Một món trang sức ngọc sắp rơi đá thường có dấu hiệu nhìn và nghe được: đá xoay hoặc lắc lư khi ấn nhẹ, có tiếng lách cách khi lắc gần tai, đầu chấu mòn dẹt hoặc vểnh lên, khe hở giữa đá và viền ổ, hạt ngọc trai xoay được trên chốt bông tai, khoá dây cài vào không còn tiếng "tách". Mười phút tự kiểm mỗi tháng đủ để phát hiện phần lớn các trường hợp này trước khi đá rơi.
Với đá màu, chuyện rơi đá còn đáng lo hơn ở trang sức kim cương vì nhiều loại ngọc được gắn bằng ổ bọc viền, bằng keo và chốt, những cách giữ có kiểu hỏng riêng. Bài này đi qua từng kiểu giữ đá trên trang sức ngọc, trình tự kiểm tra bằng mắt, tai và tay, các điểm yếu của khoá và móc bông tai, lịch kiểm và việc nên giao cho tiệm, và cuối cùng là phải làm gì khi phát hiện đá đã rơi.
Các kiểu giữ đá trên trang sức ngọc và điểm yếu của từng kiểu
Biết món đồ của mình giữ đá bằng cách nào giúp biết phải nhìn vào đâu khi kiểm.
| Kiểu giữ đá | Hay gặp với | Điểm yếu | Kiểm ở đâu |
|---|---|---|---|
| Chấu (móng) | Đá mài giác: garnet, topaz, aquamarine, tourmaline, thạch anh | Chấu mòn, cong, gãy khi va | Đầu chấu, chân chấu |
| Ổ bọc viền | Đá cabochon: opal, ngọc lam, nephrite, đá mặt trăng; cả lục bảo | Viền mòn mỏng, hở khe, đá xoay | Mép viền quanh đá |
| Keo và chốt | Bông tai, nhẫn ngọc trai; một số hạt hổ phách, san hô | Keo yếu vì ẩm, nhiệt, mỹ phẩm | Hạt có xoay trên chốt không |
| Ổ hở đáy, đai giữ | Mặt dây, nhẫn đá lớn | Đai lỏng, đá xô lệch | Đáy và cạnh đá |
| Khoan xỏ, móc treo | Mặt dây ngọc bích chạm, hạt đơn | Khoen mòn, lỗ khoan sứt | Khoen nối, lỗ xỏ |
Opal và ngọc lam hay được giữ bằng ổ bọc viền vì viền ôm kín bảo vệ cạnh đá mềm; đổi lại, viền mòn thì đá dễ xoay và nước, ghét dễ lọt vào đáy ổ. Ngọc trai thì gần như luôn dùng keo, nên mọi thứ làm keo yếu đều là mối lo.
Kiểm chấu và ổ bằng mắt, tai và tay
Ngồi ở bàn có ánh sáng tốt, trải khăn sáng màu, có kính lúp 10x càng tốt. Kiểm từng món theo trình tự:
- Nhìn: soi từng đầu chấu, chấu phải ôm lên mặt đá, đầu tròn đều; chấu mòn dẹt, mỏng như lá, hoặc vểnh hở khỏi mặt đá là dấu hiệu cần sửa. Với ổ bọc viền, nhìn quanh mép xem có khe hở giữa viền và đá không.
- Nghe: cầm món đồ gần tai, lắc nhẹ. Đá chặt sẽ im lặng; có tiếng lách cách nhỏ là đá đang lỏng trong ổ.
- Sờ: dùng đầu móng tay ấn rất nhẹ lên mặt đá theo vài hướng. Đá không được nhúc nhích, không xoay. Không dùng nhíp, kim, dao để cạy hay thử độ chặt.
- Kéo nhẹ: với nhẫn, lướt nhẹ qua một chiếc khăn lụa hoặc tất mỏng; chấu bị vểnh sẽ móc vào sợi vải.
- Ghi lại: món nào ổn, món nào cần mang ra tiệm; món nào có đá lỏng thì cất riêng, không đeo cho tới khi sửa.
Phép thử móc vải rất hiệu quả với nhẫn chấu: một chấu vểnh không nhìn thấy bằng mắt thường vẫn móc vào sợi tất ngay. Nó cũng là dấu hiệu chiếc nhẫn đang móc vào áo len, vào tóc mỗi ngày mà bạn không biết.
Ổ bọc viền và đá cabochon: những gì dễ bỏ sót
Nhẫn opal, nhẫn ngọc lam, mặt nephrite thường được giữ bằng một vòng kim loại mỏng ôm quanh rìa đá. Theo năm tháng, mép viền mòn dần vì cọ xát, phần kim loại ôm lên mặt đá mỏng đi, và đến một lúc đá bắt đầu xoay nhẹ trong ổ. Đá xoay chưa rơi ngay, nhưng mỗi lần xoay là cạnh đá cọ vào viền, những đá mềm như opal, ngọc lam sẽ sứt rìa.
