vòng, nhận ra vòng đã gãy được nối hay bọc kim loại, và vài điều về chiếc vòng cũ của bà, của mẹ.
Vòng nephrite khác vòng phỉ thuý ở đâu khi đeo
Ai từng đeo vòng phỉ thuý đều biết cảm giác thót tim mỗi lần tay quẹt vào cạnh bàn. Phỉ thuý cứng hơn nhưng giòn hơn; nephrite mềm hơn một chút nhưng dai hơn nhiều. Với chiếc vòng, độ dai quan trọng hơn: vòng nephrite va nhẹ vào bàn, vào tay nắm cửa thường chỉ để lại vết mờ, ít khi mẻ hay nứt.
Nhưng dai không có nghĩa là không vỡ. Vòng rơi từ độ cao ngang hông xuống nền gạch men, va mạnh vào đá hoa, bị kẹp giữa cửa xe, vẫn có thể nứt hoặc gãy đôi. Vòng mảnh, vòng có chạm thủng, vòng có vân bông lớn chạy ngang thân là những chỗ yếu hơn phần còn lại.
Về vẻ ngoài, vòng nephrite thường đục hoặc trong mờ, ánh dầu dịu, màu trầm. Nó không có độ "nước" trong veo như phỉ thuý thượng hạng, nhưng có vẻ ấm, mịn, đeo lâu bóng lên đẹp. Nhiều người chọn nephrite vì đeo hằng ngày ít phải lo, chứ không phải vì nó rẻ hay đắt hơn.
Vòng nephrite cũng nặng tay vừa phải. Người quen đeo vòng phỉ thuý bản to có thể thấy vòng nephrite cùng cỡ nhẹ hơn một chút; người mới đeo vòng đá thì thấy nó nặng hơn nhiều so với vòng kim loại.
Các dáng vòng hay gặp và hợp với ai
Cùng một khối ngọc, người thợ có thể tiện ra nhiều dáng vòng khác nhau. Dáng vòng ảnh hưởng tới cảm giác đeo, độ bền và cách màu hiện lên:
| Dáng vòng | Đặc điểm | Hợp với | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Tròn trong tròn ngoài | Mặt cắt tròn, dày, vòng cổ điển | Người thích vẻ đầy đặn, cổ tay vừa đến to | Màu trông đậm hơn do dày; khó đeo vào hơn |
| Trong phẳng ngoài tròn | Mặt trong phẳng ôm cổ tay, mặt ngoài cong | Đeo hằng ngày, làm việc văn phòng | Dáng dễ chịu nhất cho đa số người |
| Bản dẹt | Mỏng, rộng bản, mặt phẳng | Người thích vẻ hiện đại, cổ tay thon | Mỏng nên lộ rõ vân, đốm; soi kỹ hơn |
| Vòng mảnh | Thân nhỏ, nhẹ | Đeo chồng nhiều vòng, người nhỏ tay | Yếu hơn khi va mạnh |
| Vòng chạm, vòng khắc | Có hoa văn nổi hoặc chìm | Người thích chi tiết | Rãnh chạm bám bụi; chỗ khoét sâu là chỗ yếu |
| Vòng bọc kim loại | Có đoạn bọc vàng, bạc hoặc chốt mở | Người cổ tay to, khó đeo vòng kín | Hỏi rõ bọc để trang trí hay để che chỗ gãy |
Nếu mua cho người lớn tuổi, dáng trong phẳng ngoài tròn thường dễ chịu nhất vì không cấn xương cổ tay và dễ tháo ra hơn khi cần. Nếu mua làm quà mà không chắc cỡ tay, hỏi trước điều kiện đổi cỡ, vì vòng đá nguyên khối không nới hay thu lại được.
Soi một chiếc vòng trong ba phút
Trình tự dưới đây làm được ngay tại quầy với đèn pin điện thoại và kính lúp nhỏ. Không bước nào làm hỏng vòng:
- Lau vòng sạch dầu tay. Cầm ra chỗ có ánh sáng ban ngày.
- Nhìn phản chiếu: giữ vòng sao cho một vệt sáng thẳng, như mép cửa sổ, phản chiếu trên mặt ngoài, rồi xoay chậm một vòng. Vệt sáng gãy khúc hay lượn sóng chỉ ra chỗ lõm, chỗ mài không đều.
- Chiếu đèn pin từ trong lòng vòng ra ngoài, xoay chậm hết một vòng. Đây là cách dễ thấy nhất các đường nứt, đường vân và vệt bông.
