Ngọc lục bảo đủ cứng để không trầy vì bụi thường ngày, nhưng giòn vì nhiều khe bên trong, nên đeo hằng ngày thì cái cần lo là mẻ góc khi va chứ không phải xước; chọn kiểu giác có góc cắt vát, ổ thấp có viền hoặc chấu bọc góc, và đeo ở tay ít làm việc là ba việc giảm rủi ro nhiều nhất.
Phần dưới đây kể vì sao lục bảo "cứng mà giòn", từng kiểu giác hợp và không hợp đeo hằng ngày ra sao, ổ viền, ổ chấu, ổ nửa viền khác nhau thế nào, chọn bông tai, mặt dây ra sao, những việc nên tháo nhẫn, và cách xem một chiếc nhẫn đã có sẵn trong nhà có an toàn để đeo thường xuyên không.
Cứng mà giòn: vì sao lục bảo dễ mẻ
Hai chữ "cứng" và "bền" hay bị dùng lẫn, nhưng với đá quý chúng là hai chuyện khác nhau. Độ cứng là khả năng chống trầy: lục bảo cứng khoảng 7,5 đến 8, cứng hơn cát, bụi và thuỷ tinh, nên mặt đá ít khi trầy vì cọ xát thường ngày. Độ dai là khả năng chịu va đập mà không mẻ, không vỡ. Ở điểm này lục bảo kém hơn nhiều đá cùng độ cứng.
Lý do nằm ở vườn bao thể và khe nứt có sẵn. Mỗi khe là một chỗ yếu. Một cú va vào mép bàn đá, tay nắm cửa sắt, thành bồn rửa có thể làm một khe sẵn có lan ra tới mặt, hoặc làm bay một mảnh ở góc. Đá càng nhiều khe chạm mặt, càng tẩm nhiều, nguy cơ càng cao.
Một chuyện ít ai để ý là nhiệt độ thay đổi đột ngột. Rửa tay nước nóng rồi chuyển ngay sang nước lạnh, hoặc từ phòng lạnh ra nắng gắt, làm đá và chất tẩm giãn nở khác nhau. Một lần thì không sao, nhưng lặp lại nhiều năm có thể làm khe rộng ra.
Hiểu như vậy để thấy: chọn nhẫn lục bảo cho đeo hằng ngày không phải là chọn đá "tốt nhất", mà là chọn tổ hợp đá, kiểu giác và kiểu ổ chịu được va đập của đời sống bạn.
Kiểu giác nào hợp đeo hằng ngày
Bảng dưới đây xếp các kiểu giác hay gặp ở lục bảo theo mức chịu va đập. Đó là xu hướng chung; một viên cụ thể còn tuỳ khe nằm ở đâu.
| Kiểu giác | Mô tả | Mức hợp đeo hằng ngày | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Mặt khum | Mặt cong tròn, không có cạnh sắc | Cao | Hợp đá nhiều vườn; vẻ đẹp ở màu chứ không ở lấp lánh |
| Chữ nhật cắt góc | Bậc thang, bốn góc vát chéo | Khá | Kiểu kinh điển của lục bảo, góc vát chính là để chống mẻ |
| Bầu dục, tròn | Không có góc nhọn | Khá | Mép mỏng vẫn có thể mẻ nếu ổ không bọc |
| Cushion | Vuông bo tròn góc | Khá | Góc tròn ít mẻ hơn góc vuông |
| Giọt nước, hình thoi | Có một hoặc hai mũi nhọn | Thấp | Mũi nhọn rất dễ mẻ, cần chấu chữ V ôm mũi |
| Vuông góc nhọn, chữ nhật không vát | Có bốn góc vuông sắc | Thấp | Ít gặp ở lục bảo chính vì lý do này |
Kiểu chữ nhật cắt góc gắn với lục bảo lâu đời tới mức người ta lấy tên lục bảo đặt cho kiểu giác. Lý do không chỉ là thẩm mỹ: bốn góc vát chéo bỏ đi đúng những chỗ dễ vỡ nhất, và các mặt bậc thang làm áp lực phân bố đều hơn khi người thợ cắt đá vốn nhiều khe.
Kiểu ổ: viền, chấu hay nửa viền
Ổ viền bọc quanh. Một vành kim loại ôm trọn chu vi đá. Đây là kiểu bảo vệ tốt nhất: cạnh và góc đá không lộ ra để va. Đổi lại, đá nhận ít ánh sáng từ bên cạnh hơn và có thể trông tối hơn một chút. Với nhẫn đeo hằng ngày, đặc biệt cho người làm nhiều bằng tay, đây là lựa chọn an toàn nhất.
