NgocNgan.comNgọc Ngàn
Phân biệt ngọc thật, giả, tổng hợp và xử lý

Tẩm dầu, lấp nhựa, phủ màng trên ngọc: nhận ra xử lý ở khe nứt, bề mặt và cách giữ

Tẩm dầu, lấp nhựa, ổn định, phủ sáp và phủ màng là xử lý ở khe nứt và bề mặt đá. Cách nhận ra, mức bền của từng kiểu và những điều không được làm khi rửa.

An older woman's hand gently wiping a green gemstone ring with a soft cloth, close-up at eye level, bright window light, light oak table surface

Tẩm dầu và lấp nhựa đi vào khe nứt để che vết nứt; ổn định nhựa, phủ sáp ngấm vào đá xốp để đá bền và bóng hơn; phủ màng là một lớp cực mỏng trên bề mặt để tạo màu hoặc ánh cầu vồng. Ba nhóm này có chung một điểm: chúng thêm chất lạ vào viên đá, nên có thể mòn, khô, bong hoặc đổi theo thời gian, và đều sợ nhiệt, dung môi, máy rửa siêu âm.

Khác với nung hay chiếu xạ, những xử lý này đôi khi soi được bằng kính lúp và đèn pin nếu biết nhìn đúng chỗ. Bài này đi qua từng kiểu, chỉ ra dấu hiệu, mức bền, và đặc biệt là những việc người đeo không được làm nếu không muốn một ngày viên đá bỗng hiện đầy vết nứt.

Năm kiểu xử lý thêm chất vào đá

Tẩm dầu. Dầu không màu hoặc gần không màu được ngấm vào các vết nứt hở ra bề mặt. Vì dầu có độ khúc xạ gần với đá, vết nứt bớt phản sáng và gần như biến mất khi nhìn thẳng. Lục bảo là đá được tẩm dầu nhiều nhất, đến mức người trong nghề coi đó là mặc định.

Lấp nhựa. Thay dầu bằng nhựa tổng hợp, có khi được làm cứng trong khe. Bền hơn dầu một chút nhưng khó gỡ ra, và nếu lượng nhựa nhiều thì giá trị viên đá giảm rõ.

Ổn định nhựa. Đá xốp như ngọc lam, một số malachite, howlite được ngâm nhựa dưới áp lực để nhựa đi vào toàn bộ lỗ xốp. Đá cứng hơn, không hút mồ hôi, giữ màu lâu. Hầu hết ngọc lam trên thị trường trang sức đã ổn định.

Phủ sáp. Lớp sáp mỏng trên ngọc lam, ngọc bích, đá đục cho bóng hơn và che lỗ rỗ nông. Phủ sáp nhẹ là công đoạn hoàn thiện truyền thống ở nhiều nơi, nhưng sáp dày để che khuyết tật thì cần nói ra.

Phủ màng. Lớp oxit kim loại hay lớp màu cực mỏng trên mặt đá. Loại hay gặp là topaz hoặc thạch anh phủ màng ánh cầu vồng, ngọc trai phủ lớp bóng, đá phủ màu ở mặt đáy. Lớp này mòn theo thời gian, nhất là ở mép giác.

Mỗi kiểu lộ ra ở đâu khi soi

Bảng dưới là những gì có thể thấy với kính lúp 10x và đèn pin. Một dấu hiệu chỉ là gợi ý; muốn biết chắc lượng dầu, nhựa và loại nhựa cần phòng giám định.

Kiểu xử lýChỗ soiDấu hiệu có thể thấyGiới hạn
Tẩm dầuVết nứt chạm bề mặtVết nứt mờ như sương, có chỗ khô lộ rõ trắng hơn, đôi khi thấy vệt dầu óng khi nghiêngDầu tốt gần như không thấy được
Lấp nhựaVết nứt khi nghiêng đá dưới đènChớp màu cam hoặc xanh lam loé lên trong khe khi đổi góc nhìn, bọt khí dẹt trong kheCần góc nhìn và ánh sáng đúng
Ổn định nhựaBề mặt, lỗ xâuBóng kiểu nhựa, hơi ấm tay, lỗ xâu không bám bẩn như đá xốpMắt thường rất khó tách với đá chưa ổn định đã đánh bóng kỹ
Phủ sápBề mặt dưới ánh xiênÁnh bóng mềm, có chỗ sáp đọng ở rãnh chạm, dấu vân tay in lên mặtSáp mỏng truyền thống khó nhận
Phủ màngMép giác, đỉnh giácÁnh cầu vồng đều khắp mặt, mép giác bị mòn để lộ màu gốc, vết xước có màu khácPhủ màng mới chưa mòn thì khó thấy

Chớp màu trong khe nứt là một trong số ít dấu hiệu soi được tại nhà mà khá đặc trưng cho nhựa lấp. Muốn thấy, đặt đá trước nền tối, chiếu đèn từ một bên, xoay từ từ và nhìn vào đúng vết nứt.