- Soi kính lúp ở những chỗ đèn pin chỉ ra. Xem đường đó có chạy ra bề mặt không, có vướng móng tay không.
- Xem kỹ toàn bộ mép trong và mép ngoài: mẻ nhỏ ở mép thường do va chạm cũ.
- Cầm vòng nhìn nghiêng ngang tầm mắt để kiểm độ tròn và độ đều của thân vòng.
Không gõ vòng vào vòng khác hay vào mặt kính để "nghe tiếng trong". Tiếng gõ phụ thuộc vào dáng vòng, cách cầm, độ dày nhiều hơn là chất đá, và cú gõ có thể làm một vết nứt nhỏ lan ra. Người thợ lâu năm cũng không dựa vào tiếng gõ để kết luận.
Đường mảnh trên thân vòng: vân, thạch văn hay nứt
Đây là câu hỏi người mua vòng hay gặp nhất. Bảng dưới gom cách phân biệt bằng quan sát:
| Loại đường | Đèn pin chiếu từ trong ra | Móng tay vuốt qua | Nên hiểu là |
|---|---|---|---|
| Vân, vệt bông | Ánh sáng đi qua, hai bên sáng đều, đường mờ mềm | Trơn | Kết cấu tự nhiên, không ảnh hưởng độ bền |
| Thạch văn | Đường mảnh rõ hơn, nhưng ánh sáng vẫn đi qua | Trơn | Khe cổ đã được khoáng vật lấp kín, thường ổn; theo dõi |
| Nứt trong, chưa ra mặt | Ánh sáng bị chặn một phía, có khi lấp lánh như mặt gương | Trơn | Điểm yếu tiềm ẩn; hỏi kỹ và cân nhắc |
| Nứt ra bề mặt | Ánh sáng bị chặn, đường sắc | Vướng nhẹ | Không nên mua; vòng đang đeo thì tránh va đập, nhờ thợ xem |
Với vòng nephrite, vân và vệt bông rất phổ biến; một chiếc vòng không có đường nào thường là vòng chất rất sạch hoặc là vật liệu khác. Đừng vì sợ nứt mà loại hết mọi vòng có đường; hãy học phân biệt bằng đèn pin, và khi không chắc, hỏi người bán chỉ thẳng từng đường cho mình xem.
Vòng gãy nối, vòng dán, vòng bọc kim loại: nhận diện thế nào
Vòng bọc kim loại có hai lý do. Có vòng được bọc vàng, bạc một đoạn hoặc làm khớp mở để trang trí, để dễ đeo cho người cổ tay to. Cũng có vòng đã gãy, được nối lại và bọc kim loại để che chỗ nối. Cả hai đều là món đồ có thể đeo được, nhưng giá trị khác hẳn, nên phải hỏi rõ.
Soi chỗ ngọc gặp kim loại. Chiếu đèn pin sát chỗ bọc. Nếu thân ngọc liền khối đi xuyên qua dưới lớp kim loại, ánh sáng sẽ đi liền. Nếu có đường cắt ngay dưới mép kim loại, đó thường là chỗ nối.
Vòng dán keo không bọc. Một số vòng gãy được dán lại bằng keo trong rồi đánh bóng. Soi đèn pin quanh thân vòng, tìm một đường thẳng cắt ngang thân, có ánh hơi khác, đôi khi có bọt khí nhỏ trong keo.
Câu hỏi nên đặt. "Vòng này nguyên khối hay có chỗ nối? Phần bọc kim loại để trang trí hay để che chỗ gãy?" Yêu cầu ghi câu trả lời vào hoá đơn.
Đeo vòng nephrite cho bền
Vòng ngọc là món đeo sát người, chịu va chạm nhiều nhất trong các loại trang sức. Một vài thói quen nhỏ giữ được nó hàng chục năm. Tháo vòng khi làm việc nặng, khiêng đồ, làm vườn, tập thể thao, chơi với trẻ nhỏ hay vật nuôi lớn. Tháo khi đi biển, vì cát và đá san hô dễ làm trầy và va.
Khi rửa bát, giặt đồ bằng tay, dùng chất tẩy rửa, nên tháo hoặc đeo găng. Nephrite không sợ nước, nhưng lớp sáp phủ có thể mờ đi, và tay trơn xà phòng dễ làm vòng tuột rơi. Khi đeo vào hay tháo ra, ngồi xuống, kê khăn mềm phía dưới; phần lớn vòng gãy vì rơi đúng lúc này.