Ổ nửa viền. Kim loại ôm hai bên, để hở hai đầu hoặc ngược lại. Một cách dung hoà giữa bảo vệ và ánh sáng. Với đá chữ nhật, nên để kim loại ôm hai đầu ngắn chứa góc.
Ổ chấu bọc góc. Với đá chữ nhật cắt góc, chấu phải đặt đúng ở bốn góc vát và bẻ ôm trùm góc, không phải đặt giữa cạnh. Chấu chữ V hay chấu dẹt bản rộng bảo vệ góc tốt hơn chấu tròn mảnh.
Ổ chấu tròn mảnh. Cho nhiều ánh sáng vào đá nhất, đá trông sáng và to, nhưng góc và mép lộ nhiều. Hợp với nhẫn đeo dịp đặc biệt hơn là nhẫn đeo đi làm, nấu ăn.
Độ cao của ổ. Ổ càng cao, đá càng nhô lên khỏi ngón tay, càng dễ va vào mọi thứ. Nhẫn thấp nằm sát ngón an toàn hơn hẳn. Khi thử, đặt tay lên mặt bàn: nếu đá chạm bàn trước kim loại, ổ đang quá cao cho đeo hằng ngày.
Bông tai, mặt dây: chỗ lục bảo sống thoải mái nhất
Nếu bạn có một viên lục bảo đẹp nhưng nhiều khe, hoặc tẩm nhiều, chỗ hợp nhất cho nó không phải là nhẫn mà là bông tai hay mặt dây. Hai món này hầu như không va chạm, không ngâm nước rửa chén, không cọ vào túi xách hay tay nắm cửa.
Với bông tai dạng nụ áp sát dái tai, ổ chấu mảnh vẫn ổn vì đá gần như không va. Với bông tai thả, chú ý khoen nối: khoen mảnh sau vài năm mòn có thể làm rơi cả viên. Chốt bông tai nên chắc, có khoá vặn hoặc khoá bấm với viên đá có giá trị.
Mặt dây lục bảo nằm trên ngực, ít va, nhưng có hai chỗ cần nhìn. Thứ nhất là móc treo: móc mỏng hay cạnh sắc có thể mài mòn dây chuyền và chính nó. Thứ hai là khi mặc áo len, áo có hạt cườm: mặt dây vướng vào sợi vải, bị kéo giật có thể làm lỏng chấu.
Một cách chia đơn giản: đá ít khe, tẩm nhẹ, giác có góc vát thì có thể làm nhẫn đeo hằng ngày; đá nhiều khe, tẩm nhiều, hoặc kiểu giác có mũi nhọn thì để làm bông tai, mặt dây.
Những lúc nên tháo nhẫn lục bảo
Thói quen tháo nhẫn đúng lúc giữ đá bền hơn mọi kiểu ổ. Một chiếc đĩa nhỏ để cạnh bồn rửa và một chiếc ở bàn làm việc giúp thói quen này dễ hơn.
- Rửa chén, nấu ăn: nước nóng, nước rửa chén đậm đặc, dầu mỡ và va chạm với nồi niêu.
- Tập thể dục, nâng tạ, làm vườn, dọn nhà, khuân đồ.
- Bơi ở hồ có hoá chất khử trùng hoặc tắm biển: hoá chất hại kim loại, cát và nước lạnh có thể làm tuột nhẫn khỏi ngón.
- Thoa kem dưỡng, kem chống nắng, xịt nước hoa, dùng nước rửa tay có cồn: lớp kem bám dưới đá làm đá tối, cồn và dung môi không tốt cho chất tẩm.
- Đi ngủ: tay đè lên nhẫn, chấu có thể bị kéo lệch dần.
- Khi đi làm tóc, đi sơn móng tay: nước tẩy sơn móng là dung môi mạnh.
Đặt nhẫn ở đâu khi tháo cũng quan trọng. Mép bồn rửa là chỗ nhẫn rơi xuống ống thoát nước nhiều nhất. Một đĩa nhỏ có thành, đặt cố định ở cùng một chỗ, là cách đơn giản nhất.
Một chuyện nữa ít người để ý: đeo nhẫn lục bảo sát cạnh một chiếc nhẫn kim cương hay nhẫn có đá cứng khác trên cùng ngón. Hai viên đá cọ vào nhau mỗi lần cử động tay, đá cứng hơn sẽ làm trầy đá kia, còn kim loại hai nhẫn cọ nhau làm mòn chấu. Nếu thích đeo chồng, chọn nhẫn trơn đi kèm, hoặc đeo hai nhẫn ở hai ngón khác nhau.
Kiểm một chiếc nhẫn lục bảo đã có sẵn trong nhà
Với nhẫn của mẹ hay của bà, trước khi đeo thường xuyên, nên kiểm vài điểm để biết nó chịu được đến đâu.