Lục bảo tẩm dầu: chuyện bình thường nhưng phải biết

Hầu như mọi viên lục bảo đều có vết nứt và bao thể bên trong. Người khai thác và chế tác từ rất lâu đã ngâm lục bảo trong dầu cho vết nứt bớt lộ, và thị trường chấp nhận việc này như một phần của nghề. Câu hỏi không còn là "có tẩm dầu không" mà là "tẩm ở mức nào": ít, vừa hay nhiều. Giấy của phòng giám định độc lập thường ghi đúng mức độ này.

Điều người đeo cần biết là dầu không vĩnh viễn. Qua nhiều năm, dầu có thể khô dần hoặc bị rửa trôi, và vết nứt mà lúc mua không thấy sẽ dần hiện ra, trông như viên đá "bị nứt thêm". Thật ra đá không nứt thêm; chỉ là lớp che đã mất. Người thợ có thể tẩm lại, nhưng đó là việc của thợ có kinh nghiệm, không tự làm ở nhà.

Lục bảo lấp nhựa thì khác một chút: nhựa bền hơn dầu, nhưng khi nhựa ngả màu hoặc bong, việc sửa khó hơn nhiều. Vì vậy khi mua lục bảo, hãy hỏi rõ là dầu hay nhựa, và mức độ, rồi đề nghị ghi lên hoá đơn. Một viên ghi "tẩm dầu nhẹ" và một viên ghi "lấp nhựa nhiều" có giá trị rất khác nhau dù trông giống nhau trong tủ kính.

Ngọc lam ổn định và phủ sáp: phần lớn thị trường là vậy

Ngọc lam tự nhiên chưa xử lý thường xốp, nhẹ màu, hút mồ hôi và dầu da nên dần đổi sang màu xanh lục, mất bóng. Ngọc lam chưa xử lý mà đủ chặt để đeo lâu không đổi màu là loại hiếm. Vì thế hầu hết ngọc lam trong trang sức đã được ổn định nhựa hoặc ít nhất phủ sáp.

Ổn định nhựa không làm ngọc lam thành đồ giả. Nó vẫn là ngọc lam, chỉ là bền hơn. Điều cần phân biệt là ổn định với "ngọc lam ép" (bột ngọc lam trộn nhựa nén thành khối) và với howlite nhuộm. Ba thứ này giá trị khác hẳn nhau. Cách soi ngọc lam giả và ngọc lam ép có bài riêng trong chuyên mục opal và ngọc lam.

Với người đeo, ngọc lam ổn định dễ chăm hơn: ít đổi màu vì mồ hôi. Nhưng nhựa vẫn sợ nhiệt và dung môi. Không để gần bếp, không rửa bằng cồn, không cho thợ hàn khung khi đá còn gắn trên đó.

Phủ màng: đẹp lúc mới, mòn theo năm tháng

Topaz hay thạch anh phủ màng ánh cầu vồng trông rất bắt mắt: xoay viên đá thấy màu chuyển tím, xanh, vàng liên tục. Nhưng toàn bộ hiệu ứng nằm trong một lớp mỏng hơn cả lớp sơn móng tay. Khi đeo nhẫn hằng ngày, các mép giác cọ vào mọi thứ, và lớp màng ở đó mòn đi trước, để lộ màu gốc của đá, thường là không màu.

Ngọc trai giả và một số ngọc trai thật kém chất lượng cũng có thể được phủ lớp bóng để tăng ánh. Lớp này bong thành vảy ở quanh lỗ xâu sau một thời gian. Đá phủ màu ở mặt đáy, nhất là khi đáy bị khung che kín, khó thấy hơn; chỉ khi tháo ra mới thấy viên đá gần như không màu.

Phủ màng không xấu nếu được nói ra và giá phản ánh đúng. Người mua chỉ cần hiểu rằng màu ấy không theo viên đá mãi mãi. Không đánh bóng bằng kem đánh bóng, không chà bằng bàn chải cứng, không để chung với đá cứng, và chấp nhận rằng nhẫn đeo hằng ngày sẽ mòn màng nhanh hơn mặt dây hay bông tai.

Những việc không được làm với đá đã xử lý bề mặt và khe nứt

Danh sách này áp dụng cho mọi đá đã tẩm dầu, lấp nhựa, ổn định, phủ sáp hay phủ màng, và cả đá mà bạn không biết chắc đã xử lý hay chưa:

  • Không cho vào máy rửa siêu âm. Rung siêu âm đẩy dầu ra khỏi khe, làm nhựa bong, màng tróc.
  • Không rửa bằng hơi nước nóng, không ngâm nước nóng. Nhiệt làm dầu loãng ra và chảy, nhựa giãn nở.
  • Không lau bằng cồn, xăng thơm, nước tẩy sơn móng tay hay dung môi. Chúng hoà tan dầu, sáp và một số nhựa.
  • Không để thợ hàn, sửa khung khi đá còn gắn mà không báo trước.
  • Không phơi đá dưới nắng gắt hay để trong xe nóng nhiều giờ.
  • Không chà bằng bàn chải cứng, kem đánh bóng kim loại lên mặt đá.

