Hạt nhựa giả ngọc hầu như luôn lộ ở ba chỗ: nhẹ hẳn so với hạt đá cùng cỡ, ấm lên rất nhanh trong lòng bàn tay, và mép lỗ xâu bị sờn, bong lớp màu hoặc có vành nhựa thừa. Ba dấu hiệu này kiểm được ở nhà mà không làm trầy xước gì, với một chiếc cân nhà bếp, kính lúp và một chuỗi hạt đá đã biết chắc để so.
Nhựa giả được nhiều thứ nhất trong nhóm ngọc dạng hạt: ngọc trai, san hô, ngọc lam, hổ phách, cả mã não màu. Bài này đi theo từng loại hay bị giả bằng nhựa, chỉ ra mẹo nào đáng tin, mẹo nào sai, và những thứ không nên làm dù trên mạng ai cũng chỉ.
Vì sao nhựa được dùng để giả ngọc dạng hạt
Ngọc dạng hạt bán theo chuỗi, cả trăm hạt một lúc. Làm giả bằng đá rẻ thì vẫn phải mài từng hạt; làm bằng nhựa thì đổ khuôn một lần ra cả nghìn hạt đều tăm tắp. Nhựa pha màu được như ý, thêm bột trắng cho đục như san hô, thêm vệt đen như mạng nhện ngọc lam, phủ lớp óng ánh như ngọc trai. Hạt nhựa lại nhẹ, chuỗi dài đeo không mỏi cổ, nên người mua đôi khi còn khen là dễ chịu.
Cái giá của sự tiện lợi là nhựa rất mềm và rất nhẹ. Phần lớn nhựa dùng làm hạt có tỷ trọng chỉ quanh mức 1 đến 1,4, nghĩa là chỉ nặng hơn nước một chút. Trong khi đó ngọc trai, san hô, ngọc lam đều nặng hơn nước khoảng hai lần rưỡi trở lên. Hai hạt cùng cỡ, một đá một nhựa, cầm lên là tay đã thấy lệch.
Nhựa còn mềm hơn cả móng tay ở một số loại, nên mặt hạt nhanh mờ, có vết xước li ti chạy lung tung sau vài tháng đeo. Đây là dấu hiệu mà người giữ chuỗi lâu năm hay nhận ra nhất.
Bảng dấu hiệu theo từng loại ngọc hạt
Mỗi loại ngọc có một điểm yếu riêng khi bị giả bằng nhựa. Bảng dưới ghi chỗ nên nhìn đầu tiên.
| Loại bị giả | Hạt nhựa thường thế nào | Hạt thật thường thế nào | Chỗ nhìn đầu tiên |
|---|---|---|---|
| Ngọc trai | Tròn tuyệt đối, đều nhau như đúc, lớp bóng phủ bong ở lỗ xâu thấy lõi trắng đục | Mỗi hạt hơi khác nhau về dáng và ánh, lỗ xâu sắc, thấy ranh giới lớp xà cừ với nhân | Mép lỗ xâu |
| San hô đỏ, hồng | Màu đều tuyệt đối, không có vân, nhẹ tay | Vân sọc mảnh chạy dọc, lỗ rỗ li ti, có hạt màu đậm nhạt khác nhau | Vân sọc dọc |
| Ngọc lam | Mạng vệt đen vẽ trên bề mặt hoặc in theo khuôn, lặp lại ở nhiều hạt | Mạng vệt là đá nền, ăn vào trong, mỗi hạt một kiểu | So nhiều hạt với nhau |
| Hổ phách | Vân xoáy đều, bọt khí tròn nhỏ dày đặc, có khi có "côn trùng" quá đẹp | Bọt và vết không đều, bao thể tự nhiên lệch hướng | Cân và cảm giác tay |
| Mã não màu | Màu trong như kẹo, vân vẽ không có lớp | Vân thành lớp song song, cong theo hình hạt | Vân lớp |
Với hổ phách, phép cân ít hữu dụng hơn vì bản thân hổ phách cũng rất nhẹ. Cách nhận hổ phách thật với nhựa có bài riêng ở chuyên mục hổ phách và ngọc hữu cơ.
Ba phép kiểm tại nhà không làm hỏng chuỗi
Chuẩn bị một cân nhà bếp đo tới gam, một chuỗi đá đã biết chắc cùng cỡ hạt nếu có, kính lúp 10x và đèn pin. Làm trên khăn mềm trải bàn để hạt không rơi.
- Cân: đếm số hạt, đo đường kính một hạt bằng thước kẹp hay thước kẻ, rồi cân cả chuỗi. So với chuỗi đá cùng cỡ cùng số hạt. Chuỗi nhựa thường nhẹ chỉ khoảng một nửa hoặc ít hơn. Nhớ trừ phần khoá và dây nếu khoá to.
- Cảm giác tay: để chuỗi ở nhiệt độ phòng ít nhất nửa giờ, rồi áp một hạt lên má hoặc mu bàn tay. Hạt đá mát lâu hơn, hạt nhựa gần như ngay lập tức không còn cảm giác mát.
