Gần như mọi viên ngọc lục bảo bán trên thị trường đều đã được tẩm, phổ biến nhất là dầu không màu, sau đó là nhựa; việc tẩm là bình thường trong nghề, điều quan trọng là mức tẩm bao nhiêu và người bán có nói rõ hay không. Tẩm nhẹ gần như không ảnh hưởng gì, tẩm nhiều thì vẻ đẹp phụ thuộc vào chất tẩm, và chất tẩm có thể khô hay đổi màu theo năm tháng.
Phần dưới đây kể việc tẩm diễn ra thế nào, khác nhau giữa dầu và nhựa, các mức tẩm thường thấy trên giấy kiểm định nghĩa là gì, dấu hiệu bạn tự nhìn thấy được, những thứ làm chất tẩm hỏng nhanh, và các câu nên hỏi người bán trước khi trả tiền.
Tẩm dầu, tẩm nhựa: người ta làm gì với viên đá
Lục bảo vốn nhiều khe nứt nhỏ. Khi ánh sáng đi qua một khe có không khí bên trong, nó bị phản xạ lại thành vệt trắng sáng, làm viên đá trông như có vết rạn. Nếu lấp khe bằng một chất trong suốt có độ khúc xạ gần với đá, ánh sáng đi xuyên qua như không có khe, vết rạn mờ hẳn đi. Đó là toàn bộ nguyên lý của việc tẩm.
Cách làm truyền thống là ngâm đá trong dầu không màu, thường được hâm ấm, có khi kết hợp hút chân không để dầu len sâu vào khe. Dầu tuyết tùng là loại hay được nhắc tới. Về sau người ta dùng thêm các loại nhựa nhân tạo, có loại đông cứng lại trong khe. Ưu điểm của nhựa là bền hơn dầu, ít bay hơi; nhược điểm là khó lấy ra hơn khi cần làm lại.
Một điểm cần phân biệt: tẩm chất không màu chỉ làm khe bớt lộ. Còn tẩm dầu hoặc nhựa có pha màu xanh là để làm đá xanh hơn thật, và việc này bị coi là không chấp nhận được nếu không nói rõ. Phần lớn tranh cãi trong nghề nằm ở mức độ và ở việc có thông báo cho người mua hay không, chứ không phải ở chuyện có tẩm.
Các mức tẩm thường gặp trên giấy kiểm định
Mỗi phòng giám định có cách diễn đạt riêng, nhưng nhiều nơi dùng thang bốn bậc tương tự dưới đây. Bảng chỉ để hiểu ý nghĩa, không phải định nghĩa chính thức của nơi nào.
| Mức ghi trên giấy | Nghĩa thực tế | Điều cần để ý |
|---|---|---|
| Không có dấu hiệu tẩm | Không thấy chất lấp trong khe | Hiếm; thường đi với đá đắt và giấy độc lập |
| Nhẹ | Một vài khe nhỏ có chất lấp, ảnh hưởng ít tới vẻ ngoài | Mức được nhiều người mua chấp nhận dễ dàng |
| Vừa | Nhiều khe hơn hoặc khe lớn hơn đã lấp, vẻ ngoài phụ thuộc phần nào vào chất tẩm | Hỏi thêm loại chất tẩm, tránh dung môi, nhiệt |
| Nhiều | Khe lớn, rõ, vẻ đẹp của đá phụ thuộc đáng kể vào chất tẩm | Nếu chất tẩm khô hoặc mất, đá có thể khác hẳn lúc mua |
Có giấy ghi thêm loại chất: dầu, nhựa, hoặc chỉ ghi "chất lấp" nếu không xác định được. Giấy kiểm định chỉ đúng với tình trạng đá lúc được kiểm. Một viên ghi "nhẹ" mười năm trước, sau khi được làm sạch và tẩm lại, có thể không còn đúng như vậy.
Dấu hiệu tẩm mà bạn tự nhìn thấy được
Vệt khe phẳng, mờ như dải lụa. Qua kính lúp 10x, khe đã tẩm trông như một dải phẳng hơi mờ, ít lấp lánh hơn khe còn không khí. Đây là dấu hiệu chung, không cho biết là dầu hay nhựa.
Loé màu khi xoay đá. Một số khe lấp bằng nhựa có thể loé ánh cam hay vàng khi nhìn từ một phía, đổi sang xanh lơ khi nhìn từ phía khác. Người trong nghề gọi là hiệu ứng loé. Thấy hiện tượng này thì gần như chắc có chất lấp, nhưng không thấy thì không có nghĩa là không tẩm.