Khi cất, để vòng riêng trong túi vải hoặc hộp có ngăn, không chung với nhẫn kim cương, đồng hồ, trang sức có đá cứng. Thỉnh thoảng rửa bằng nước ấm pha xà phòng dịu, lau khô bằng khăn bông. Không dùng máy siêu âm với vòng có bọc kim loại, có keo nối hoặc có vết nứt.
Một mẹo nhỏ của người hay đeo vòng: chọn một chỗ cố định trong nhà để tháo vòng, như một chiếc đĩa sứ lót khăn trên bàn trang điểm. Vòng ngọc thất lạc hay vỡ phần nhiều không phải lúc đang đeo, mà lúc tháo vội rồi đặt tạm lên mép bồn rửa, thành giường, bậu cửa sổ.
Chiếc vòng cũ của bà, của mẹ
Nhiều người cầm chiếc vòng ngọc được trao lại mà không biết nó là gì, đeo được không, có nên sửa không. Trước hết, đừng vội đem đánh bóng hay mài lại. Vết mờ, vết xước nhẹ là dấu vết của nhiều năm đeo, và nhiều người muốn giữ chúng.
Hãy kiểm như với một chiếc vòng mới: soi đèn pin tìm nứt, xem có chỗ nối, chỗ dán không. Nếu không có nứt ra bề mặt, vòng đeo tiếp được. Nếu có, nên nhờ người thợ kim hoàn xem và cân nhắc giữ làm kỷ niệm thay vì đeo hằng ngày.
Nếu muốn biết chắc vòng là nephrite, phỉ thuý hay đá khác, đem đến phòng giám định độc lập. Việc giám định không làm hỏng vòng, và tờ giấy sẽ là thông tin quý cho người giữ vòng sau này. Không cần phải biết giá trị bằng tiền để trân trọng một chiếc vòng; nhưng biết đúng chất liệu giúp bạn giữ gìn nó đúng cách.
Nếu chiếc vòng chật so với tay người nhận, đừng cố ép vào bằng cách bóp mạnh bàn tay hay bôi dầu rồi đẩy mạnh; vòng có thể trượt rơi xuống đất. Có thể giữ vòng làm vật kỷ niệm, hoặc hỏi thợ về cách làm khung treo, hộp trưng bày. Một chiếc vòng không đeo được vẫn có thể được giữ gìn trọn vẹn.
Câu hỏi thường gặp
Vòng ngọc bích nephrite có dễ vỡ hơn vòng phỉ thuý không?
Ngược lại, nephrite dai hơn phỉ thuý nhờ cấu trúc sợi đan, nên chịu va chạm nhẹ tốt hơn. Tuy vậy vòng nephrite rơi mạnh xuống nền gạch hay bị kẹp vẫn có thể nứt, gãy, nhất là vòng mảnh hoặc có chạm thủng.
Vòng ngọc bích có vân trắng có phải bị nứt không?
Thường là không. Vân, vệt bông trắng là kết cấu tự nhiên của nephrite. Chiếu đèn pin từ trong lòng vòng ra: ánh sáng đi qua đều là vân; ánh sáng bị chặn một phía, đường sắc, vướng móng tay mới là dấu hiệu nứt.
Vòng ngọc bích bọc vàng có phải vòng đã gãy không?
Không nhất thiết. Có vòng bọc vàng, bạc để trang trí hoặc làm khớp mở cho dễ đeo. Nhưng cũng có vòng đã gãy được nối và bọc để che. Nên hỏi thẳng người bán và soi đèn pin chỗ ngọc gặp kim loại.
Vòng ngọc bích bị trầy mờ có đánh bóng lại được không?
Được. Người thợ có thể đánh bóng lại để mặt vòng sáng lên. Việc này lấy đi một lớp rất mỏng, nên chỉ làm khi thật cần và nhờ thợ quen tay với nephrite. Không tự chà bằng kem đánh răng hay giấy nhám.
Có nên đeo vòng ngọc bích khi ngủ không?
Nhiều người vẫn đeo, nhưng khi ngủ tay có thể đập vào thành giường, vách tường, và vòng cũng có thể cấn cổ tay. Nếu ngủ hay trở mình mạnh, nên tháo ra cất vào túi vải đặt cố định một chỗ để sáng mai không quên.
Chiếc vòng cũ không rõ chất liệu nên làm gì trước?
Lau sạch, soi đèn pin tìm nứt và chỗ nối, rồi đem đến phòng giám định độc lập nếu muốn biết chắc là nephrite, phỉ thuý hay đá khác. Không mài, đánh bóng hay thử bằng lửa, hoá chất trước khi biết rõ.