Cách kiểm đơn giản là đặt đầu ngón tay cái lên mặt đá, xoay rất nhẹ như vặn nắp chai. Đá không được nhúc nhích. Sau đó soi viền bằng kính lúp: mép viền đều, ôm sát, không có chỗ hở; nếu thấy vệt sáng lọt qua khe giữa viền và đá là đã hở.
Một điểm dễ bỏ sót là đáy ổ kín. Nhiều nhẫn cabochon có đáy kín để bảo vệ đá; nước, xà phòng, mỹ phẩm lọt qua khe viền vào đáy mà không thoát ra được. Với opal ghép và ngọc lam xốp, nước đọng ở đáy làm mờ lớp keo, làm đá ngấm ẩm. Đó là lý do nhẫn cabochon đáy kín càng nên tháo khi rửa tay.
Khi đem đi sửa, thợ có thể miết lại viền cho ôm sát hoặc thay viền mới. Với đá giòn như opal, việc miết viền phải nhẹ tay; nói rõ với thợ đá là opal để họ biết.
Bông tai, nhẫn ngọc trai gắn keo và chốt
Phần lớn bông tai nụ ngọc trai, nhẫn ngọc trai đơn, mặt dây ngọc trai giữ hạt bằng một chốt kim loại cắm vào lỗ khoan nửa chừng của hạt, cộng với keo. Kiểu giữ này rất gọn và đẹp, nhưng keo là điểm yếu: nước nóng, hơi nước, xà phòng, kem dưỡng, keo xịt tóc, nhiệt cơ thể kéo dài đều làm keo yếu dần.
Dấu hiệu sớm là hạt xoay được trên chốt khi bạn vặn nhẹ bằng hai ngón tay. Hạt xoay chưa có nghĩa là sắp rơi ngay, nhưng keo đã mất bám và chỉ còn ma sát giữ hạt. Dấu hiệu muộn hơn là hạt nhích ra khỏi chốt, thấy một khe nhỏ giữa hạt và đế.
Không tự nhỏ keo dán đa năng vào. Keo dán thông thường dễ tràn lên mặt ngọc, khi khô tạo vệt bóng hoặc vệt đục không gỡ được, và một số loại keo có dung môi hại lớp xà cừ. Thợ có loại keo phù hợp và biết làm sạch keo cũ trước khi gắn lại.
Cùng nguyên tắc với những hạt hổ phách, san hô, đá cabochon nhỏ được gắn bằng keo trên bông tai, cài áo. Khi kiểm, vặn nhẹ từng hạt, nhìn đường keo ở chân hạt: keo ngả vàng, nứt, bong là đến lúc gắn lại.
Khoá dây chuyền, khoá vòng và móc bông tai
Khoá lò xo vòng tròn. Loại khoá nhỏ có cần gạt, hay gặp ở dây chuyền mảnh. Bên trong có lò xo; khi lò xo yếu, cần gạt không tự bật về, khoá mở mà không biết. Kiểm bằng cách gạt cần vài lần, cần phải bật về nhanh và dứt khoát.
Khoá càng cua. Chắc hơn khoá lò xo vòng tròn. Kiểm xem cần gạt có đóng kín miệng, không hở khe, và khoen nối giữa khoá và dây không bị kéo giãn thành hình bầu dục.
Khoá hộp, khoá cài trên vòng. Hay gặp ở vòng hạt, chuỗi hạt dây cáp. Lưỡi cài phải bật vào với tiếng "tách" rõ; lưỡi bị dẹt thì cài vào vẫn tuột. Nhiều khoá hộp có thêm chốt an toàn hình số tám, nên dùng nó.
Móc bông tai kiểu chữ J, kiểu móc câu. Móc bị kéo thẳng ra dần sau nhiều lần đeo, bông tai dễ tuột khỏi tai. Nên dùng thêm nút chặn nhựa hoặc nút cao su ở đầu móc, và bóp lại móc ở tiệm khi thấy móc đã duỗi.
Chốt bông tai và nút sau. Nút sau kiểu bướm bị nới rộng theo thời gian; khi nút trượt dễ dàng trên chốt là đến lúc thay nút mới. Thay nút rẻ hơn nhiều so với mất một chiếc bông tai ngọc trai.
Khoen nối mặt dây. Khoen mỏng nối mặt dây ngọc vào dây chuyền mòn ở chỗ cọ vào dây, có khi mòn tới mức chỉ còn một sợi chỉ kim loại. Soi chỗ tiếp xúc giữa khoen và dây.
Lịch kiểm và những việc nên để tiệm làm
Không cần kiểm hằng ngày. Một nhịp hợp lý cho trang sức ngọc đeo thường xuyên:
- Mỗi lần tháo: nhìn qua món đồ một giây khi đặt vào đĩa; nếu thấy đá lệch, chấu vểnh thì để riêng.
- Mỗi tháng: làm trình tự kiểm mười phút với các món hay đeo nhất, nhất là nhẫn và bông tai.
