Một món nephrite thật vẫn có thể đã được xử lý: phủ sáp sau khi đánh bóng là việc gần như món nào cũng có và được chấp nhận; còn nhuộm màu, làm vỏ màu giả, tẩm nhựa, làm giả cổ là những xử lý làm thay đổi giá trị và người bán phải nói ra. Dấu hiệu của từng kiểu có thể soi bằng kính lúp và đèn pin, nhưng kết luận chắc chắn cần phòng giám định.
Khác với phỉ thuý, nơi các hạng xử lý đã được gọi tên quen thuộc, xử lý trên nephrite ít được nhắc nên người mua dễ chủ quan. Bài này đi qua từng kiểu xử lý hay gặp, vì sao người ta làm, dấu hiệu để nghi, giấy giám định thường ghi thế nào và câu nên hỏi người bán.
Phủ sáp: xử lý phổ biến và được chấp nhận
Sau khi mài và đánh bóng, người thợ thường phủ một lớp sáp mỏng lên món nephrite rồi lau bóng. Sáp lấp những lỗ rỗ li ti trên mặt, làm vệt sáng liền hơn, ánh dầu rõ hơn, và bảo vệ bề mặt khỏi bụi bẩn. Đây là bước hoàn thiện truyền thống, gần như món nào cũng có, và trong thương mại thường không bị coi là che giấu.
Lớp sáp có thể mờ dần, ngả vàng sau vài năm, nhất là khi gặp nước nóng, dung môi hay nắng gắt kéo dài. Đó là lý do món bạch ngọc cũ hay trông vàng hơn lúc mới mua. Người thợ có thể tẩy lớp sáp cũ và phủ lại; người dùng chỉ cần tránh những thứ làm hỏng sáp là đủ.
Vấn đề chỉ nảy sinh khi sáp được dùng dày để che những vết rỗ lớn, vết nứt ra bề mặt. Soi kính lúp nghiêng, chỗ sáp đọng dày có ánh khác phần còn lại, và móng tay vuốt nhẹ có khi cảm được lớp mềm. Với món có giá trị, giấy giám định có thể ghi nhận xét về lớp phủ bề mặt.
Nhuộm màu: xanh, đen, vàng, nâu đỏ
Vì sao người ta nhuộm. Nephrite màu nhạt, xám, không đều rất phổ biến; nhuộm cho nó thành xanh đậm, đen tuyền, vàng, hoặc thêm mảng nâu đỏ là cách nâng vẻ ngoài lên nhanh nhất.
Màu nhuộm nằm ở đâu. Thuốc nhuộm theo khe nứt, vân, lỗ rỗ trên mặt mà vào, nên đọng đậm ở đó. Soi kính lúp thấy màu tụ thành đường, thành lưới, đậm ở miệng lỗ khoan và đáy rãnh chạm, trong khi phần giữa mặt phẳng nhạt hơn.
Màu nhuộm thường quá đều hoặc quá tươi. Sắc xanh rực như kẹo, đen bóng đều như sơn, vàng chói là những sắc ít gặp ở nephrite tự nhiên. Không phải món nào có những sắc đó cũng nhuộm, nhưng đó là lý do để hỏi.
Màu nhuộm có thể phai. Gặp nắng, mồ hôi, xà phòng, dung môi lâu ngày, màu nhuộm có thể nhạt đi, loang lổ, nhất là ở chỗ hay cọ xát. Món ngọc đổi màu rõ rệt sau một hai năm là dấu hiệu đáng ngờ.
Không thử bằng cồn, axit hay tẩy. Có người lau bông tẩm cồn để xem có ra màu không. Ra màu thì đúng là nhuộm, nhưng không ra màu chưa chắc đã tự nhiên, và món đồ có thể đã hỏng lớp sáp. Để việc này cho phòng giám định.
Vỏ màu giả trên ngọc cuội
Ngọc cuội sông có lớp vỏ nâu đỏ, vàng do sắt thấm vào bề mặt qua thời gian rất dài, và người chơi quý lớp vỏ đó. Vì vậy làm vỏ giả là một trong những xử lý hay gặp nhất với nephrite. Quy trình thường là lấy ngọc núi hoặc ngọc cuội kém, quay trong thùng với cát cho tròn cạnh, có khi phun cát tạo lỗ chân lông giả, rồi nhuộm màu lên mặt.
Vỏ thật đậm nhạt không đều, có chỗ ăn sâu vào khe, có chỗ chỉ phớt lên mặt, ranh giới với lõi chuyển dần. Lỗ chân lông thật có kích cỡ khác nhau, rải tự nhiên. Vỏ giả thường đều màu, nằm nông, lỗ chân lông đều như nhau, màu đọng đậm trong lỗ như mực, và đôi khi màu đi theo cả vết trầy mới, điều vỏ thật không làm được.