Cách làm sạch an toàn là lau bằng khăn mềm hơi ẩm với nước ấm vừa tay, có thể pha một chút xà phòng dịu, rồi lau khô ngay. Với chỗ bẩn trong khe khung, dùng bàn chải lông thật mềm và chải nhẹ quanh khung, không chải lên mặt đá.

Một ví dụ: soi chiếc nhẫn lục bảo trong hộp trang sức của mẹ

Hình dung chiếc nhẫn lục bảo mẹ đeo mấy chục năm, gần đây con gái thấy viên đá như có nhiều vệt trắng hơn trước. Bước đầu tiên là lau sạch bằng khăn hơi ẩm, để khô, rồi đặt nhẫn trên khăn đen gần cửa sổ. Chiếu đèn pin từ một bên, xoay chậm, nhìn qua kính lúp vào các vệt trắng đó.

Nếu các vệt là những vết nứt chạm ra bề mặt, trông khô và trắng hơn những vết nứt nằm sâu bên trong, khả năng cao là dầu tẩm ở các khe đó đã khô hoặc bị rửa trôi. Hỏi lại trong nhà xem nhẫn có từng được rửa ở tiệm bằng máy hay ngâm nước nóng không; câu trả lời thường là có. Nếu khi nghiêng đá lại thấy chớp cam hoặc xanh trong khe, khe đó có thể đã lấp nhựa.

Việc nên làm tiếp: không cố lau, không ngâm gì thêm, đem nhẫn tới người thợ có kinh nghiệm với lục bảo để họ xem có nên làm sạch khe và tẩm lại không. Nếu muốn biết chắc mức xử lý, gửi phòng giám định trước khi tẩm lại, để kết quả phản ánh đúng tình trạng viên đá. Dù thế nào, viên đá vẫn là món mẹ đã đeo; chỉ là nó cần được chăm theo đúng cách của lục bảo.

Câu hỏi cho người bán và dòng trên hoá đơn

Với lục bảo: "Đá có tẩm dầu hay lấp nhựa không, mức nào?" Với ngọc lam: "Ổn định hay chưa xử lý, có phải ép không?" Với đá có ánh cầu vồng: "Ánh này là tự nhiên hay phủ màng?" Câu trả lời trung thực thường đi kèm một lời dặn cách giữ; người bán không dặn gì là dấu hiệu nên cẩn thận.

Trên hoá đơn: tên đá, chữ "tự nhiên", tên cách xử lý ("tẩm dầu", "lấp nhựa", "ổn định", "phủ màng") và mức độ nếu có giấy giám định. Nếu người bán không biết chắc, dòng "có thể đã xử lý" vẫn tốt hơn bỏ trống.

Giữ hoá đơn cùng món đồ. Nhiều năm sau, khi dầu khô và vết nứt hiện ra, tờ hoá đơn ghi "tẩm dầu" sẽ giúp bạn hiểu đó là chuyện bình thường, cần tẩm lại, chứ không phải viên đá bị lừa hay bị hỏng.

Câu hỏi thường gặp

Lục bảo tẩm dầu có phải là lục bảo kém không?

Không. Hầu hết lục bảo trên thị trường đều tẩm dầu ở mức nào đó. Điều quan trọng là mức tẩm ít, vừa hay nhiều, và dầu hay nhựa. Giấy giám định độc lập thường ghi rõ điều này.

Vì sao viên lục bảo đeo lâu lại hiện nhiều vết nứt hơn?

Thường là do dầu tẩm trong khe đã khô hoặc bị rửa trôi, nhất là khi rửa bằng nước nóng hay máy siêu âm. Vết nứt có từ trước, chỉ là lớp che đã mất. Người thợ có kinh nghiệm có thể tẩm lại.

Ngọc lam ổn định nhựa có bền không?

Bền hơn ngọc lam chưa xử lý, ít đổi màu vì mồ hôi và dầu da. Tuy vậy nhựa vẫn sợ nhiệt và dung môi, nên tránh nước nóng, cồn, nước hoa xịt thẳng, và báo thợ trước khi sửa khung.

Topaz ánh cầu vồng có phải đá tự nhiên không?

Phần đá thường là topaz hoặc thạch anh tự nhiên, nhưng ánh cầu vồng đến từ lớp phủ màng mỏng. Lớp này mòn dần ở mép giác khi đeo, nên cần biết trước và giữ tránh cọ xát.

Có tự tẩm dầu lại cho lục bảo ở nhà được không?

Không nên. Tẩm lại cần làm sạch khe, chọn đúng loại dầu và đôi khi cần thiết bị. Tự làm dễ để lại vệt dầu bẩn hoặc lẫn bụi vào khe. Nên đem tới người thợ có kinh nghiệm với lục bảo.

Làm sao rửa đá đã xử lý cho an toàn?

Lau bằng khăn mềm hơi ẩm với nước ấm vừa tay, có thể pha chút xà phòng dịu, rồi lau khô ngay. Không dùng máy siêu âm, hơi nước nóng, cồn, dung môi hay bàn chải cứng lên mặt đá.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138