NgocNgan.comNgọc Ngàn
Phân biệt ngọc thật, giả, tổng hợp và xử lý

Thuỷ tinh giả ngọc: bọt khí tròn, đường khuôn và mép mòn nhìn ở đâu

Thuỷ tinh là vật liệu giả ngọc phổ biến nhất. Cách soi bọt khí tròn, đường xoáy, vết khuôn, mép mài tròn bằng kính lúp và đèn pin, kèm giới hạn của mẹo.

Macro close-up of a green faceted stone held by a jeweler's fingers with tweezers, side light at eye level, soft grey velvet pad behind, bright diffused daylight

Thuỷ tinh giả ngọc thường lộ qua bốn dấu hiệu: bọt khí tròn nằm lơ lửng, vân xoáy như mật ong khuấy, đường khuôn hoặc mặt lõm nhẹ ở hạt đúc, và mép giác bị mòn tròn sau một thời gian đeo. Chỉ cần kính lúp 10x, một đèn pin nhỏ và vài phút bình tĩnh là thấy được phần lớn các dấu hiệu đó trên đồ thuỷ tinh rẻ.

Nhưng thuỷ tinh làm kỹ có thể rất sạch, và một vài loại ngọc tự nhiên cũng có bọt, có vân. Vì vậy bài này đi theo từng dấu hiệu, chỉ ra chỗ nó đáng tin và chỗ nó dễ đánh lừa, rồi nói rõ khi nào nên dừng soi và đem đi giám định.

Vì sao thuỷ tinh giả được gần như mọi loại ngọc

Thuỷ tinh pha được mọi màu: thêm oxit này ra xanh lục giống lục bảo, oxit kia ra tím giống thạch anh tím, thêm chất làm đục ra trắng sữa giống ngọc bích nhạt hay đá mặt trăng. Nó đổ khuôn được thành hạt tròn, đúc được cả mặt chạm, mài giác được như đá thật. Giá vật liệu rẻ, làm hàng loạt, nên đây là thứ đầu tiên người làm đồ giả nghĩ tới.

Điểm yếu của thuỷ tinh nằm ở cách nó được làm ra. Thuỷ tinh là chất nóng chảy rồi nguội nhanh, không có cấu trúc tinh thể. Khi nguội, khí bị nhốt lại thành bọt tròn; chỗ trộn chưa đều thành vân xoáy; khuôn để lại đường nối. Đá tự nhiên lớn lên chậm từng lớp, nên vết bên trong của nó thường có góc cạnh, có hướng, có hình tinh thể nhỏ, chứ hiếm khi là một quả cầu tròn trịa.

Thuỷ tinh cũng mềm hơn phần lớn đá quý dùng trong nhẫn. Độ cứng thuỷ tinh thông dụng vào khoảng 5 đến 6 trên thang Mohs, thấp hơn thạch anh và lục bảo. Bụi trong không khí có thạch anh, nên sau vài năm đeo, mặt và mép thuỷ tinh xước li ti, còn đá cứng hơn vẫn sắc.

Bảng dấu hiệu: thuỷ tinh và đá tự nhiên

Bảng đối chiếu những gì kính lúp 10x và đèn pin cho thấy. Một dấu hiệu chưa đủ để kết luận; nên tìm ít nhất hai dấu hiệu cùng chỉ một hướng.

Dấu hiệuThuỷ tinh hay cóĐá tự nhiên hay có
Bọt khíTròn hoặc thuôn dài như giọt nước, viền đen sắc, có khi thành chuỗiÍt khi tròn; vết khí lỏng thường nằm trong khe có hình dạng không đều
Vân bên trongVệt xoáy, cong uốn như mật ong khuấyDải màu thẳng theo hướng tinh thể, vết nứt chân chim, tinh thể nhỏ
Mép giácMềm, tròn, mòn sau thời gian đeoSắc, giữ góc lâu hơn ở đá cứng
Bề mặt hạt đúcMặt hơi lõm, đường nối khuôn, lỗ xâu có mép nhôMặt phẳng do mài, vết mài nhỏ song song
Vết mẻMẻ hình vỏ sò, bóng như kính vỡThạch anh cũng mẻ vỏ sò; nhiều đá khác mẻ có bậc
Cảm giác tayẤm lên nhanh khi cầmĐá tinh thể thường giữ mát lâu hơn một chút