Cũng có kiểu tô màu vỏ lên một mảng của mặt chạm để giả "chạm theo màu". Soi kính lúp ở ranh giới màu là cách dễ nhất: màu tự nhiên tan vào đá, màu tô có mép cứng. Với món cuội có vỏ được rao giá cao, giấy giám định có dòng nhận xét về màu là điều nên có trước khi mua.
Tẩm nhựa và lấp đầy
Nephrite chất thô, nhiều khe rỗ đôi khi được tẩm nhựa hoặc keo để lấp khe, làm khối đá trông đặc hơn, bóng hơn, và để có thể đánh bóng mà không bị bể. Kiểu xử lý này ít được nói tới với nephrite so với phỉ thuý, nhưng có gặp, nhất là ở chuỗi hạt, vòng giá thấp làm từ đá vụn.
Dấu hiệu để nghi: bề mặt có những vùng ánh khác nhau, chỗ bóng như nhựa xen chỗ ánh dầu; soi kính lúp thấy khe có chất trong lấp đầy, đôi khi có bọt khí nhỏ trong khe; món đồ có cảm giác hơi nhẹ hoặc ấm hơn bình thường. Không dấu hiệu nào đủ chắc; phòng giám định dùng máy đo phổ mới phát hiện được nhựa.
Món tẩm nhựa có thể đổi màu, mờ đi khi gặp nhiệt và dung môi, và không chịu được máy siêu âm. Nếu người bán nói món đã tẩm, hãy hỏi kỹ cách giữ gìn, và trả giá như một món đã xử lý chứ không phải đá tự nhiên.
Làm giả cổ
Ngọc cổ có giá trị riêng, nên làm giả cổ là một nghề có từ lâu. Món nephrite mới chạm được ngâm, nhuộm, nung nhẹ, chôn, chà để tạo vết ố, vết "thấm đất", màu trắng vôi, vết mòn như đã qua hàng trăm năm. Có kiểu nung làm một phần ngọc chuyển trắng đục như xương, có kiểu nhuộm vết nâu theo rãnh chạm.
Người mua trang sức thông thường nên biết một điều: định tuổi một món ngọc là việc rất khó, kể cả với người chuyên. Vết ố, vết mòn có thể làm ra trong vài tuần. Lời kể "đồ khai quật", "đồ gia truyền mấy đời" không kiểm được bằng mắt. Site này không bàn chuyện định giá đồ cổ; chỉ khuyên rằng nếu bạn mua trang sức để đeo, đừng trả thêm tiền vì chữ "cổ".
Nếu món đồ thật sự được bán như cổ vật, có quy định riêng về mua bán, giữ và mang qua biên giới; cần tra quy định hiện hành và nhờ người có chuyên môn về cổ vật xem, không phải người bán trang sức.
Những hiểu lầm hay gặp về ngọc đã xử lý
"Đã xử lý là đồ giả." Không đúng. Món nephrite nhuộm vẫn là nephrite; nó chỉ không còn là nephrite màu tự nhiên. Đồ giả là vật liệu khác bị gọi là ngọc. Hai chuyện khác nhau, giá trị cũng khác nhau.
"Món xử lý thì không nên mua." Tuỳ mục đích. Một chuỗi hạt nhuộm làm trang sức thời trang, mua đúng tên, đúng giá là lựa chọn hợp lý. Vấn đề chỉ là mua món xử lý với giá của món tự nhiên.
"Ngọc tự nhiên thì không cần phủ gì." Hầu hết món nephrite đều được phủ sáp khi hoàn thiện. Người bán nói "không xử lý gì cả" thường ý là không nhuộm, không tẩm, chứ ít ai tính lớp sáp.
"Có giấy là yên tâm tuyệt đối." Giấy của phòng giám định độc lập là thông tin tốt nhất có được, nhưng nó ghi những gì phát hiện được với phép thử đã làm. Giấy cũng cần khớp với món đồ: đối chiếu khối lượng, kích thước, ảnh trên giấy.
