Với trẻ nhỏ, trang sức ngọc nguy hiểm theo ba cách: hạt rời và nút bông tai có thể gây hóc hoặc bị nuốt, chuỗi hạt và dây đeo cổ có thể siết, còn món đồ đang đeo trên người lớn có thể bị trẻ giật đứt rồi cho vào miệng. Cách phòng chính là không đeo chuỗi dài, bông tai lủng lẳng khi bế trẻ nhỏ, cất hộp trang sức ở chỗ trẻ không với tới, và đếm đủ hạt mỗi khi chuỗi đứt.
Sổ tay này không khuyên đeo vòng hạt, chuỗi hạt cho trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, kể cả vòng hổ phách hay vòng ngọc được quảng cáo là "cho bé". Bài dưới đây không bàn chuyện có nên mua vòng cho con, mà nói về những tình huống thật trong một gia đình có người lớn đeo ngọc và có trẻ nhỏ: lúc nào trẻ dễ chạm tới trang sức, cách cất đồ, cách xử lý khi chuỗi đứt, dạy trẻ lớn hơn thế nào, và phải làm gì khi nghi trẻ đã nuốt hay hóc một hạt.
Ba nguy cơ thật: hóc, nuốt và siết
Hóc là khi vật nhỏ vào đường thở. Hạt ngọc tròn, trơn, cỡ hạt đậu là đúng loại vật dễ trượt vào và chặn đường thở của trẻ nhỏ. Hạt ngọc trai, hạt mã não, hạt hổ phách, nút sau bông tai, viên đá rơi khỏi nhẫn đều thuộc nhóm này. Đây là nguy cơ nghiêm trọng nhất vì diễn ra rất nhanh.
Nuốt là khi vật đi vào đường tiêu hoá. Phần lớn hạt nhỏ, trơn đi qua được, nhưng vật có cạnh sắc (mảnh đá vỡ, chốt bông tai, khoá kim loại) hoặc vật lớn có thể mắc lại. Trẻ nuốt vật lạ luôn cần được nhân viên y tế đánh giá, không tự theo dõi ở nhà.
Siết là khi dây quanh cổ bị mắc vào thành nôi, tay nắm cửa, đồ chơi rồi bị kéo căng khi trẻ di chuyển. Chuỗi hạt dây cáp, dây cước rất khó đứt, nên càng nguy hiểm. Đây là lý do các khuyến cáo an toàn trẻ em nói chung đều không khuyên đeo bất cứ thứ gì quanh cổ trẻ nhỏ khi ngủ hoặc không có người trông.
Ba nguy cơ này không phụ thuộc vào loại ngọc thật hay giả, đắt hay rẻ. Hạt hổ phách thật cũng gây hóc như hạt nhựa. Chuyện "vòng hổ phách giúp trẻ mọc răng" không có cơ sở, và rủi ro hóc, siết thì có thật; sổ tay này không khuyên dùng.
Những lúc trẻ dễ chạm tới trang sức của người lớn
Lúc bế trẻ. Trẻ từ vài tháng tuổi đã biết túm lấy những gì đung đưa trước mặt: chuỗi hạt dài, mặt dây, bông tai lủng lẳng. Một cú giật bất ngờ có thể đứt dây, hạt rơi vãi, có hạt rơi ngay vào tay trẻ. Bông tai bị giật còn làm rách dái tai người lớn.
Lúc cho bú, ru ngủ. Trẻ nằm sát ngực, tay nghịch dây chuyền khi buồn ngủ, miệng ở rất gần mặt dây. Đây là lúc người lớn hay thả lỏng nhất.
Lúc tháo trang sức ra để trên bàn. Chiếc đĩa đựng nhẫn đặt ở bàn đầu giường, đôi bông tai trên kệ thấp, hộp trang sức mở nắp trên bàn trang điểm: với trẻ biết bò và vịn đứng, đó đều là tầm với.
Lúc chuỗi đứt. Hạt lăn vào gầm giường, kẽ sofa, góc phòng. Người lớn nhặt được phần lớn, sót một hai hạt; vài ngày sau trẻ bò qua và tìm thấy trước.
Lúc khách đến chơi. Ông bà, họ hàng đeo vòng hạt, chuỗi ngọc bế cháu; ít ai nghĩ tới việc tháo ra. Có thể nhắc khéo, hoặc đưa trẻ cho người lớn ít đeo trang sức bế.
