Kính lúp 10x và một đèn pin ánh trắng đủ để thấy phần lớn dấu hiệu của đồ giả rẻ, đá ghép, đá nhuộm thô và hư hỏng trên món ngọc, nếu bạn cầm kính đúng cách và soi theo một trình tự cố định. Chúng không đủ để phân đá tự nhiên với đá tổng hợp, hay biết đá đã nung, chiếu xạ hay chưa.
Phần lớn người mới mua kính lúp dùng sai từ bước đầu: đưa kính ra xa mắt, đưa sát vào món đồ, rồi kết luận "chẳng thấy gì". Bài này hướng dẫn cách cầm, cách chiếu sáng, trình tự soi mười phút cho một món đồ, cách chụp ảnh qua kính lúp để lưu lại, và những thứ kính lúp không bao giờ trả lời được.
Bộ dụng cụ tối thiểu, không cần đắt
Để soi ngọc ở nhà, chỉ cần vài thứ dưới đây. Tất cả đều không làm hỏng món đồ:
- Kính lúp gấp 10x loại ba thấu kính ghép, cho ảnh phẳng, ít méo màu ở rìa. Kính phóng đại cao hơn khó dùng, vùng nét rất nông, người mới hay bị chóng mặt.
- Đèn pin nhỏ ánh trắng, đầu đèn gọn để chiếu xiên được. Tránh đèn ánh vàng ấm vì làm sai màu đá.
- Nhíp đá có rãnh nếu soi đá rời, để không chạm tay vào mặt đá.
- Khăn trắng và khăn đen làm nền: nền trắng để xem màu, nền đen để thấy bao thể và vết nứt sáng lên.
- Khăn lau mềm không xơ, để lau dấu vân tay trước khi soi.
- Cân nhà bếp đo tới gam hoặc tốt hơn, để so độ nặng của chuỗi hạt.
- Điện thoại để chụp ảnh qua kính lúp và ghi lại kết quả.
Không cần bút thử, que thử độ cứng, axit hay bật lửa. Những thứ đó hoặc không đáng tin, hoặc làm hỏng đồ.
Cầm kính lúp cho đúng
Cách cầm quyết định một nửa kết quả. Thói quen đúng chỉ mất vài phút tập:
- Cầm kính lúp bằng ngón cái và ngón trỏ, đưa sát mắt, cách khoảng hai ba phân. Đeo kính cận thì có thể giữ kính.
- Tay kia cầm món đồ hoặc nhíp, đưa món đồ lại gần kính chứ không đưa kính lại gần món đồ. Điểm nét thường cách kính khoảng hai đến ba phân.
- Tì hai bàn tay vào nhau, hoặc tì khuỷu tay lên bàn, để hình không rung.
- Mở cả hai mắt nếu được. Ban đầu khó, nhưng mắt sẽ đỡ mỏi và soi được lâu hơn.
- Di chuyển món đồ thật chậm tới lui để dò lớp nét: lớp bề mặt, rồi sâu vào trong. Kính 10x có vùng nét rất mỏng, nên mỗi lần chỉ thấy rõ một lớp.
Tập trước với một món không quan trọng, chẳng hạn một viên thuỷ tinh hay đồng xu, cho tay và mắt quen. Khi đã thấy được hoa văn nhỏ trên đồng xu rõ ràng, bạn sẵn sàng soi ngọc.
Ba kiểu chiếu sáng và mỗi kiểu cho thấy gì
Cùng một viên đá, đổi hướng ánh sáng là thấy những thứ khác hẳn. Đèn pin cho phép làm cả ba kiểu ở nhà:
| Kiểu chiếu | Cách làm | Thấy rõ nhất |
|---|---|---|
| Ánh phản xạ | Đèn chiếu từ phía trên, hơi nghiêng, nhìn ánh phản trên mặt đá | Vết xước, mép giác mòn, chất lượng đánh bóng, lớp phủ, đường dán ở cạnh |
| Ánh xuyên | Đèn chiếu từ phía sau hoặc từ dưới, xuyên qua đá về phía mắt | Màu thật, dải màu, bọt khí, vân xoáy, mức độ trong, màu dồn trong khe |
| Ánh cạnh trên nền tối | Đặt đá trên khăn đen, chiếu đèn ngang từ một bên | Bao thể sáng lên như sao, vết nứt, chớp màu nhựa lấp trong khe |
| Ánh ngày gần cửa sổ | Không dùng đèn, đặt trên khăn trắng gần cửa sổ | Màu tổng thể, so màu giữa các hạt trong chuỗi |
Với ngọc đục như ngọc lam, ngọc bích, san hô, ánh xuyên gần như không đi qua; hãy dùng đèn pin áp sát một bên hạt xem ánh sáng tán ra thế nào ở rìa, và dựa nhiều hơn vào ánh phản xạ.
