NgocNgan.comNgọc Ngàn
Phân biệt ngọc thật, giả, tổng hợp và xử lý

Ngọc nhuộm màu: nhận ra màu dồn ở khe nứt, lỗ xâu và những đá hay bị nhuộm

Đá nhuộm để lộ màu đậm dồn vào khe nứt, lỗ xâu và chỗ rỗ. Cách soi bằng kính lúp, đèn pin, những đá hay bị nhuộm và vì sao không nên tự lau cồn thử màu.

A strand of vivid blue and green agate beads coiled on white cotton, macro close-up of one drill hole, bright diffused daylight, a loupe resting nearby

Đá nhuộm lộ ra chủ yếu ở những chỗ thuốc nhuộm đọng lại: màu đậm hơn hẳn trong khe nứt, quanh mép lỗ xâu, trong các lỗ rỗ li ti trên bề mặt, trong khi phần đá liền thì nhạt hơn. Đá có màu tự nhiên thì màu nằm trong cấu trúc, đậm nhạt theo dải, theo lớp, chứ không chạy theo vết nứt như mực thấm vào giấy.

Nhuộm là cách xử lý cũ nhất và phổ biến nhất ở ngọc dạng hạt, ngọc đục, ngọc xốp. Không phải mọi đá nhuộm đều bị coi là gian dối, vì có loại cả thị trường đều biết là nhuộm. Bài này chỉ cách soi tại nhà, kể ra những đá hay bị nhuộm, và giải thích vì sao các mẹo lau cồn, ngâm nước nóng trên mạng nên tránh.

Vì sao đá nào xốp hoặc có khe thì dễ bị nhuộm

Thuốc nhuộm cần đường để đi vào. Đá trong suốt, liền khối như thạch anh tinh thể to gần như không nhuộm sâu được, màu chỉ bám ở khe nứt. Ngược lại, đá có cấu trúc hạt nhỏ li ti, giữa các hạt có kẽ hở cực nhỏ như mã não, chalcedony, howlite, ngọc lam, san hô, ngọc trai thì hút thuốc nhuộm như giấy thấm.

Người ta còn chủ động tạo đường cho thuốc nhuộm: nung nóng rồi nhúng lạnh để đá nứt chân chim li ti, sau đó ngâm màu. Kiểu này hay gặp ở thạch anh nhuộm giả ngọc bích, giả lục bảo. Nhìn kỹ sẽ thấy cả viên đá phủ một mạng nứt nhỏ như mặt men gốm rạn, mỗi đường nứt là một sợi màu đậm.

Hiểu điều này giúp bạn đoán trước: đá xốp, đá hạt, đá có nhiều vết nứt mà màu lại quá rực, quá đều so với thường thấy của loại đó, thì nên nghĩ tới nhuộm trước khi nghĩ tới "hàng hiếm".

Những đá hay bị nhuộm và dấu hiệu riêng

Mỗi loại đá nhuộm có một kiểu lộ riêng. Bảng dưới gom các trường hợp gặp nhiều trên chuỗi hạt, vòng, mặt dây:

ĐáThường nhuộm thànhDấu hiệu đáng chú ý
Mã não, chalcedonyXanh dương, xanh lá, hồng, tím rựcMàu quá tươi mà mã não tự nhiên hiếm có; các lớp vân hút màu khác nhau nên lớp đậm lớp nhạt rất gắt
Howlite, magnesiteXanh ngọc lamMạng vệt xám đen của đá nền vẫn còn, phần trắng hút màu không đều, lỗ xâu trắng hơn
Thạch anh rạnXanh lục giả ngọc bích, lục bảoMạng nứt chân chim phủ khắp, màu nằm trong từng đường nứt
San hô nhạtĐỏ đậm, hồng đềuMàu dồn ở lỗ rỗ và lỗ xâu, ruột lỗ xâu nhạt hơn mặt ngoài hoặc ngược lại
Ngọc traiĐen, xám, vàng, hồngMàu đều bất thường, quanh lỗ xâu có quầng đậm, lớp xà cừ ở mép lỗ đổi màu
Lapis lazuli nhạtXanh lam đậmĐốm trắng calcite bị ám xanh nhạt thay vì trắng sạch
Mắt hổ, jasperĐỏ, xanh, tímMàu không đi theo dải sợi tự nhiên, đọng ở rìa

Mã não nhuộm màu rực là loại cả thị trường đều biết và thường bán đúng tên, nên không phải lúc nào cũng là chuyện gian dối. Vấn đề là khi howlite nhuộm được gọi là ngọc lam, thạch anh nhuộm được gọi là ngọc bích.

Trình tự soi một món nghi nhuộm

Chỉ cần kính lúp 10x, đèn pin nhỏ có ánh trắng, khăn trắng. Làm ban ngày gần cửa sổ để thấy màu thật.

