NgocNgan.comNgọc Ngàn
Phân biệt ngọc thật, giả, tổng hợp và xử lý

Ngọc nung nhiệt và chiếu xạ: vì sao mắt thường không soi ra và giấy ghi gì

Nung nhiệt và chiếu xạ đổi màu đá mà gần như không để dấu vết cho mắt thường. Đá nào hay qua hai cách này, có bền không, có an toàn không và giấy ghi ra sao.

A citrine ring and a blue topaz pendant resting on a soft grey velvet pad, top-down flat lay, bright diffused daylight, calm minimal composition

Nung nhiệt và chiếu xạ đổi màu đá từ bên trong cấu trúc, không thêm chất lạ vào, nên phần lớn trường hợp mắt thường và kính lúp không phân biệt được với đá chưa xử lý. Muốn biết chắc phải nhờ phòng giám định, và với một số đá, ngay cả phòng giám định cũng chỉ ghi được "có dấu hiệu" hoặc "không thể xác định".

Tin tốt là hai cách xử lý này thường bền: màu đã đổi thì giữ lâu, đeo bình thường. Bài này nói đá nào hay được nung, đá nào hay được chiếu xạ, chuyện an toàn của đá chiếu xạ, những dấu hiệu hiếm hoi soi được, và cách đọc các dòng chữ liên quan trên giấy kiểm định.

Nung và chiếu xạ làm gì với viên đá

Màu của nhiều loại đá đến từ một lượng rất nhỏ nguyên tố lạ hoặc từ những chỗ "hổng" nhỏ trong mạng tinh thể. Khi nung nóng đến mức vừa phải, các chỗ đó sắp xếp lại, màu có thể nhạt đi, đậm lên, hoặc đổi hẳn sang màu khác. Giống như nướng bánh: cùng một bột, nướng lâu hơn thì vỏ sậm hơn, mà không thêm gì vào bột.

Chiếu xạ là cho đá tiếp nhận một liều bức xạ có kiểm soát trong cơ sở chuyên dụng. Liều bức xạ này tạo thêm các chỗ hổng trong mạng tinh thể, làm xuất hiện màu mới. Nhiều trường hợp người ta chiếu xạ rồi nung nhẹ để chỉnh lại sắc độ. Kết quả có thể là một viên topaz không màu trở thành xanh lam.

Vì không thêm chất lạ, không để lại lớp màu ở bề mặt, nên hai cách này khác hẳn nhuộm hay phủ màng. Đó là lý do chúng khó soi bằng mắt, và cũng là lý do nhiều người trong nghề chấp nhận chúng như chuyện thường.

Đá nào hay được nung, đá nào hay được chiếu xạ

Bảng dưới chỉ ghi những trường hợp phổ biến trong trang sức thuộc phạm vi các loại đá ở đây. Không phải mọi viên đều đã qua xử lý, nhưng gặp những đá này thì nên hỏi.

ĐáCách xử lý hay gặpKết quảĐộ bền màu khi đeo
Thạch anh vàng (citrine)Nung thạch anh tímVàng cam, vàng đậmBền
Thạch anh tímNung nhẹBớt ám nâu, màu sạch hơnBền, nhưng phơi nắng gắt lâu có thể nhạt
Thạch anh khóiChiếu xạ thạch anh không màuNâu khói đến gần đenBền trong điều kiện thường
Topaz xanh lamChiếu xạ rồi nungXanh da trời đến xanh đậmBền
AquamarineNungBớt ánh xanh lục, xanh dương thuần hơnBền
Mã não đỏ (carnelian)Nung mã não nâuĐỏ cam ấm hơnBền
TanzaniteNungBớt nâu, xanh tím rõBền
Zircon xanhNungXanh lam sángCó viên nhạt dần dưới nắng
Hổ pháchNung, ép nóngTrong hơn, sẫm màu, có đĩa lấp lánh bên trongBền

Dòng hổ phách cho thấy một điểm thú vị: các đĩa nhỏ lấp lánh như vảy mặt trời trong hổ phách thường là dấu vết của việc nung, không phải "hổ phách đặc biệt". Nó vẫn là hổ phách thật, chỉ là đã qua xử lý.

Đá chiếu xạ có an toàn không

Đây là câu hỏi hay gặp nhất khi người mua nghe chữ "chiếu xạ". Ở những nơi quản lý chặt chẽ, đá sau khi chiếu xạ phải được giữ lại một thời gian và đo kiểm trước khi đưa ra thị trường, để mức phóng xạ còn lại giảm xuống ngưỡng an toàn theo quy định. Đá trang sức chiếu xạ được bán qua kênh hợp pháp và đã qua kiểm soát thì đeo bình thường.