- Mỗi năm: mang những món đeo nhiều ra tiệm kim hoàn kiểm chấu, miết viền, thay nút, gắn lại keo nếu cần; nhân tiện làm sạch theo đúng loại đá, dặn trước loại đá nào không được vào máy siêu âm.
- Ngay lập tức: khi nghe lách cách, thấy đá xoay, chấu gãy, móc bị va mạnh, hoặc sau khi món đồ bị rơi xuống sàn cứng.
Những việc nên để tiệm làm: bẻ hoặc miết lại chấu, miết lại viền ổ, gắn lại keo, thay khoá, bóp móc bông tai. Tự làm bằng kìm ở nhà dễ làm gãy chấu, làm trầy kim loại và quan trọng hơn là dễ làm mẻ đá giòn. Khi nhận lại món đồ, làm lại phép thử móc vải và lắc gần tai ngay tại quầy.
Thói quen làm chấu mòn và đá lỏng nhanh
Đeo nhẫn khi xách đồ nặng. Quai túi siêu thị, quai xô nước đè thẳng lên chấu và viền ổ, ép kim loại xuống hoặc bẻ chấu sang bên. Một buổi đi chợ xách nặng có thể làm cong chấu mảnh của nhẫn đá lớn.
Xoay nhẫn trên tay khi suy nghĩ. Thói quen xoay nhẫn bằng ngón cái làm mặt đá và chấu cọ vào ngón bên cạnh hàng nghìn lần, mòn chấu ở một phía. Nhìn chấu thấy mòn lệch một bên là dấu hiệu của thói quen này.
Đeo nhiều nhẫn sát nhau. Hai nhẫn đá đeo cạnh nhau cọ vào nhau suốt ngày, chấu nhẫn này mài đá nhẫn kia. Nếu thích đeo chồng, chọn nhẫn trơn đặt giữa hai nhẫn có đá.
Đeo găng tay chồng lên nhẫn. Kéo găng cao su, găng len qua nhẫn chấu cao là kéo chấu ra khỏi mặt đá. Tháo nhẫn trước khi đeo găng.
Kéo bông tai ra khỏi tai bằng cách giật mặt bông. Lực kéo dồn vào chỗ hàn giữa mặt bông và chốt, hoặc dồn vào keo giữ hạt ngọc trai. Tháo nút sau trước, rồi rút chốt thẳng ra.
Mặc áo len, khăn len khi đeo nhẫn chấu cao. Sợi len móc vào chấu và mỗi lần giật ra là kéo chấu vểnh thêm một chút. Với nhẫn đá mềm như opal, nên chọn ổ bọc viền cho mùa lạnh.
Câu hỏi thường gặp
Nhẫn đá lắc nghe lách cách có phải sắp rơi đá không?
Đó là dấu hiệu đá đã lỏng trong ổ. Nên ngưng đeo, cất riêng món đồ và mang ra tiệm kim hoàn để chỉnh chấu hoặc miết viền. Đá lỏng mà vẫn đeo thì vừa dễ rơi vừa dễ sứt cạnh vì cọ vào kim loại.
Bông tai ngọc trai bị xoay trên chốt có tự dán lại được không?
Không nên tự dán bằng keo đa năng vì keo dễ tràn lên mặt ngọc và có thể hại lớp xà cừ. Mang đến tiệm để thợ làm sạch keo cũ và gắn lại bằng keo phù hợp; trong lúc chờ, cất bông tai trong túi riêng.
Bao lâu nên mang trang sức ngọc ra tiệm kiểm chấu?
Với món đeo hằng ngày như nhẫn, bông tai, nên kiểm ở tiệm khoảng mỗi năm một lần, và ngay lập tức nếu món đồ bị va mạnh hoặc rơi. Món ít đeo có thể kiểm thưa hơn, nhưng vẫn nên tự kiểm trước mỗi lần đeo.
Làm sao biết chấu nhẫn đã mòn?
Soi bằng kính lúp: chấu còn tốt có đầu tròn, ôm lên mặt đá; chấu mòn trông dẹt, mỏng, có khi thấy đá gần như không còn được giữ. Lướt nhẫn qua tất mỏng, chấu vểnh hoặc mòn sắc sẽ móc vào sợi vải.
Nhẫn opal ổ bọc viền bị xoay đá thì có nguy hiểm không?
Có. Đá xoay nghĩa là viền đã mòn hoặc hở, mỗi lần xoay cạnh opal cọ vào kim loại dễ sứt rìa, và nước có thể lọt vào đáy ổ. Mang đi miết lại viền, dặn thợ đó là opal để họ làm nhẹ tay.
Khoá dây chuyền tự mở khi đang đeo là do đâu?
Thường do lò xo trong khoá vòng tròn đã yếu nên cần gạt không bật về hết, hoặc lưỡi khoá hộp bị dẹt nên cài vào vẫn tuột. Ngưng đeo dây đó với mặt ngọc quý, mang ra tiệm thay khoá; có thể chọn khoá càng cua hoặc khoá có chốt an toàn.