Trình tự mười phút cho một món ngọc
Đi theo thứ tự cố định giúp không bỏ sót và không bị dấu hiệu đầu tiên dắt mũi. Ghi lại từng bước:
- Nhìn bằng mắt thường dưới ánh ngày: màu, độ đều màu, ánh, hình dáng chung.
- Lau sạch, rồi soi bề mặt bằng ánh phản xạ: xước, rỗ, lớp phủ, chất lượng đánh bóng.
- Soi mép giác và các đỉnh giác: sắc hay tròn mòn, có lớp màng mòn không.
- Soi cạnh viên đá nếu khung hở: đường dán, ranh giới màu.
- Soi bên trong bằng ánh xuyên và ánh cạnh: bọt, vân xoáy, bao thể, vết nứt, màu trong khe.
- Với chuỗi hạt: soi mép lỗ xâu nhiều hạt, so các hạt với nhau.
- Soi khung: chấu còn chắc không, có vết keo quanh chân đá không, kim loại có dấu hiệu sửa.
- Cân nếu cần, và ghi tất cả lại, kể cả thứ không thấy.
Mười phút là đủ cho một món. Nếu đến phút thứ mười vẫn chưa có kết luận, đó chính là kết luận: món này cần phòng giám định.
Soi từng loại ngọc: nhìn gì đầu tiên
Mỗi loại ngọc có chỗ "nói chuyện" nhiều nhất dưới kính lúp. Bảng dưới gợi ý chỗ nên soi trước, áp dụng cho các loại ngọc thường gặp trong trang sức:
| Loại ngọc | Soi trước | Dấu hiệu tốt | Dấu hiệu cần hỏi thêm |
|---|---|---|---|
| Ngọc trai | Mép lỗ xâu | Thấy lớp xà cừ có bề dày, mỗi hạt hơi khác nhau | Lớp bóng bong vảy, lõi trắng đục, hạt đều như đúc |
| Ngọc bích nephrite | Bề mặt dưới ánh phản xạ | Kết cấu sợi đan mịn, ánh dầu mềm | Bọt khí ngay dưới mặt, mạng nứt chân chim có màu |
| Lục bảo | Bên trong bằng ánh cạnh trên nền đen | Bao thể không đều, vết nứt có dầu mờ | Sạch tuyệt đối ở viên lớn, chớp màu trong khe |
| Opal | Cạnh viên đá và mặt đáy | Ánh màu chuyển đổi khi xoay, nền chuyển dần | Đường dán thẳng, đáy đen phẳng, mảng màu đều như vảy |
| Ngọc lam | Lỗ xâu và mạng vệt | Mạng vệt ăn vào đá, mỗi hạt một kiểu | Ruột lỗ trắng, kết cấu hạt ép, vệt lặp lại |
| Hổ phách | Bọt và bao thể | Bọt không đều, bao thể lệch hướng tự nhiên | Bọt tròn dày đặc đều nhau, vân xoáy, côn trùng quá hoàn hảo |
| Mã não, thạch anh | Vân lớp, dải màu | Lớp song song cong theo hình, dải màu thẳng | Màu dồn khe nứt, màu rực đều, bọt tròn |
Bảng chỉ là điểm khởi đầu. Mỗi dòng "cần hỏi thêm" có nghĩa là hỏi người bán và cân nhắc giám định, không có nghĩa là đã chứng minh đồ giả.
Lỗi hay gặp của người mới tự soi
Soi dưới đèn vàng trong nhà buổi tối. Màu đá sai hẳn, bao thể khó thấy. Soi ban ngày gần cửa sổ, kết hợp đèn pin ánh trắng.
Không lau trước khi soi. Bụi, dầu da, dấu vân tay dưới kính 10x trông như vết xước, vết rỗ hay bọt khí trên mặt. Rất nhiều "dấu hiệu" của người mới hoá ra là bụi. Lau sạch, soi lại, rồi mới ghi.
Nhìn một chỗ rồi kết luận cho cả món. Một chuỗi có thể lẫn hạt thật và giả; một viên đá có thể sạch ở mặt trên nhưng có đường dán ở cạnh. Đi hết trình tự, đừng dừng ở dấu hiệu đầu tiên.
Tin vào một dấu hiệu duy nhất. Bọt tròn, mép mòn, cảm giác mát tay đều có ngoại lệ. Cần ít nhất hai ba dấu hiệu cùng một hướng mới đáng tin, và kể cả vậy vẫn chỉ là nghi ngờ có cơ sở.
Soi xong chuyển sang mẹo làm hỏng đồ. Khi kính lúp không cho câu trả lời, nhiều người quay sang bật lửa, giấm, dao. Đó là lúc nên dừng lại và đi giám định, không phải lúc thử mạnh tay hơn.