Dòng "mẻ vỏ sò" là ví dụ cho việc một dấu hiệu không đủ: thạch anh, opal, obsidian đều mẻ như vậy. Nó chỉ hữu ích khi đi cùng bọt khí tròn hoặc mép mòn.

Trình tự soi một món nghi là thuỷ tinh

Làm ở chỗ sáng, có nền trắng, món đồ lau sạch bằng khăn mềm. Kính lúp cầm sát mắt, đưa món đồ lại gần kính chứ không đưa kính lại gần đồ.

  1. Nhìn bằng mắt thường trước: màu có quá đều, quá tươi như kẹo không. Thuỷ tinh hay có màu "phẳng", không đổi khi xoay.
  2. Soi mép giác và đỉnh các mặt cắt. Mép tròn, có vết sứt nhỏ ở chỗ chấu chạm vào là dấu hiệu đáng chú ý.
  3. Chiếu đèn pin từ phía sau hoặc từ cạnh, nhìn xuyên vào trong. Tìm bọt tròn, chuỗi bọt, vân xoáy.
  4. Với hạt tròn, xoay chậm để tìm đường nối khuôn chạy quanh hạt, hoặc một vành nhỏ quanh lỗ xâu.
  5. Với mặt chạm, nhìn đáy rãnh: đồ đúc có đáy rãnh tròn đều, mặt nổi hơi bóng mờ như sáp; đồ chạm tay có vết mũi mài, đáy rãnh không đều.
  6. Cầm món đồ trong lòng bàn tay vài giây, so với một viên đá đã biết chắc là thạch anh. Nếu nó ấm lên nhanh hơn rõ rệt, ghi lại.
  7. Ghi tất cả dấu hiệu ra giấy, kể cả những gì không thấy. Mang tờ ghi chép theo khi đi giám định.

Không dùng dao, kim, mũi khoan để thử độ cứng. Vạch thử để lại vết vĩnh viễn trên cả đá thật lẫn đá giả, và người thợ nào cũng sẽ không nhận lại món đã bị vạch.

Loại ngọc nào hay bị giả bằng thuỷ tinh nhất

Lục bảo. Thuỷ tinh xanh lục là đồ giả lục bảo lâu đời nhất. Dấu hiệu dễ thấy là quá sạch, không có "vườn" bao thể, trong khi lục bảo tự nhiên hiếm khi trong như vậy.

Thạch anh tím, thạch anh vàng. Màu thuỷ tinh tím thường đều tuyệt đối, trong khi thạch anh tím tự nhiên hay có dải màu đậm nhạt nằm song song khi nhìn nghiêng.

Đá mặt trăng và opal trắng. Thuỷ tinh pha đục có ánh xanh mờ ở bề mặt, nhưng ánh này nằm đều khắp, không trôi theo hướng xoay như ánh đá mặt trăng. Opal giả bằng thuỷ tinh có mảng màu hình lá nhỏ đều nhau.

Ngọc bích nephrite nhạt màu. Thuỷ tinh xanh mờ đúc thành vòng, mặt dây. Nhìn kỹ có bọt khí ngay dưới bề mặt, không có kết cấu sợi đan như nephrite.

Mã não, chalcedony. Hạt thuỷ tinh có vân giả vẽ hoặc pha màu. Vân mã não thật là các lớp song song cong theo hình viên đá, còn vân thuỷ tinh hay xoáy và nhoè.