- Soi lỗ xâu: dùng đèn pin chiếu xiên vào mép lỗ, nhìn qua kính lúp. Nhựa hay có vành thừa, mép sờn mềm, lớp màu bong để lộ ruột màu khác. Đá có mép lỗ sắc hơn, có khi mẻ nhỏ dạng vỏ sò.
Nếu cả ba phép đều chỉ cùng một hướng thì khả năng cao là đúng. Nếu chúng lệch nhau, hoặc chuỗi có giá trị kỷ niệm lớn, nên đem cả chuỗi đi giám định thay vì tiếp tục tự kết luận.
Mẹo trên mạng: cái nào sai, cái nào làm hỏng đồ
Hơ lửa, châm kim nóng xem có mùi nhựa không. Mẹo này làm cháy, chảy, nứt cả hạt thật. Ngọc trai, san hô, hổ phách đều là vật liệu hữu cơ hoặc có phần hữu cơ, gặp nhiệt sẽ hỏng vĩnh viễn. Không làm.
Thả vào giấm hoặc nhỏ axit chanh xem có sủi bọt không. Ngọc trai và san hô thật sẽ bị ăn mòn bề mặt, mất ánh ngay. Hạt nhựa không sủi nên người thử tưởng đã chứng minh được điều gì đó, trong khi họ vừa phá hỏng hạt thật. Không làm.
Chà lên vải xem có hút giấy vụn không. Nhựa và hổ phách đều tích điện, đều hút giấy vụn. Mẹo này không phân biệt được hai thứ, chỉ loại được đá khoáng như mã não.
Gõ hai hạt vào nhau nghe tiếng. Gõ thật nhẹ thì không hại gì: hạt đá cho tiếng giòn, gọn; hạt nhựa cho tiếng đục, lạch cạch. Nhưng gõ mạnh có thể mẻ ngọc trai, ngọc lam. Chỉ dùng như gợi ý.
Đắt thì là thật. Chuỗi nhựa đôi khi được bán giá của đá, và chuỗi đá rẻ đôi khi bị nghi oan. Giá không phải bằng chứng; hoá đơn ghi rõ vật liệu mới là bằng chứng.
Nhựa không chỉ để giả: nhựa trong đá thật
Một điểm hay gây rối: nhựa còn nằm trong đá thật dưới dạng xử lý. Ngọc lam mềm, xốp thường được ngấm nhựa cho cứng và bền màu, gọi là ổn định. Hạt ngọc lam ổn định vẫn là ngọc lam, vẫn nặng tay như đá, nhưng bề mặt có thể bóng như nhựa và hơi ấm hơn ngọc lam chưa xử lý.
Cũng có loại "ép": bột hoặc vụn đá trộn với nhựa rồi nén thành khối, cắt ra hạt. Món này nặng hơn nhựa thuần nhưng nhẹ hơn đá nguyên khối, soi kính lúp thấy kết cấu hạt nhỏ đều. Nó nằm giữa đồ giả và đá thật, và phải được ghi tên là "ép" hoặc "tái tạo".
Vì vậy nếu chuỗi của bạn cân lên lưng chừng, không nhẹ hẳn như nhựa cũng không nặng hẳn như đá, đó là lúc nghĩ đến đá ép hoặc đá đã ổn định nhựa. Hai trường hợp này mắt thường khó tách, cần phòng giám định với máy đo phổ hồng ngoại để thấy nhựa nằm ở đâu và nhiều hay ít.
Chuỗi lẫn: hạt thật xen hạt nhựa
Có một trường hợp ít người nghĩ tới: chuỗi không giả toàn bộ mà chỉ giả một phần. Chuỗi ngọc trai của bà đứt dây, được xâu lại ở một tiệm nhỏ, vài hạt rơi mất được thay bằng hạt nhựa cùng cỡ. Chuỗi san hô mua ở chợ có hạt chính là san hô, hạt chêm nhỏ là nhựa nhuộm. Vòng ngọc lam có mấy hạt to ở giữa là đá, phần còn lại là nhựa in vân.
Vì vậy khi kiểm chuỗi, đừng chỉ soi một hạt rồi kết luận cho cả chuỗi. Trải chuỗi ra khăn trắng dưới ánh sáng ban ngày, nhìn tổng thể xem có hạt nào ánh khác, màu khác, bóng khác. Lăn nhẹ chuỗi trên mặt khăn: hạt nhựa thường lăn khác, nhẹ và nảy hơn. Đánh dấu những hạt nghi bằng một sợi chỉ màu buộc lỏng bên cạnh, rồi soi lỗ xâu từng hạt đó.
Khi đem đi giám định chuỗi lẫn, nói trước với người giám định là bạn nghi một vài hạt. Họ có thể kiểm riêng những hạt đó thay vì chỉ chọn ngẫu nhiên vài hạt đại diện. Nếu chuỗi có giá trị kỷ niệm, bạn hoàn toàn có thể giữ hạt nhựa và đánh dấu chúng, miễn là biết rõ và không bán lại như chuỗi thật nguyên vẹn.