Chụp ảnh qua kính lúp để lưu và để hỏi
Ảnh chụp giúp bạn so lại sau này, gửi cho người bán khi hỏi, và mang theo khi đi giám định. Cách đơn giản: đặt kính lúp sát ống kính điện thoại, giữ món đồ ở khoảng nét như khi nhìn bằng mắt, chạm màn hình để lấy nét, rồi chụp nhiều tấm. Nhiều điện thoại có chế độ chụp cận cảnh; thử cả có và không có kính lúp để xem cách nào nét hơn.
Chụp mỗi dấu hiệu ở hai kiểu: một tấm toàn cảnh để biết dấu hiệu nằm ở đâu trên món đồ, một tấm cận để thấy rõ dấu hiệu. Đặt một vật nhỏ quen thuộc bên cạnh khi chụp toàn cảnh để sau biết kích cỡ.
Lưu ảnh kèm ngày chụp và ghi chú ngắn: "lỗ xâu hạt thứ 12, màu đậm quanh mép", "cạnh đá phía chấu số 3, có đường thẳng". Theo thời gian, bộ ảnh này còn cho bạn thấy món đồ có thay đổi không, ví dụ vết nứt lục bảo hiện rõ hơn hay màu chuỗi nhạt đi.
Giới hạn: những gì kính lúp và đèn pin không bao giờ trả lời
Kính lúp 10x không phân được đá tự nhiên với đá tổng hợp trong phần lớn trường hợp. Không cho biết đá đã nung hay chiếu xạ. Không đo được tỷ trọng, chiết suất, phổ hấp thụ. Không thấy được nhựa ổn định nằm sâu trong ngọc lam, hay mức tẩm dầu chính xác của lục bảo.
Kính lúp cũng dễ khiến người mới tự tin quá mức. Thấy một vệt mờ bên trong rồi nghĩ "có bao thể, vậy là tự nhiên"; thấy viên đá sạch rồi nghĩ "giả rồi". Cả hai suy luận đều có thể sai. Một quy tắc tốt: kính lúp dùng để tìm lý do nghi ngờ hoặc để loại nhanh đồ giả rẻ, không dùng để xác nhận đồ thật.
Khi món đồ có giá trị lớn, khi là kỷ vật của gia đình, khi định bán lại hoặc chia cho con cháu, kết luận phải đến từ phòng giám định độc lập. Mang theo ghi chép và ảnh chụp của bạn: chúng giúp người giám định biết bạn đã thấy gì, và giúp bạn hiểu kết quả họ đưa ra.
Cũng nên nhớ rằng người bán lâu năm soi kính lúp nhanh hơn và tinh hơn bạn rất nhiều. Việc bạn tự soi không nhằm thắng họ trong một cuộc tranh luận ở quầy, mà để biết đặt câu hỏi nào, đề nghị ghi dòng nào lên hoá đơn, và nhận ra khi nào một câu trả lời nghe không ổn.
Câu hỏi thường gặp
Nên mua kính lúp bao nhiêu lần phóng đại để soi ngọc?
Loại 10x là chuẩn của nghề kim hoàn: đủ phóng to để thấy bọt khí, đường dán, màu trong khe, mà vùng nét chưa quá mỏng. Kính 20x, 30x khó cầm vững, khó lấy nét, người mới dễ mỏi mắt.
Soi kính lúp có phân biệt được đá tổng hợp không?
Thường là không chắc. Đá tổng hợp là cùng khoáng vật với đá tự nhiên, khác ở bao thể và vân tăng trưởng rất nhỏ, cần kính hiển vi đá quý và máy đo ở phòng giám định mới kết luận được.
Đèn pin màu gì tốt nhất để soi đá?
Đèn ánh trắng trung tính là tốt nhất vì không làm sai màu. Đèn ánh vàng ấm làm đá trông ấm hơn, đèn ánh xanh lạnh làm đá xanh hơn. Kết hợp thêm ánh ngày gần cửa sổ để xem màu thật.
Vì sao soi kính lúp mà chỉ thấy mờ mờ?
Thường do đưa kính xa mắt hoặc không dò đúng khoảng nét. Đưa kính sát mắt, đưa món đồ từ từ lại gần kính tới khi nét, tì tay cho vững. Lau sạch cả kính lúp lẫn món đồ trước khi soi.
Có nên dùng đèn tử ngoại để soi ngọc ở nhà không?
Có thể dùng như một gợi ý phụ, nhưng phát quang của đá khá phức tạp, cùng một loại đá có viên sáng viên không, nên dễ hiểu sai. Không nhìn thẳng vào đèn tử ngoại, và không dựa vào nó để kết luận.
Soi mười phút vẫn không chắc thì làm gì?
Đó là lúc dừng tự soi. Ghi lại các dấu hiệu, chụp ảnh, giữ món đồ nguyên trạng, rồi đem tới phòng giám định độc lập. Không chuyển sang các mẹo làm hỏng đồ như lửa, axit, dao cạo.