Bọt khí nhỏ nằm trong khe. Chất lấp đôi khi nhốt lại bọt khí rất nhỏ, dẹt, nằm trong mặt phẳng của khe. Bọt kiểu này khác bọt tròn trong thuỷ tinh ở chỗ nó bám theo một đường khe.
Vùng trắng đục mới xuất hiện. Đá đã đeo vài năm, nay có một vệt trắng trước đây không có, nhiều khả năng là chất tẩm đã khô hoặc bị rửa trôi ở khe đó.
Mặt đá có lớp nhờn quanh chấu. Đá vừa được tẩm lại có thể để lại chút dầu ở kẽ chấu và quanh đá. Dấu hiệu này yếu, chỉ nên coi là gợi ý để hỏi thêm.
Vì sao chất tẩm có thể khô, đục hay đổi màu
Dầu là chất lỏng, nằm trong khe hở ra ngoài, nên theo thời gian có thể bay hơi một phần hoặc bị nước xà phòng, dung môi kéo ra. Khi dầu rút đi, không khí vào thay, khe lại hiện lên thành vệt trắng. Đây là lý do nhiều người kể "viên lục bảo của mẹ ngày xưa xanh trong, giờ thấy có vết" dù không hề làm rơi.
Nhựa bền hơn dầu, nhưng không bất biến. Một số loại nhựa cũ có thể ngả vàng hoặc đục dần sau nhiều năm, nhất là khi đá hay bị phơi nắng gắt hoặc nóng. Nhựa đông cứng lại trong khe cũng khó lấy ra để làm lại hơn dầu, nên đá tẩm nhựa nhiều mà bị đục thì sửa phức tạp hơn.
Những thứ đẩy nhanh quá trình này: máy làm sạch siêu âm, hơi nước nóng, ngâm trong cồn hay nước rửa móng tay, để gần lửa khi thợ hàn sửa nhẫn mà không tháo đá, và nước xà phòng đặc ngâm lâu. Với lục bảo, cách giữ màu tốt nhất là làm sạch nhẹ bằng nước ấm và khăn mềm, và tháo nhẫn khi làm việc nhà có hoá chất.
Tin tốt là đá tẩm dầu khi đã khô có thể được làm sạch và tẩm lại ở tiệm có kinh nghiệm. Viên đá trở lại gần như lúc đầu. Đó là việc của người thợ, không tự làm ở nhà bằng dầu ăn hay dầu máy.
Hỏi người bán theo trình tự nào
Đặt câu hỏi theo thứ tự dưới đây giúp bạn không bỏ sót và để người bán thấy bạn hiểu chuyện, không phải để bắt bẻ.
- Hỏi đá tự nhiên hay tổng hợp. Câu trả lời phải rõ ràng, ghi được lên hoá đơn.
- Hỏi đá đã được tẩm chưa, bằng dầu hay nhựa, có màu hay không màu. Người bán tử tế sẽ nói "có tẩm", vì gần như viên nào cũng vậy.
- Hỏi mức tẩm theo giấy kiểm định, nếu có giấy. Hỏi giấy do phòng giám định độc lập cấp hay do tiệm tự lập.
- Hỏi tiệm có nhận làm sạch, tẩm lại sau này không, và điều kiện thế nào.
- Hỏi cách làm sạch tiệm khuyên dùng. Nếu người bán bảo "cứ cho vào máy siêu âm", đó là dấu hiệu người bán không quen lục bảo.
- Đề nghị ghi lên hoá đơn: tên đá, trọng lượng, tình trạng tẩm, và cam kết hoàn trả nếu giám định khác mô tả.
Câu trả lời đáng ngờ nhất không phải là "có tẩm" mà là "đá này nguyên bản, không tẩm gì" mà không có giấy độc lập. Không phải người bán nào nói vậy cũng có ý xấu; nhiều khi chính họ cũng được nói lại như thế. Nhưng câu đó cần được chứng minh bằng giấy, không phải bằng lời.
Đem nhẫn lục bảo đi sửa: dặn thợ những gì
Nhiều viên lục bảo mất dầu không phải do đeo, mà do một lần đem nhẫn đi thu ni, hàn chấu hay đánh bóng. Quy trình sửa vàng thông thường có vài bước rất bất lợi cho đá đã tẩm. Khi giao nhẫn, nên nói rõ những điểm dưới đây.
- Nói ngay từ đầu: "đá này là lục bảo, có tẩm". Thợ quen nghề nghe vậy sẽ tự biết cẩn thận; thợ không quen sẽ ít nhất được nhắc.
