Labradorite là một loại fenspat màu xám tối, khi nghiêng đúng góc thì loé lên một mảng màu xanh lam, xanh lục, vàng hay cam như cánh bướm; màu chỉ hiện theo một hướng, nên mặt dây labradorite đẹp hay không phụ thuộc rất nhiều vào việc người thợ cắt có xoay đúng hướng đó ra mặt trước hay không. Một viên cắt lệch có thể rực rỡ khi nằm nghiêng trên bàn tay người bán, nhưng khi treo trên cổ thì gần như chỉ là một viên đá xám.
Vì vậy chọn mặt dây labradorite khác với chọn đá màu thường: phải xem đá ở đúng tư thế nó sẽ được đeo. Phần dưới giải thích màu loé từ đâu ra, cách xem một viên mặt dây, những thứ hay được bán dưới tên labradorite như thuỷ tinh phủ màng và đá phủ lớp ánh, cùng cách đeo và giữ loại đá có mặt cát khai này.
Màu loé của labradorite từ đâu ra
Bên trong labradorite có vô số lớp fenspat cực mỏng xếp chồng lên nhau, các lớp hơi khác nhau về thành phần. Khi ánh sáng chiếu vào, những lớp này phản xạ và giao thoa giống cách váng dầu trên mặt nước hay bong bóng xà phòng loé màu. Độ dày của lớp quyết định màu: lớp mỏng cho xanh lam, dày hơn cho xanh lục, vàng, rồi cam. Một viên có thể có nhiều vùng, mỗi vùng một màu, ghép thành bức tranh như cánh bướm hay lông công.
Điều quan trọng là các lớp này nằm theo một mặt phẳng nhất định trong viên đá. Ánh sáng chỉ phản xạ mạnh về phía mắt bạn khi bạn nhìn gần vuông góc với mặt phẳng đó. Nhìn lệch đi một chút, màu tắt và viên đá trở về màu xám khói. Đó là lý do labradorite trông như "bật tắt" khi bạn xoay nó, khác với opal có màu lửa nhảy múa từ nhiều hướng.
Thân labradorite thường là xám tối, xám nâu, có khi lẫn những vệt đen dạng kim hay vảy. Thân càng tối, màu loé càng tương phản rõ. Có viên thân sáng hơn, gần như trong, màu loé nhạt và mềm hơn. Những vệt thẳng như nét bút chì cắt ngang mảng màu là ranh giới giữa các vùng, rất thường gặp và là dấu hiệu tự nhiên.
Về màu, xanh lam và xanh lục là hai màu loé hay gặp nhất. Vàng, cam rõ ít hơn, còn tím, hồng, đỏ loé mạnh thì hiếm. Một viên có nhiều vùng màu khác nhau trên nền thân tối, màu sáng rõ khi nhìn thẳng, thường được người thợ để riêng cho mặt dây lớn. Tuy vậy, đẹp hay không còn tuỳ mắt người đeo: có người chỉ thích một màu xanh lam phủ kín, có người thích kiểu loang nhiều màu như vệt sơn.
Xem một mặt dây labradorite đúng cách
Mặt dây treo thẳng đứng trên ngực, nên cách xem tốt nhất là mô phỏng đúng tư thế đó. Trình tự người thợ hay làm:
- Cầm sợi dây, để mặt dây treo tự do trước mặt bạn, ngang tầm ngực, quay lưng về phía cửa sổ hoặc để nguồn sáng chiếu từ phía trên vai.
- Nhìn thẳng vào mặt đá như cách người đối diện sẽ nhìn bạn. Màu có hiện không, hiện ở bao nhiêu phần mặt đá?
- Bước nhẹ sang trái, sang phải, cúi người một chút. Ghi nhận màu hiện ở góc nào và tắt ở góc nào.
- Rồi mới đặt viên đá nằm ngửa trong lòng bàn tay, nghiêng đủ hướng để xem toàn bộ dải màu nó có.
- Nếu màu chỉ rực khi đá nằm nghiêng hẳn mà gần như tắt khi treo thẳng, viên đó được cắt cho hướng khác, hợp làm nhẫn hoặc đồ để bàn hơn là mặt dây.
- Soi bằng kính lúp 10x quanh mép và mặt sau: tìm vết nứt chạm mặt, mẻ mép, và xem mặt sau có phẳng bóng bất thường không.
Không có viên labradorite nào loé màu ở mọi góc. Mục tiêu chỉ là chọn viên mà góc đẹp nhất trùng với góc bạn sẽ đeo. Viên kín màu khi nhìn thẳng thường được người thợ đánh giá cao hơn viên nhiều màu nhưng phải nghiêng mới thấy.