Ba kiểu thuỷ tinh hay mang tên đá

Thuỷ tinh lấp lánh ánh đồng. Loại thuỷ tinh nâu đỏ hoặc xanh đậm có vô số đốm kim loại nhỏ lấp lánh như cát vàng, thường bán dưới tên "đá kim sa" hay một cái tên nghe như đá mặt trời. Soi kính lúp sẽ thấy các đốm là tam giác, lục giác nhỏ đều nhau, nằm rải khắp, không theo lớp. Đá mặt trời tự nhiên có ánh lấp lánh từ những phiến khoáng mỏng, không đều, và ánh chỉ hiện ở một số góc nghiêng.

Thuỷ tinh hiệu ứng mắt mèo. Hạt hoặc mặt cabochon có một vệt sáng chạy ngang rất rõ, rất thẳng, nhiều màu rực. Nhìn từ cạnh bên hoặc từ đáy viên đá bằng kính lúp sẽ thấy cấu trúc như tổ ong, gồm rất nhiều sợi thuỷ tinh xếp song song. Đá mắt mèo tự nhiên như mắt hổ có vệt sáng mềm hơn, đáy không có hình tổ ong.

Thuỷ tinh tráng bạc mặt đáy. Viên giác được phủ một lớp phản chiếu ở mặt đáy để sáng lấp lánh trên đồ trang sức thời trang. Món này thường gắn kín đáy trong khung. Nếu khung kín mà người bán bảo đó là đá quý, nên hỏi vì sao lại đóng kín đáy, vì đá quý trong suốt thường được để hở đáy cho ánh sáng đi vào.

Khung vàng, khung bạc không chứng minh viên đá

Nhiều người tin rằng viên đá gắn trên khung vàng thì phải là đá thật, vì "ai lại đi gắn thuỷ tinh lên vàng". Thực tế có đủ cả: đồ cũ của gia đình đôi khi là vàng thật gắn thuỷ tinh, vì ngày trước thuỷ tinh màu được bán công khai như một lựa chọn rẻ cho người muốn có nhẫn màu. Lâu ngày, câu chuyện trong nhà biến thành "nhẫn ngọc của bà".

Ngược lại, khung bạc mạ hay khung kim loại thường vẫn có thể giữ một viên đá tự nhiên. Kim loại và viên đá là hai câu hỏi tách biệt. Khi đem đi giám định, hãy đề nghị ghi riêng kết quả cho kim loại và cho viên đá. Khi mua, hãy đề nghị hoá đơn ghi riêng hai dòng: tuổi vàng hoặc loại bạc, và tên vật liệu viên đá kèm nhóm tự nhiên, tổng hợp hay giả.

Món kỷ vật dù ra thuỷ tinh vẫn giữ nguyên giá trị kỷ niệm của nó. Biết đúng vật liệu chỉ giúp bạn giữ gìn cho đúng cách, và tránh việc một ngày đem bán rồi thất vọng vì nghe báo giá theo vàng.

Những chỗ dấu hiệu thuỷ tinh đánh lừa người soi

Bọt khí không phải độc quyền của thuỷ tinh. Hổ phách có bọt khí tự nhiên rất thường gặp. Một số đá tổng hợp nuôi bằng cách nóng chảy cũng có bọt tròn. Vì vậy thấy bọt tròn trong món màu vàng mật thì chưa vội kết luận là thuỷ tinh; cầm nặng tay hay nhẹ tay mới là câu hỏi tiếp theo.

Ngược lại, thuỷ tinh làm kỹ có thể không có bọt nào nhìn thấy được dưới kính lúp 10x. Người làm đồ giả biết khách soi gì, nên hàng cao cấp hơn được khử bọt, mài giác sắc. Lúc đó chỉ còn cách đo chiết suất, đo tỷ trọng, soi dưới kính hiển vi ở phòng giám định.

Mép mòn cũng là dấu hiệu theo thời gian. Một món thuỷ tinh mới mài xong vẫn có mép sắc. Một viên đá thật mềm như opal hay ngọc lam cũng mòn mép sau nhiều năm đeo. Dấu hiệu này đáng tin nhất khi món đồ đã qua tay vài năm và được so với một viên đá cứng đã biết chắc.