  1. Nhìn tổng thể trên khăn trắng: màu có quá đều giữa các hạt không, có hạt nào nhạt hơn hẳn không.
  2. Soi lỗ xâu từng hạt: màu quanh mép lỗ đậm hơn mặt ngoài, hoặc thấy một vòng màu đậm bên trong lỗ là dấu hiệu rất hay gặp.
  3. Chiếu đèn pin xuyên qua hạt nếu hạt hơi trong: tìm các đường màu đậm chạy theo vết nứt, như gân lá.
  4. Soi bề mặt ở chỗ rỗ, vết mẻ nhỏ: màu đọng thành chấm đậm trong lỗ rỗ.
  5. So vết mài mòn: chỗ hạt cọ vào nhau nhiều có nhạt hơn không. Màu nhuộm nông thường mòn trước.
  6. Ghi lại dấu hiệu và chụp ảnh lỗ xâu qua kính lúp bằng điện thoại để mang theo khi hỏi người bán hoặc đi giám định.

Không lau bằng bông thấm cồn, nước tẩy sơn móng tay hay xà phòng mạnh để "xem có ra màu không". Có loại nhuộm ra màu thật, nhưng dung môi cũng làm hỏng lớp sáp, nhựa ổn định, lớp xà cừ ngọc trai. Một vết bạc màu do mình tự lau sẽ làm món đồ mất giá, và người giám định không còn thấy món đồ nguyên trạng.

Nhuộm khác màu tự nhiên ở chỗ nào: bốn hình mẫu

Màu chạy theo vết nứt. Màu tự nhiên có thể đậm ở một vùng, nhưng hiếm khi vẽ thành mạng lưới khớp đúng với các đường nứt. Thấy màu đậm men theo nứt là nghĩ tới nhuộm.

Màu ở ngoài đậm, ở trong nhạt. Nhìn vào mặt cắt ở lỗ xâu, vết mẻ: một lớp vỏ màu bao lấy ruột nhạt cho thấy màu đi từ ngoài vào. Đá tự nhiên có màu nằm suốt bề dày.

Màu ở lớp xốp đậm, lớp chặt nhạt. Mã não có nhiều lớp, lớp xốp hút màu nhiều hơn, nên sau nhuộm các lớp tương phản gắt, có khi thành hai màu rất khác nhau.

Màu quá đồng đều giữa nhiều hạt. Một chuỗi đá tự nhiên luôn có hạt đậm hạt nhạt. Cả trăm hạt giống hệt nhau như in thường là dấu hiệu của nhuộm cùng mẻ, hoặc của vật liệu nhân tạo. Thử đặt chuỗi cạnh một chuỗi đá cùng loại mà bạn biết chắc là màu tự nhiên, dưới cùng một nguồn sáng ban ngày: độ "phẳng" của màu nhuộm thường lộ ra ngay khi có thứ để so, dù đứng riêng thì trông rất thuyết phục.

Nhuộm nhẹ để làm đều màu: vùng xám khó gọi tên

Không phải đá nhuộm nào cũng đổi từ trắng sang xanh rực. Có những lần nhuộm chỉ để làm đều màu: một chuỗi ngọc lam có vài hạt nhạt được nhúng cho đậm lên bằng các hạt còn lại, một viên san hô hồng nhạt được ngâm cho hồng đậm hơn một chút, một lô mã não nâu được tăng sắc cho đồng bộ. Những trường hợp này khó soi hơn nhiều, vì màu đổi ít và vẫn nằm trong khoảng tự nhiên của loại đá đó.

Một trường hợp khác là dầu có pha màu. Lục bảo hay được tẩm dầu để vết nứt khó thấy hơn; nếu dầu không màu thì đó là tẩm dầu, nhưng nếu dầu có màu xanh thì về bản chất là nhuộm, vì nó làm viên đá xanh hơn thật. Khi soi khe nứt ở lục bảo, những đường màu xanh đậm hơn hẳn phần đá liền là thứ cần hỏi lại.

Với vùng xám này, mẹo ở nhà gần như bất lực. Câu trả lời đúng là hỏi người bán, đề nghị ghi rõ trên hoá đơn, và với món có giá trị, nhờ phòng giám định độc lập soi bằng kính hiển vi và máy đo phổ. Đừng tự tin vào cảm giác "màu này trông tự nhiên".

Mẹo dân gian về đá nhuộm và vì sao không tin được

Chà lên giấy trắng, khăn trắng xem có ra màu. Chỉ đá nhuộm kém, màu chưa bám chặt mới ra màu khi chà. Phần lớn đá nhuộm tử tế không để lại vết gì, nên chà không ra màu không chứng minh được là màu tự nhiên. Chà mạnh còn làm mòn lớp bóng.

Ngâm nước nóng xem nước có đổi màu. Nước nóng làm hại ngọc trai, ngọc lam, opal, hổ phách, đá ổn định nhựa và đá ghép. Có loại nhuộm ra màu trong nước nóng, có loại không. Mẹo vừa không chắc vừa có hại.

Đá nhuộm thì nhẹ hơn đá thật. Sai. Thuốc nhuộm chiếm khối lượng không đáng kể, đá nhuộm nặng gần như bằng đá chưa nhuộm. Cân chỉ giúp phân đá với nhựa, không phân đá nhuộm với đá màu tự nhiên.