Labradorite và những thứ hay bị bán dưới tên này
Một số vật liệu bắt chước được hiệu ứng loé màu. Dấu hiệu dưới đây nhìn được bằng mắt và kính lúp:
| Loại | Cách màu hiện | Thân đá | Dấu hiệu nên để ý |
|---|---|---|---|
| Labradorite tự nhiên | Loé theo một hướng, tắt khi lệch góc, chia vùng có ranh giới thẳng | Xám tối, có vệt đen dạng kim, vảy | Màu có chiều sâu, như nằm dưới mặt đá |
| Thuỷ tinh phủ màng ánh | Ánh cầu vồng đều trên toàn mặt, thấy từ nhiều góc | Trong hoặc đen đều | Màng có thể xước, bong ở mép; bọt khí tròn bên trong |
| Thạch anh phủ màng kim loại | Ánh kim loại nhiều màu kiểu cầu vồng, rất rực | Trong suốt dưới lớp phủ | Màu nằm trên bề mặt, mép giác lộ chỗ bong |
| Lát mỏng dán lưng đen | Như labradorite thật | Mỏng, lưng đen phẳng | Nhìn cạnh viên thấy đường keo |
| Đá mặt trăng cầu vồng | Ánh xanh nhiều màu trên nền trắng gần trong | Trắng, bán trong | Họ hàng gần, không phải hàng giả, chỉ khác vẻ ngoài |
Một tên thương mại hay gặp nữa là chữ dùng cho labradorite thân rất tối, màu loé đủ dải. Đó là cách gọi của người bán cho loại đẹp, không phải khoáng vật khác; giá trị vẫn tuỳ ở chính viên đá bạn đang nhìn.
Đá phủ màng: vì sao cần biết và hỏi gì
Phủ màng không giống labradorite tự nhiên. Thuỷ tinh hay thạch anh phủ một lớp kim loại siêu mỏng cho ánh cầu vồng. Ánh này thường rực và đều từ mọi góc, trong khi labradorite thật chỉ loé ở một hướng. Hai thứ trông khác hẳn khi bạn xoay chậm.
Màng phủ mòn theo thời gian. Lớp phủ nằm trên bề mặt, cọ xát, lau khăn nhám hay va chạm làm nó xước và bong dần, lộ ra mảng trong suốt hoặc xám. Labradorite tự nhiên có màu nằm trong đá nên không bong.
Tên gọi có thể gây nhầm. Một số tên thương mại nghe gần giống tên đá thật. Khi gặp tên lạ đi kèm ánh cầu vồng rực rỡ, hãy hỏi: đây là đá gì, màu có phải từ lớp phủ không?
Không có gì sai nếu ghi rõ. Đồ phủ màng là trang sức thời trang, đẹp và giá thấp hơn nhiều. Vấn đề chỉ là khi nó được bán như labradorite tự nhiên.
Câu nên có trên hoá đơn. Labradorite tự nhiên, kích thước, kim loại ổ. Với đồ phủ màng: "thuỷ tinh phủ màng" hoặc "thạch anh phủ màng". Đừng chấp nhận một chữ "đá cầu vồng" mơ hồ.
Đeo và giữ labradorite
Độ cứng labradorite thường được ghi quanh mức 6 đến 6,5, nên không quá dễ xước như đá mềm. Nhưng giống đá mặt trăng, labradorite có mặt cát khai, tức có hướng đá dễ tách. Một cú va mạnh vào cạnh bàn, rơi xuống nền gạch có thể làm đá nứt dọc theo những mặt phẳng đó, hay sứt một mảng ở mép. Mặt dây ít va chạm nên là kiểu trang sức hợp với labradorite nhất; nhẫn và vòng tay hạt thì cần cẩn thận hơn.
Làm sạch bằng nước ấm có chút xà phòng dịu, bàn chải lông mềm, tráng và lau khô. Không dùng máy siêu âm, không dùng hơi nước, vì rung và nhiệt có thể làm những vết tách nhỏ sẵn có trong đá loang ra. Không để mặt dây trên bậu cửa sổ nắng gắt lâu ngày, không đeo vào phòng xông hơi. Với đồ phủ màng thì càng nhẹ tay hơn: chỉ lau bằng khăn mềm, không chà.