Hạt phủ bóng: nhựa và thuỷ tinh khoác áo ngọc trai
Ngọc trai giả phổ biến nhất không phải nhựa trần mà là hạt nhân nhựa hoặc thuỷ tinh được nhúng nhiều lớp sơn óng ánh. Lớp phủ này làm ánh bề mặt khá giống ngọc trai từ xa, nhưng nó chỉ là một lớp mỏng, không có cấu trúc nhiều lớp xà cừ chồng lên nhau như ngọc thật.
Chỗ lộ rõ nhất là quanh lỗ xâu và ở những hạt đã đeo lâu. Lớp phủ mòn hoặc bong thành vảy, để lộ lõi trắng đục hay trong suốt bên dưới, mép bong mềm và tròn. Ở ngọc trai thật, mép lỗ khoan cho thấy lớp xà cừ có độ dày nhất định, và phần nhân, nếu thấy được, có ranh giới rõ với lớp xà cừ.
Hạt thuỷ tinh phủ bóng thì nặng tay hơn hạt nhựa phủ bóng, đôi khi gần bằng ngọc trai, nên phép cân không phân được. Lúc đó soi lỗ xâu và độ đều tuyệt đối giữa các hạt mới là dấu hiệu chính. Một chuỗi mà hạt nào cũng tròn hoàn hảo, ánh giống hệt nhau như in, rất đáng nghi.
Mua chuỗi hạt thì hỏi gì và ghi gì
Câu hỏi đầu tiên là "hạt này làm bằng gì" chứ không phải "hạt này có thật không". Người bán dễ gọi chung là "san hô" cho hạt san hô thật, cho hạt san hô ép, cho cả hạt nhựa màu san hô nếu khách không hỏi kỹ. Hỏi tiếp: nguyên khối hay ép, có nhuộm không, có ổn định nhựa không. Riêng với san hô, nên hỏi thêm loài gì và có giấy tờ hợp pháp không, vì một số loài san hô thuộc diện cấm buôn bán; nếu không rõ thì không nên mua, và bạn nên tra quy định hiện hành.
Trên hoá đơn, đề nghị ghi: tên vật liệu, số hạt, cỡ hạt, chiều dài chuỗi, chất liệu khoá, và dòng mô tả nhóm như "tự nhiên chưa xử lý", "ổn định", "ép", "nhựa". Chuỗi hạt cho trẻ em thì đừng mua làm vòng đeo cổ cho trẻ nhỏ, dù là nhựa hay đá: hạt có thể bung ra gây hóc, dây có thể siết cổ.
Giữ chuỗi nhựa thì tránh nắng gắt, tránh để trong xe nóng, tránh nước hoa xịt thẳng. Nhựa có thể ngả vàng, dính, mất bóng sau vài năm; đó cũng là một dấu hiệu nhận biết về lâu dài.
Câu hỏi thường gặp
Chuỗi hạt nhẹ tay có chắc là nhựa không?
Chưa chắc. Hổ phách thật cũng rất nhẹ, và hạt rỗng ruột hay dây mảnh cũng làm chuỗi nhẹ đi. Nên cân rồi so với một chuỗi đá đã biết chắc, cùng cỡ hạt, cùng số hạt, rồi xem thêm lỗ xâu và cảm giác tay.
Có nên thử ngọc trai bằng cách hơ lửa không?
Không nên. Ngọc trai thật gặp lửa sẽ cháy xém, nứt lớp xà cừ và mất ánh vĩnh viễn. Lửa không cho kết luận nào an toàn; nếu nghi ngờ, soi lỗ xâu bằng kính lúp hoặc đem đi giám định.
Ngọc lam ổn định nhựa có phải là ngọc lam giả không?
Không. Đó là ngọc lam thật đã được ngấm nhựa cho bền và giữ màu, thuộc nhóm tự nhiên đã xử lý. Người bán cần nói rõ, và giá nên khác với ngọc lam chưa xử lý cùng chất lượng.
Làm sao biết chuỗi san hô là thật hay nhựa nhuộm?
San hô thật thường có vân sọc mảnh chạy dọc và lỗ rỗ li ti, nặng tay hơn nhựa. Nhựa đều màu tuyệt đối, nhẹ. San hô nhuộm hay có màu dồn ở lỗ xâu và khe nứt. Kết luận chắc cần giám định.
Chuỗi nhựa có hại cho da không?
Đa số chuỗi nhựa trang sức không gây vấn đề với người bình thường. Nếu da đỏ, ngứa ở chỗ tiếp xúc thì tháo ra, có thể do lớp màu hoặc khoá kim loại. Không nên để trẻ nhỏ ngậm hay đeo chuỗi hạt.
Có cách nào tự biết đá ép hay đá nguyên khối không?
Soi kính lúp tìm kết cấu hạt nhỏ đều như bánh ép, ranh giới mảnh vụn, màu quá đồng nhất. Cân lưng chừng giữa nhựa và đá cũng là gợi ý. Tuy vậy, kết luận chắc chắn cần máy đo ở phòng giám định.