Thử bằng nước chanh, giấm. Axit làm mờ, rỗ bề mặt ngọc trai, san hô, ngọc lam, mã não đã đánh bóng kỹ. Không bao giờ dùng.

Màu càng đẹp càng có giá trị. Với đá nhuộm thì ngược lại: màu đẹp do nhuộm không làm tăng giá trị như màu tự nhiên đẹp. Hỏi nguồn gốc màu quan trọng hơn ngắm màu.

Đá nhuộm có phai không và giữ thế nào

Độ bền màu tuỳ thuốc nhuộm và tuỳ đá. Mã não nhuộm theo cách lâu đời thường giữ màu khá lâu. Howlite nhuộm, san hô nhuộm, ngọc trai nhuộm thì dễ phai hơn, nhất là khi gặp nắng gắt, mồ hôi, nước hoa, hay nước nóng. Có người phát hiện chuỗi hạt nhuộm sau khi thấy cổ áo trắng bị loang màu sau một ngày hè.

Muốn giữ đá nhuộm lâu: đeo sau khi đã trang điểm, xịt nước hoa xong; tháo ra khi tắm, bơi, nấu ăn; lau bằng khăn khô mềm sau khi đeo; cất trong hộp kín khỏi ánh nắng. Không ngâm trong nước rửa trang sức, không cho vào máy siêu âm.

Nếu chuỗi đã phai không đều, đừng tự nhuộm lại ở nhà. Chuyện nhuộm lại hay không nên bàn với người thợ, và bạn phải chấp nhận món đồ từ đó là đá nhuộm lại, cần ghi rõ nếu sau này cho, tặng hay bán.

Hỏi người bán và ghi trên hoá đơn

Câu hỏi thẳng nhất: "Màu này là màu tự nhiên hay đã nhuộm?" Nếu người bán nói "màu tự nhiên", hỏi tiếp: "Anh chị có ghi lên hoá đơn là không nhuộm được không?" Với những đá mà hầu như cả thị trường đều nhuộm như mã não xanh dương rực, câu trả lời trung thực là "nhuộm", và đó không phải điều xấu nếu được nói ra.

Dòng nên có trên hoá đơn: tên khoáng vật thật (ví dụ "howlite nhuộm xanh" chứ không phải "ngọc lam"), chữ "nhuộm" hoặc "đã xử lý màu", số hạt, cỡ hạt. Với ngọc trai màu đậm như đen hay vàng đậm, hỏi riêng: màu tự nhiên hay nhuộm, vì ngọc trai nước ngọt nhuộm thường được bán cạnh ngọc trai biển có màu tự nhiên.

Khi đem đi giám định, phòng giám định độc lập sẽ dùng kính hiển vi, đèn tử ngoại, máy đo phổ để kết luận. Kết quả "dyed" hay "nhuộm" trên giấy là căn cứ chắc chắn hơn mọi mẹo ở nhà.

Câu hỏi thường gặp

Màu đậm ở lỗ xâu có chắc là đá nhuộm không?

Rất gợi ý nhưng chưa chắc. Bụi bẩn, dầu da tích lâu ngày trong lỗ xâu cũng làm lỗ sẫm màu. Nên làm sạch nhẹ bằng nước ấm, lau khô, rồi soi lại; nếu vẫn thấy vòng màu đậm thì khả năng nhuộm cao.

Có nên lau cồn để xem đá có ra màu không?

Không nên. Cồn và dung môi có thể làm hỏng lớp sáp, nhựa ổn định, lớp xà cừ ngọc trai, để lại vết bạc màu. Món đồ mất nguyên trạng trước khi giám định, và bạn cũng không có kết luận chắc chắn.

Mã não màu xanh dương rực có phải là đá giả không?

Không phải giả, mà là mã não thật đã được nhuộm. Mã não tự nhiên hiếm khi có màu xanh dương rực như vậy. Món này nên được bán với chữ "mã não nhuộm", và giữ tránh nắng gắt cho bền màu.

Howlite nhuộm và ngọc lam khác nhau thế nào?

Howlite là khoáng vật trắng có mạng vệt xám, nhuộm xanh để giống ngọc lam. Soi lỗ xâu thấy ruột trắng, màu không đều ở chỗ trắng. Ngọc lam có màu xanh nằm trong đá. Kết luận chắc cần giám định.

Đá nhuộm có làm phai màu vào quần áo không?

Có thể, nhất là đá nhuộm mới, gặp mồ hôi hoặc trời nóng ẩm. Nếu thấy cổ áo, cổ tay bị ám màu, hãy tháo ra, lau khô và hạn chế đeo khi ra mồ hôi nhiều. Đó cũng là dấu hiệu nhận biết đá nhuộm.

Ngọc trai đen có phải đều là ngọc trai nhuộm không?

Không. Có ngọc trai biển màu tối tự nhiên, và cũng có ngọc trai nước ngọt được nhuộm đen. Màu đều tuyệt đối, quầng đậm quanh lỗ xâu là dấu hiệu nghi nhuộm. Cần hỏi người bán và giám định nếu món có giá trị.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138