Món nào rủi ro hơn khi nhà có trẻ nhỏ
Không phải món trang sức nào cũng rủi ro như nhau. Bảng dưới xếp theo những gì người làm nghề và người chăm trẻ hay gặp, kèm cách đeo hoặc cất cho phù hợp trong giai đoạn con còn nhỏ.
| Món đồ | Nguy cơ chính | Khi bế, chăm trẻ | Khi cất |
|---|---|---|---|
| Chuỗi hạt dài (ngọc trai, mã não, hổ phách) | Bị giật đứt, hạt rơi; quấn cổ trẻ | Không đeo, hoặc thay bằng dây ngắn ôm cổ | Túi riêng trong hộp đóng nắp, trên cao |
| Vòng tay hạt xâu chun | Chun đứt, hạt lăn khắp sàn | Tháo khi bế, khi tắm cho trẻ | Ngăn tủ có khoá an toàn |
| Bông tai dài, bông tai móc | Bị giật rách tai; móc và hạt rơi | Đổi sang bông tai nụ | Cùng hộp, nút sau cất chung túi |
| Bông tai nụ có nút sau nhỏ | Nút sau rơi, trẻ nhặt được | Kiểm nút trước khi bế | Đếm đủ cặp nút khi cất |
| Nhẫn đá có chấu cao | Cào xước da trẻ; đá lỏng rơi | Tháo khi tắm, thay tã cho trẻ | Đĩa tháo nhẫn ngoài tầm với |
| Mặt dây ngọc nhỏ trên dây mảnh | Trẻ ngậm mặt dây; dây đứt | Chọn dây chắc, khoá tốt | Túi riêng |
Giai đoạn rủi ro nhất là từ khi trẻ biết cầm nắm đồ vật cho tới khi trẻ hết thói quen cho mọi thứ vào miệng. Đây là vài năm ngắn ngủi; tạm cất những món dễ gây chuyện trong thời gian đó không làm mất gì của bộ trang sức.
Cất trang sức trong nhà có trẻ nhỏ
Những việc làm một lần, giữ được lâu:
- Chọn chỗ cất cố định ở trên cao hoặc trong ngăn tủ có khoá an toàn trẻ em; không để hộp trang sức trên bàn trang điểm thấp hay đầu giường.
- Dùng hộp có nắp đóng chắc, không dùng khay mở; trẻ lớn hơn có thể kéo khay xuống làm đồ rơi vãi.
- Đặt chiếc đĩa tháo nhẫn, tháo bông tai ở chỗ người lớn với tới nhưng trẻ không với tới, ví dụ kệ cao trong phòng tắm (vẫn xa bồn rửa), nóc tủ.
- Thay những bông tai có nút sau nhỏ dễ rơi bằng kiểu có nút to hoặc khoá vặn khi còn chăm trẻ nhỏ; nút sau là vật nhỏ nhất và hay rơi nhất.
- Trong giai đoạn bế ẵm nhiều, ưu tiên đeo nhẫn trơn, bông tai nụ sát tai, dây chuyền ngắn ôm cổ; để chuỗi hạt dài và bông tai dài cho những dịp không bế trẻ.
Mấy việc này không cần cầu kỳ. Điều quan trọng là có một chỗ cất duy nhất mà cả nhà biết, và luôn đặt đồ về đúng chỗ đó, kể cả khi vội.
Khi chuỗi đứt hoặc mất nút bông tai: đếm cho đủ
Trong nhà có trẻ nhỏ, chuỗi đứt không chỉ là chuyện mất hạt mà là chuyện an toàn. Cách xử lý:
- Ngay khi chuỗi đứt, bế trẻ ra khỏi khu vực hoặc giao trẻ cho người khác, rồi mới nhặt hạt.
- Nếu biết chuỗi có bao nhiêu hạt (ghi trong sổ hoặc ảnh chụp), đếm cho đủ; nếu không biết, ước lượng theo khoảng hở trên dây còn lại.
- Tìm bằng cách cúi thấp nhìn ngang mặt sàn, dùng đèn pin chiếu nghiêng; lật đệm sofa, nhìn dưới gầm giường, góc tường.
- Mất nút bông tai hay viên đá nhỏ cũng tìm theo cách này; nút sau nhỏ và sáng màu rất dễ lẫn trên thảm.
- Nếu vẫn thiếu, hút bụi kỹ khu vực trước khi cho trẻ chơi lại ở đó; bọc tất mỏng ở đầu ống hút nếu muốn giữ lại hạt.
- Gom tất cả hạt tìm được vào túi có khoá kéo, cất lên cao ngay, không để tạm trên bàn.
Đây cũng là lý do nên ghi số hạt của các chuỗi quý. Con số giúp bạn biết đã nhặt đủ hay chưa, thay vì đoán.
Trẻ lớn hơn chơi với trang sức của mẹ
Từ tuổi mẫu giáo trở lên, nhiều trẻ thích đeo thử vòng, chuỗi của mẹ, của bà. Đó là khoảnh khắc đáng yêu và cũng là cơ hội dạy trẻ trân trọng đồ vật. Nguy cơ hóc giảm dần theo tuổi nhưng không mất hẳn, nhất là khi trẻ còn hay cho đồ vào miệng hoặc có em nhỏ hơn trong nhà.
Một vài nguyên tắc dễ làm: chỉ cho trẻ đeo thử khi có người lớn ngồi cạnh; không để trẻ đeo chuỗi quanh cổ khi chạy nhảy, leo trèo; xong thì cùng nhau cất vào hộp. Giải thích ngắn gọn bằng lời trẻ hiểu: hạt nhỏ không được cho vào miệng, dây không được quấn quanh cổ.