- Lau sạch, soi kính lúp ở các góc và cạnh đá. Ghi lại chỗ nào đã mẻ, chỗ nào có khe chạm mặt.
- Lắc nhẹ nhẫn cạnh tai. Nghe tiếng lách cách là đá đã lỏng, phải đem tiệm siết lại trước khi đeo.
- Nhìn từng chấu: đầu chấu còn tròn đầy hay đã mòn mỏng, có chấu nào bị bật ra khỏi đá không.
- Đặt nhẫn lên mặt bàn, nhìn ngang xem đá có cao hơn kim loại xung quanh nhiều không.
- Đem tới tiệm kim hoàn kiểm chấu, nói rõ là lục bảo. Hỏi có nên làm lại chấu, đổi ổ viền hay không.
- Nếu đá có nhiều khe chạm mặt hoặc đã mẻ, cân nhắc đổi sang đeo dịp đặc biệt, hoặc chuyển đá sang làm mặt dây.
Việc đổi ổ hay chuyển đá sang món khác phải giao cho người thợ quen đá màu và được nói rõ đá đã tẩm. Tháo đá, gắn lại đều có rủi ro nhỏ; người thợ có kinh nghiệm sẽ nói trước cho bạn biết.
Hiểu lầm hay gặp về độ bền của lục bảo
Hiểu lầm thứ nhất: "đá quý thì không vỡ". Mọi đá đều có thể vỡ; khác nhau ở mức lực và hướng va. Lục bảo là một trong những đá màu cần cẩn thận nhất với va đập, dù nó rất cứng.
Hiểu lầm thứ hai: "lục bảo tổng hợp cũng giòn như vậy". Đá nuôi thường ít khe hơn nên chịu va tốt hơn đá tự nhiên nhiều vườn. Đây là lý do một số người chọn đá nuôi cho nhẫn đeo hằng ngày.
Hiểu lầm thứ ba: "nhẫn có ổ viền thì không cần cẩn thận". Ổ viền bảo vệ cạnh, nhưng mặt bàn vẫn lộ. Một cú đập thẳng vào mặt bàn vẫn có thể làm nứt đá, nhất là nếu có khe sẵn ngay dưới mặt bàn.
Hiểu lầm thứ tư: "đeo tay phải hay tay trái như nhau". Với người thuận tay phải, tay phải va chạm nhiều hơn hẳn. Đeo nhẫn lục bảo ở tay không thuận là một cách giảm rủi ro không tốn gì.
Câu hỏi thường gặp
Ngọc lục bảo có đeo nhẫn hằng ngày được không?
Được, nếu chọn đúng tổ hợp: đá ít khe chạm mặt, kiểu giác có góc vát hoặc mặt khum, ổ thấp có viền hoặc chấu bọc góc, đeo ở tay không thuận và tháo khi làm việc nặng. Đá nhiều khe hợp làm bông tai, mặt dây hơn.
Vì sao ngọc lục bảo cứng mà vẫn dễ mẻ?
Độ cứng là khả năng chống trầy, còn chịu va đập là độ dai. Lục bảo cứng nhưng có nhiều khe và bao thể bên trong, mỗi khe là một chỗ yếu, nên một cú va vào góc có thể làm mẻ hoặc làm khe lan rộng.
Kiểu giác nào của lục bảo bền nhất?
Mặt khum không có cạnh sắc là bền nhất. Trong các kiểu giác có mặt phẳng, chữ nhật cắt góc, bầu dục và cushion chịu va tốt hơn kiểu giọt nước hay hình thoi có mũi nhọn.
Ổ viền có làm ngọc lục bảo tối đi không?
Có thể tối hơn một chút vì đá nhận ít ánh sáng từ bên cạnh. Đổi lại, cạnh và góc đá được bảo vệ tốt nhất. Với nhẫn đeo hằng ngày, đó là sự đánh đổi nhiều người chấp nhận.
Nhẫn lục bảo lỏng đá có tự siết được không?
Không nên tự làm. Dùng kìm siết chấu ở nhà dễ làm nứt đá vì lục bảo không chịu lực ép mạnh. Đem tới tiệm kim hoàn, nói rõ đá là lục bảo đã tẩm, để người thợ siết đúng cách.
Có nên đổi viên lục bảo nhiều khe sang làm mặt dây không?
Nếu bạn muốn đeo thường xuyên mà đá có nhiều khe chạm mặt hoặc đã mẻ, chuyển sang mặt dây hay bông tai giúp đá ít va hơn hẳn. Việc tháo và gắn lại nên giao cho thợ quen đá màu.