- Đề nghị tháo đá ra trước khi hàn, thu ni hay nới ni. Nhiệt của mỏ hàn truyền qua chấu đủ để làm dầu sôi, nhựa cháy, và có thể làm nứt chính viên đá.
- Dặn không ngâm cả món vào dung dịch tẩy rửa sau hàn và không cho vào máy siêu âm, máy phun hơi nước khi đánh bóng.
- Hỏi thợ có ghi nhận tình trạng đá lúc nhận không: khe nào đã lộ, góc nào đã mẻ. Bạn cũng tự chụp ảnh trước khi giao.
- Nếu phải gắn lại đá, hỏi thợ sẽ siết chấu ra sao. Lục bảo không chịu lực ép mạnh như kim cương; chấu siết quá tay có thể làm khe sẵn có nứt thêm.
- Khi nhận lại, soi lại bằng kính lúp ở cùng chỗ, cùng ánh sáng như lúc trước, so với ảnh đã chụp.
Nếu tiệm từ chối tháo đá và nói "không sao đâu", bạn có quyền mang sang nơi khác. Với một món đồ kỷ niệm, mất thêm vài ngày tìm đúng người thợ đáng hơn nhiều so với một viên đá đổi màu sau một lần sửa.
Mua viên tẩm nhiều có phải là mua hớ
Không nhất thiết. Mức tẩm là một trong những yếu tố định giá, cùng với màu, kích thước, độ trong và chất lượng giác. Một viên tẩm nhiều nhưng được bán đúng với tình trạng đó, với mức giá tương xứng, là một giao dịch sòng phẳng. Mua hớ là khi bạn trả tiền như cho đá tẩm nhẹ mà nhận về đá tẩm nhiều, hoặc không ai nói cho bạn biết.
Đá tẩm nhiều hợp với món đeo ít va chạm: mặt dây, bông tai dạng thả, trâm cài. Nếu bạn định đeo nhẫn hằng ngày, rửa tay nhiều lần một ngày, chọn viên tẩm nhẹ sẽ đỡ lo hơn. Đây là chọn theo cách đeo, không phải theo chuyện đá tốt hay xấu.
Với món nữ trang cũ được để lại, bạn thường không biết mức tẩm ban đầu. Nếu đá đã lộ khe trắng, có thể đem tiệm làm sạch và tẩm lại trước khi đeo tiếp. Nếu muốn biết chắc tình trạng, đem tới phòng giám định độc lập; giấy mới sẽ phản ánh tình trạng hiện tại, không phải lúc mẹ hay bà mua.
Câu hỏi thường gặp
Ngọc lục bảo ngâm dầu có còn là đá thật không?
Có. Ngâm dầu không màu chỉ lấp các khe nứt nhỏ để đá trông trong hơn, viên đá vẫn là lục bảo tự nhiên. Đây là cách xử lý rất phổ biến, điều cần biết là mức tẩm và người bán có nói rõ hay không.
Lục bảo tẩm dầu và tẩm nhựa cái nào tốt hơn?
Mỗi loại có mặt mạnh yếu. Dầu dễ làm lại nhưng có thể khô dần; nhựa bền hơn nhưng khó lấy ra khi cần xử lý lại và một số loại có thể ngả màu sau nhiều năm. Quan trọng hơn loại chất là mức tẩm và việc được thông báo.
Ngọc lục bảo bị khô dầu có sửa được không?
Thường sửa được. Tiệm có kinh nghiệm sẽ làm sạch khe và tẩm lại, đá trở lại gần như lúc đầu. Không nên tự ngâm dầu ăn hay dầu khác ở nhà vì có thể để lại cặn và màu.
Có nên rửa ngọc lục bảo bằng máy siêu âm không?
Không nên. Rung siêu âm và hơi nước nóng có thể kéo chất tẩm ra khỏi khe và làm khe nứt dài thêm. Nước ấm, chút xà phòng nhẹ, bàn chải lông mềm và khăn mềm là đủ.
Làm sao biết viên lục bảo đã tẩm mức nào?
Chỉ giấy của phòng giám định độc lập mới ghi được mức tẩm đáng tin. Ở nhà bạn có thể soi kính lúp để thấy khe và hiện tượng loé màu, nhưng không ước lượng được mức một cách chắc chắn.
Người bán nói đá không tẩm gì thì có tin được không?
Nên hỏi giấy kiểm định độc lập. Lục bảo không tẩm có tồn tại nhưng hiếm, và thường đi kèm giấy. Không có giấy thì nên ghi rõ lời cam kết lên hoá đơn để có cơ sở đổi trả nếu giám định khác.