Nếu muốn mua cho trẻ một món trang sức, chọn món không có hạt rời và không quàng cổ, như bông tai nụ cho trẻ đã xỏ tai (đeo đúng cỡ, nút chắc), hoặc mặt dây gắn trên dây có khoá tự bung khi bị kéo mạnh; chỉ đeo khi có người lớn trông và tháo khi ngủ.
Trong nhà có cả trẻ lớn và em bé, dặn trẻ lớn không mang đồ trang sức, hạt cườm, hạt đá chơi ở chỗ em bé bò. Rất nhiều ca trẻ nhỏ nuốt hạt bắt nguồn từ đồ chơi xâu hạt của anh chị.
Nếu nghi trẻ đã nuốt hoặc hóc một hạt
Nếu trẻ ho sặc sụa, thở rít, khó thở, tím tái, không khóc được hoặc không nói được, đó là dấu hiệu đường thở bị chặn: gọi cấp cứu ngay và làm sơ cứu hóc dị vật theo đúng độ tuổi nếu bạn đã được học. Sơ cứu hóc dị vật cho trẻ có kỹ thuật riêng theo tuổi, nên được học trực tiếp từ các lớp sơ cứu, không học qua lời kể.
Không dùng ngón tay móc mù vào họng trẻ vì có thể đẩy vật vào sâu hơn. Không dốc ngược trẻ lắc mạnh. Không cho trẻ ăn uống gì để "trôi xuống".
Nếu trẻ vẫn thở bình thường nhưng bạn nghi trẻ đã nuốt một hạt (thiếu một hạt, trẻ đang cầm chuỗi đứt, trẻ nói đã nuốt), đưa trẻ đến cơ sở y tế để được khám, kể cả khi trẻ trông vẫn khoẻ. Mang theo một hạt cùng loại hoặc ảnh chuỗi để nhân viên y tế biết kích thước, chất liệu. Không tự gây nôn.
Cần đặc biệt khẩn cấp nếu vật nuốt có thể là pin cúc áo (pin đồng hồ, pin trong một số món trang sức có đèn) hoặc nam châm; hai loại này gây tổn thương nhanh hơn hạt đá rất nhiều. Trang sức ngọc thông thường không có pin, nhưng hộp trang sức gia đình đôi khi lẫn đồng hồ cũ.
Phần này chỉ để định hướng; trong mọi tình huống nghi ngờ, quyết định đúng là liên hệ nhân viên y tế sớm.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đeo vòng hạt ngọc hay hổ phách cho trẻ sơ sinh không?
Không nên. Vòng hạt quanh cổ, cổ tay, cổ chân của trẻ nhỏ có nguy cơ siết và hóc hạt khi dây đứt. Những lời quảng cáo về tác dụng cho trẻ không có cơ sở, còn rủi ro thì có thật, nên sổ tay này không khuyên đeo.
Đeo chuỗi ngọc trai khi bế con có sao không?
Rủi ro là trẻ túm giật đứt dây, hạt rơi vào tay hoặc miệng trẻ, và bông tai dài bị giật làm rách tai người lớn. Trong giai đoạn bế ẵm nhiều, nên đeo dây ngắn ôm cổ, bông tai nụ sát tai, cất chuỗi dài cho dịp khác.
Chuỗi đứt mà không biết đã nhặt đủ hạt chưa thì làm sao?
Đưa trẻ ra khỏi khu vực, tìm kỹ bằng đèn pin chiếu nghiêng sát sàn, lật đệm sofa, nhìn gầm giường. Ước lượng số hạt thiếu theo khoảng hở trên dây, hút bụi kỹ trước khi cho trẻ chơi lại. Sau này nên ghi số hạt của các chuỗi quý.
Trẻ nuốt một hạt ngọc nhưng vẫn chơi bình thường thì có cần đi khám không?
Có. Trẻ nuốt vật lạ nên được nhân viên y tế đánh giá dù trông vẫn khoẻ, vì có vật có thể mắc lại trong đường tiêu hoá. Mang theo một hạt cùng loại hoặc ảnh chuỗi, không tự gây nôn và không cho ăn uống để đẩy vật xuống.
Nên cất hộp trang sức ở đâu khi nhà có trẻ tập bò?
Ở chỗ cao hoặc trong ngăn tủ có khoá an toàn trẻ em, trong hộp đóng nắp chắc. Chiếc đĩa để tạm nhẫn, bông tai cũng phải đặt ngoài tầm với, không để trên bàn đầu giường hay kệ thấp.
Bé gái đã xỏ tai thì đeo bông tai gì an toàn hơn?
Chọn bông tai nụ nhỏ, sát tai, không có phần lủng lẳng, nút sau to hoặc kiểu khoá vặn chắc chắn, kiểm tra nút thường xuyên. Tháo khi ngủ nếu có thể, và luôn để ý nút sau vì đó là vật nhỏ dễ rơi nhất.