Cuối cùng, cảm giác mát tay chỉ có ý nghĩa khi so sánh cùng lúc với một mẫu chuẩn, trong cùng nhiệt độ phòng. Tay vừa rửa nước, trời lạnh hay đồ vừa để trong tủ đều làm mẹo này sai.

Khi nào nên dừng soi và đem đi giám định

Nếu món đồ rõ ràng là quà lưu niệm, đeo cho vui, thấy bọt tròn và mép mòn là đủ để biết, không cần tốn thêm. Nhưng nếu người bán đã nói đó là đá quý tự nhiên, nếu món đồ là kỷ vật của gia đình, hay nếu bạn đang định bán lại, thì kết luận phải đến từ phòng giám định độc lập.

Mang món đồ nguyên trạng, không tháo khỏi khung, không lau bằng hoá chất. Nói cho người giám định biết bạn đã thấy gì: bọt tròn ở đâu, mép mòn chỗ nào. Kết quả thường ghi rõ vật liệu là "thuỷ tinh" hoặc tên khoáng vật, kèm dòng tự nhiên hay tổng hợp. Thuỷ tinh có khi được ghi là "vật liệu vô định hình nhân tạo".

Trên hoá đơn mua đồ thuỷ tinh đúng tên, người bán nên ghi "thuỷ tinh màu" hoặc "đá trang trí bằng thuỷ tinh", không ghi "đá lục bảo", "ngọc tím". Nếu hoá đơn ghi tên đá quý mà giám định ra thuỷ tinh, đó là bán sai mô tả, và tờ hoá đơn ấy là bằng chứng của bạn.

Câu hỏi thường gặp

Thấy bọt khí trong đá là chắc chắn thuỷ tinh phải không?

Không chắc. Bọt tròn rất gợi ý thuỷ tinh, nhưng hổ phách và một số đá tổng hợp cũng có bọt. Cần thêm dấu hiệu khác như vân xoáy, mép mòn, cân nặng hoặc kết quả giám định.

Thuỷ tinh có ấm tay hơn đá thật không?

Thường có, vì thuỷ tinh dẫn nhiệt kém hơn đá tinh thể. Nhưng cảm giác này chỉ so được khi cầm cùng lúc với một mẫu chuẩn, cùng nhiệt độ phòng; tay lạnh hay đồ vừa lấy trong tủ đều làm sai.

Có nên lấy dao vạch thử xem đá có xước không?

Không nên. Vạch thử để lại vết vĩnh viễn, làm hỏng cả đá thật lẫn đồ giả, và nhiều đá thật như opal, ngọc lam, ngọc trai mềm hơn lưỡi dao. Kính lúp và đèn pin đủ cho bước tự soi.

Thuỷ tinh có phải là đá tổng hợp không?

Không. Đá tổng hợp là cùng khoáng vật với đá tự nhiên, còn thuỷ tinh là vật liệu khác hẳn, không có cấu trúc tinh thể. Thuỷ tinh bắt chước ngọc thì gọi là đồ giả hay đá mô phỏng.

Đồ thuỷ tinh giả ngọc có đeo được lâu không?

Đeo được, nhưng thuỷ tinh mềm hơn thạch anh nên mặt và mép xước dần theo thời gian. Nên cất riêng khỏi đá cứng, tránh va vào mặt bàn đá, và lau bằng khăn mềm sau khi đeo.

Hạt đúc và hạt mài khác nhau ra sao dưới kính lúp?

Hạt đúc thường có đường nối khuôn chạy quanh, mặt hơi lõm, vành nhô quanh lỗ xâu. Hạt mài có mặt phẳng, vết mài nhỏ song song, lỗ khoan sắc mép. Hạt mài vẫn có thể là thuỷ tinh, nên cần xem thêm bọt và vân.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138