Khi cất, để mặt dây trong túi vải riêng, không thả chung với nhẫn đá cứng hay kim loại sắc cạnh. Sợi dây nên được móc lại khi cất để không quấn rối kéo lệch mặt đá. Định kỳ nhìn lại móc treo và khoen nối: khoen mỏng mòn sau vài năm, rơi mặt dây xuống nền là kiểu tai nạn hay gặp nhất với labradorite.
Chọn labradorite cho vòng tay hạt và nhẫn
Với vòng tay hạt tròn, mỗi hạt chỉ loé ở một phía, nên khi đeo bạn sẽ thấy vài hạt rực và vài hạt xám, xoay cổ tay thì các hạt thay nhau bật màu. Đó là đặc điểm tự nhiên, không phải lỗi. Một chuỗi hạt mà hạt nào cũng loé xanh rực từ mọi hướng thì đáng nghi là thuỷ tinh phủ màng. Khi chọn, lăn chuỗi hạt chậm trên lòng bàn tay, quan sát mỗi hạt có bật màu ở một góc nào đó không.
Với nhẫn, labradorite thường được mài mặt vòm thấp hoặc mặt phẳng lớn. Nhẫn nhìn từ trên xuống khi bạn đeo, nên viên đá cần loé màu ở góc nhìn đó, khác với mặt dây treo thẳng. Chọn ổ bọc viền cho nhẫn đeo thường xuyên, tháo ra khi làm việc nặng, và đừng chọn viên quá mỏng vì dễ tách. Nếu viên đá to, nặng, nên để ý cả đai nhẫn, vì đai mảnh sẽ làm nhẫn xoay, mặt đá úp vào lòng bàn tay và va chạm nhiều hơn.
Mua labradorite làm quà khi đi du lịch
Labradorite là loại đá hay được bày bán ở các điểm du lịch dưới dạng mặt dây, móc khoá, vòng hạt, viên mài láng. Phần lớn đồ ở đó là labradorite thật loại phổ thông, nhưng lẫn vào có thuỷ tinh phủ màng và đá phủ lớp ánh. Khi đứng trước quầy, hãy cầm từng món ra gần chỗ có ánh sáng tự nhiên, xoay chậm: món nào loé ở một góc rồi tắt là dấu hiệu tốt; món nào rực cầu vồng đều mọi góc thì hỏi lại người bán.
Hỏi thêm: đá có phủ gì không, có dán lưng không. Nếu người bán không ghi được hoá đơn, chụp ảnh món đồ cạnh tờ giấy ghi tên đá và nơi mua để giữ làm thông tin cho người nhận. Khi tặng, kèm một câu dặn ngắn: đây là đá có hướng dễ tách, đừng làm rơi, đừng ngâm nước, đừng làm sạch bằng máy. Món quà nhỏ sẽ theo người nhận được lâu hơn nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Labradorite có phải là đá mặt trăng không?
Hai loại cùng họ fenspat nhưng khác nhau. Labradorite thường có thân xám tối và màu loé mạnh theo một hướng; đá mặt trăng cổ điển có thân trắng hoặc trong với ánh xanh, trắng mềm. Loại gọi là đá mặt trăng cầu vồng thì gần với labradorite hơn.
Vì sao mặt dây labradorite đeo lên cổ lại không thấy màu?
Có thể viên đá được cắt với hướng màu loé lệch so với tư thế treo thẳng, hoặc ánh sáng xung quanh tán đều không có nguồn sáng đơn. Hãy thử đứng gần cửa sổ, nếu vẫn không thấy thì là do hướng cắt.
Labradorite có bị phai màu không?
Màu loé của labradorite đến từ cấu trúc bên trong đá nên không phai. Mặt đá có thể mờ bóng nếu xước, khi đó màu trông kém đi; đánh bóng lại sẽ cải thiện. Đồ phủ màng thì màu có thể bong theo thời gian.
Có thể tự phân biệt labradorite với thuỷ tinh phủ màng không?
Thường là được bằng cách xoay chậm dưới một nguồn sáng: labradorite loé ở một hướng rồi tắt, đồ phủ màng rực đều từ nhiều góc. Soi mép bằng kính lúp tìm chỗ màng bong cũng giúp ích.
Vệt đen như kim trong labradorite có phải là lỗi không?
Không. Những vệt đen dạng kim, vảy là khoáng vật khác nằm tự nhiên trong đá, rất thường gặp. Chúng chỉ đáng lo khi là vết nứt chạm tới mặt đá.
Labradorite có cần tránh nước không?
Rửa nhanh bằng nước ấm rồi lau khô là an toàn. Không nên ngâm lâu, không đeo khi bơi trong hồ có hoá chất và không dùng hơi nước hay máy siêu âm để làm sạch.