Bảng tóm tắt các kiểu xử lý
Bảng gom các kiểu xử lý hay gặp trên nephrite, mức chấp nhận trong thương mại và chỗ nên soi:
| Kiểu xử lý | Mục đích | Mức chấp nhận | Soi ở đâu |
|---|---|---|---|
| Phủ sáp | Hoàn thiện bề mặt, tăng ánh | Phổ biến, thường chấp nhận | Vùng sáp đọng dày che rỗ, nứt |
| Nhuộm màu | Đổi màu, làm đậm màu | Phải khai; giảm giá trị rõ | Màu tụ ở khe, lỗ khoan, đáy rãnh |
| Vỏ màu giả | Giả ngọc cuội sông | Phải khai; nhiều khi là gian lận | Ranh giới màu, lỗ chân lông đều |
| Tẩm nhựa, keo | Lấp khe, làm đặc đá thô | Phải khai; giảm giá trị | Vùng ánh nhựa, khe có chất trong |
| Làm giả cổ | Giả tuổi, giả nguồn gốc | Gian lận nếu bán như đồ cổ | Vết ố theo rãnh, vùng trắng đục bất thường |
Nguyên tắc đơn giản: xử lý nào làm thay đổi màu, độ đặc hay câu chuyện nguồn gốc của món đồ thì người bán phải nói ra trước khi bạn trả tiền, và dòng xử lý phải được ghi trên hoá đơn hoặc giấy giám định.
Giấy giám định ghi gì và câu nên hỏi người bán
Giấy của phòng giám định độc lập thường có tên đá (nephrite, có khi kèm chữ jade), màu, khối lượng, kích thước, và một dòng nhận xét về xử lý. Điều nên để ý và nên hỏi:
- Dòng có chữ dyed hoặc "nhuộm màu": màu đã được nhuộm, toàn bộ hay một phần.
- Dòng nhận xét về chất lấp đầy, nhựa (filled, impregnated, polymer): đá đã được tẩm.
- Dòng nói về lớp phủ bề mặt, sáp (surface coating, wax): phổ biến, đọc để biết, ít khi là vấn đề.
- Giấy không ghi gì về xử lý không có nghĩa là chắc chắn tự nhiên; nó có nghĩa là không phát hiện được với những phép thử đã làm.
- Câu hỏi nên đặt: "Món này có nhuộm, tẩm, làm vỏ hay làm cũ gì không? Tiệm có ghi điều đó vào hoá đơn không? Nếu giám định ra khác, tiệm xử lý thế nào?"
Giấy do chính tiệm bán in ra khác với giấy của phòng giám định độc lập; giấy tiệm là cam kết của tiệm, giá trị đến đâu tuỳ uy tín của tiệm. Với món có giá trị, hãy xin giữ lại món đồ một hai ngày để mang đi giám định, hoặc ghi rõ điều kiện trả lại trên hoá đơn.
Câu hỏi thường gặp
Ngọc bích phủ sáp có phải là hàng giả không?
Không. Phủ sáp sau khi đánh bóng là bước hoàn thiện truyền thống, gần như món nephrite nào cũng có, và thường được chấp nhận. Chỉ cần lưu ý trường hợp sáp phủ dày để che rỗ lớn hay vết nứt ra bề mặt.
Làm sao biết ngọc bích có nhuộm màu không?
Soi kính lúp tìm màu đọng đậm ở khe, lỗ khoan, đáy rãnh chạm, và để ý sắc quá tươi, quá đều. Đây chỉ là dấu hiệu nghi; kết luận chắc chắn cần giấy của phòng giám định độc lập ghi rõ dòng xử lý.
Vỏ màu trên ngọc cuội là thật hay nhuộm?
Vỏ thật đậm nhạt không đều, ăn sâu theo khe, ranh giới với lõi chuyển dần, lỗ chân lông khác cỡ. Vỏ nhuộm thường đều, nằm nông, lỗ chân lông đều, màu đọng đậm trong lỗ. Món rao giá cao vì vỏ nên có giấy giám định.
Ngọc bích nhuộm có đeo được không?
Đeo được như một món trang sức, nhưng màu có thể phai khi gặp nắng, mồ hôi, xà phòng, dung môi. Nên mua với giá của món đã xử lý, tránh dùng hoá chất và máy siêu âm, và biết rằng màu có thể thay đổi theo thời gian.
Giấy giám định không ghi xử lý thì ngọc chắc chắn tự nhiên phải không?
Không hẳn. Dòng xử lý để trống có nghĩa là phòng giám định không phát hiện được xử lý với những phép thử đã làm. Với phần lớn món nephrite, đó là thông tin đủ tin cậy, nhưng không phải lời bảo đảm tuyệt đối.
Ngọc bích giả cổ nhận biết thế nào?
Vết ố theo rãnh chạm, vùng trắng đục như xương, vết mòn ở chỗ ít chạm tới là những dấu hiệu hay được làm giả. Định tuổi ngọc rất khó kể cả với người chuyên; khi mua trang sức để đeo, đừng trả thêm tiền vì chữ "cổ".