Rủi ro nằm ở hàng không rõ nguồn gốc, đi qua kênh không kiểm soát, nơi không ai đảm bảo khâu chờ và đo kiểm đã được làm đúng. Đây là thêm một lý do để mua ở nơi có hoá đơn, có địa chỉ, có trách nhiệm với món hàng, chứ không phải lý do để sợ mọi viên topaz xanh.

Cần nói thêm: không có mẹo tại nhà nào đo được phóng xạ còn sót lại. Những lời khuyên kiểu "ngâm nước muối qua đêm để khử" là không có cơ sở. Nếu lo ngại, hãy hỏi người bán về nguồn gốc lô hàng và đề nghị ghi rõ "đã chiếu xạ" trên hoá đơn; với lô hàng lớn, việc đo kiểm thuộc về cơ quan, đơn vị có chức năng.

Dấu hiệu hiếm hoi có thể gợi ý đá đã nung

Phần lớn đá nung không để lại dấu hiệu nhìn thấy được bằng kính lúp 10x. Một số gợi ý dưới đây chỉ có ích khi đi kèm câu hỏi cho người bán:

  • Bao thể tinh thể nhỏ bên trong có quầng tròn bao quanh như đĩa, do tinh thể giãn nở khi nung làm nứt phần đá xung quanh. Thấy được ở một số viên, cần kính lúp tốt và mắt quen.
  • Ở citrine nung, màu thường nghiêng về vàng cam, cam đỏ, đôi khi có vệt màu đậm hơn ở đỉnh tinh thể khi còn ở dạng thô. Citrine tự nhiên hay có sắc vàng nhạt, dịu hơn. Nhưng màu không phải bằng chứng.
  • Mã não đỏ nung có màu đỏ cam rất ấm, lớp vân hơi mờ. Mã não chưa nung thường nâu hoặc nâu đỏ.
  • Hổ phách nung có các đĩa lấp lánh, màu thường sẫm hơn, có khi đỏ nâu.
  • Đá chiếu xạ hầu như không có dấu hiệu nào soi được tại nhà.

Những dấu hiệu này cho bạn lý do để hỏi, không cho bạn quyền kết luận. Đừng nói với người bán "đá này nung rồi" chỉ vì màu cam đậm; hãy hỏi và đề nghị ghi lên hoá đơn.

Nung, chiếu xạ ảnh hưởng tới giá trị thế nào

Không có con số cố định, nhưng có một nguyên tắc chung: cùng loại đá, cùng cỡ, cùng màu, cùng độ trong, viên chưa xử lý được trả cao hơn viên đã xử lý, và khoảng chênh lớn nhất ở những loại mà đá chưa xử lý hiếm. Với những đá mà gần như cả thị trường đều đã nung hay chiếu xạ, khoảng chênh nhỏ hơn, vì người mua đã mặc định điều đó.

Lấy topaz xanh làm ví dụ. Topaz xanh tự nhiên đậm màu rất hiếm, nên thị trường mặc định topaz xanh là đã xử lý, và giá của nó phản ánh điều ấy. Ngược lại, với aquamarine, viên chưa nung có màu đẹp tự nhiên được một số người sưu tầm tìm kiếm và trả thêm. Citrine thì người mua phổ thông ít quan tâm có nung hay không, người sưu tầm thì quan tâm nhiều.

Điều quan trọng với người mua không phải đá có xử lý không, mà là mình đang trả giá cho loại nào. Bị bán viên đá đã nung với giá của viên chưa nung mới là thiệt; mua viên đá đã nung đúng giá thì hoàn toàn ổn. Câu hỏi về xử lý vì vậy luôn nên đi trước câu hỏi về giá.

Hiểu lầm hay gặp về đá nung, đá chiếu xạ

"Đá nung là đá hỏng, đá kém." Không đúng. Nung chỉ đổi màu, không làm đá kém chất lượng nếu làm đúng cách. Rất nhiều viên đá đẹp trên tay người đeo hằng ngày đã qua nung mà không ai biết.

"Đá chiếu xạ phát sáng trong bóng tối." Không đúng. Đá chiếu xạ trong trang sức không phát sáng. Một số đá phát quang dưới đèn tử ngoại, nhưng đó là tính chất của khoáng vật, không liên quan tới việc chiếu xạ.

"Màu đẹp quá thì chắc chắn đã xử lý." Không chắc. Đá tự nhiên đẹp vẫn tồn tại, chỉ là hiếm hơn và thường đi kèm giấy giám định. Màu đẹp là lý do để hỏi, không phải để kết luận.

"Nung lại ở nhà để màu đẹp hơn." Tuyệt đối không. Nung không kiểm soát có thể làm đá nứt vỡ, đổi màu xấu đi hoặc mất màu hẳn, và phá huỷ mọi lớp nhựa, dầu đã có.

"Đã có giấy thì không cần đọc kỹ." Giấy có nhiều dòng; dòng xử lý thường nằm ở phần nhận xét, không ở dòng tên đá in đậm. Đọc hết từng dòng trước khi trả tiền.

Đọc các dòng chữ liên quan trên giấy kiểm định

"Heated" hoặc "dấu hiệu nung nhiệt". Phòng giám định thấy bằng chứng đá đã qua nung. Thường đi kèm tên đá và chữ "natural" cho biết đá vẫn là tự nhiên. Đây là kết quả bình thường với nhiều đá.

"Irradiated" hoặc "đã chiếu xạ". Đá đã được chiếu xạ để tạo màu. Với topaz xanh, gần như là mặc định của thị trường; một số giấy ghi chung câu nhận xét rằng màu thường do xử lý.

"No indications of heating" hoặc "không phát hiện dấu hiệu nung". Không phải "chắc chắn chưa nung", mà là "với các phép đo đã làm, không thấy dấu hiệu". Khác biệt chữ nghĩa nhỏ nhưng quan trọng.

"Undetermined" hoặc "không xác định được". Với một số đá, hiện chưa có phép đo nào kết luận được đã nung hay chưa. Giấy ghi thẳng như vậy là giấy trung thực, không phải giấy kém.

Câu nhận xét chung ở cuối giấy. Nhiều giấy có đoạn nhắc rằng loại đá này thường được xử lý bằng cách nào đó. Đọc kỹ đoạn này, đừng chỉ nhìn dòng tên đá in đậm.

Hỏi gì khi mua và giữ đá đã nung, chiếu xạ

Câu hỏi nên đặt: "Đá này có nung hoặc chiếu xạ không? Nếu không chắc, anh chị có thể ghi là chưa xác định được không?" Một người bán trung thực sẽ chấp nhận ghi "có thể đã xử lý nhiệt" thay vì khẳng định bừa. Với topaz xanh, câu trả lời "chiếu xạ" gần như là bình thường; với aquamarine, citrine, mã não đỏ, nung cũng là chuyện phổ biến.

Trên hoá đơn: tên đá, chữ "tự nhiên", cách xử lý nếu biết, hoặc dòng "không cam kết chưa xử lý" nếu người bán không biết. Dòng cuối nghe như né tránh, nhưng thật ra trung thực hơn câu "đá tự nhiên một trăm phần trăm" mà không ai kiểm.

Giữ đá nung, chiếu xạ cũng như giữ đá cùng loại chưa xử lý. Tránh phơi nắng gắt nhiều giờ với thạch anh tím, zircon; tránh nhiệt độ cao khi sửa khung, vì nung lại không kiểm soát có thể đổi màu. Khi đưa thợ sửa, nói rõ đá đã xử lý gì để họ tháo đá ra trước khi hàn.

Câu hỏi thường gặp

Đá nung có phải là đá giả không?

Không. Đá nung vẫn là đá tự nhiên, chỉ được nung nóng để chỉnh màu. Nó thuộc nhóm tự nhiên đã xử lý. Nhiều loại đá trong trang sức như citrine, aquamarine, mã não đỏ thường đã qua nung.

Topaz xanh chiếu xạ đeo có hại không?

Đá được chiếu xạ đúng quy trình, giữ đủ thời gian và đo kiểm trước khi bán thì đeo bình thường. Rủi ro nằm ở hàng không rõ nguồn gốc. Mua nơi có hoá đơn và trách nhiệm với món hàng là cách an toàn.

Có cách nào tự biết đá đã nung hay chưa không?

Hầu như không. Một số đá có bao thể kèm quầng nứt tròn gợi ý đã nung, nhưng cần mắt quen và kính tốt. Kết luận đáng tin chỉ đến từ phòng giám định, và có khi họ cũng ghi "không xác định được".

Citrine trên thị trường có phải đều là thạch anh tím nung không?

Không phải tất cả, nhưng một phần lớn citrine trong trang sức là thạch anh tím đã nung. Citrine tự nhiên có, thường màu vàng nhạt dịu. Nếu người bán nói citrine tự nhiên chưa nung, nên đề nghị ghi rõ trên hoá đơn.

Giấy ghi "không phát hiện dấu hiệu nung" có nghĩa là chắc chắn chưa nung không?

Không hẳn. Câu này nghĩa là với các phép đo đã làm, phòng giám định không thấy bằng chứng nung. Đó là kết luận tốt, nhưng khác với một lời cam đoan tuyệt đối.

Ngâm nước muối có khử được phóng xạ trong đá không?

Không. Không có cơ sở nào cho mẹo này. Mức an toàn của đá chiếu xạ phụ thuộc vào quy trình chờ và đo kiểm trước khi bán, không phải việc ngâm rửa ở nhà. Ngâm nước muối còn có thể hại khung và đá mềm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138