Một viên ngọc lục bảo tự nhiên có vết, sợi, bọt nhỏ hay đám mờ bên trong là chuyện bình thường, gần như viên nào cũng vậy; người trong nghề gọi đám bao thể đó là "vườn". Vết bên trong không chứng minh đá giả, và một viên trong vắt như thuỷ tinh lại là viên cần hỏi kỹ hơn. Điều cần đọc là vết đó thuộc loại gì, nằm ở đâu và có chạm ra mặt đá hay không.
Phần dưới đây kể vì sao lục bảo sinh ra đã nhiều vết, các dạng bao thể hay gặp nhìn qua kính lúp trông ra sao, loại nào chỉ là "vân tay" của đá và loại nào làm viên đá yếu đi, trình tự soi một viên ở nhà, và những câu nên hỏi người bán khi viên đá bạn thích có một vệt trắng chạy ngang mặt.
Vì sao lục bảo hầu như viên nào cũng có vườn
Ngọc lục bảo là một biến thể màu xanh lục của khoáng vật beryl. Màu xanh đến từ một lượng rất nhỏ crom, có khi thêm vanadi, lọt vào mạng tinh thể lúc đá kết tinh. Rắc rối nằm ở chỗ những nguyên tố tạo màu ấy và những nguyên tố tạo nên beryl thường không sống chung một chỗ trong lòng đất. Chúng chỉ gặp nhau khi có biến động: dung dịch nóng len qua khe đá, đất đá bị ép, gãy, rồi lại hàn. Viên đá lớn lên trong một môi trường xáo trộn như vậy nên mang theo đủ thứ: khe nứt nhỏ, giọt dung dịch bị nhốt, hạt khoáng vật khác bị bọc vào.
Người thợ kim hoàn hay ví thế này: kim cương hay sapphire lớn lên như cây trong nhà kính, còn lục bảo lớn lên như cây mọc trong khe đá giữa mùa bão. Thân nó có sẹo là lẽ tự nhiên. Vì thế giới làm nghề chấp nhận lục bảo có vườn ở mức mà với nhiều loại đá khác sẽ bị coi là kém.
Hệ quả thực tế cho người mua có hai. Thứ nhất, đừng lấy tiêu chuẩn "sạch như pha lê" của đá khác áp lên lục bảo. Thứ hai, vì đá vốn nhiều khe, gần như toàn bộ lục bảo trên thị trường đều đã được tẩm dầu hoặc nhựa để khe bớt lộ. Chuyện tẩm là một đề riêng; ở đây chỉ cần nhớ rằng vườn và việc tẩm đi liền với nhau.
Các dạng bao thể hay gặp và ý nghĩa của từng dạng
Qua kính lúp 10x, phần lớn những gì bạn thấy rơi vào vài nhóm sau. Tên gọi trong bảng là cách người trong nghề hay dùng, không phải danh từ khoa học chặt chẽ.
| Bạn thấy gì | Thường là gì | Có đáng lo không |
|---|---|---|
| Đám mờ như sương, như rêu, rải rác | Vô số bao thể li ti, khe chữa lành | Thường không; chỉ làm đá bớt sáng nếu quá dày |
| Vệt phẳng, mảnh như cánh chuồn, lấp lánh khi xoay | Khe nứt, có thể đã được tẩm | Cần xem vệt có chạm ra mặt đá không |
| Giọt nhỏ có bọt khí và tinh thể li ti bên trong | Bao thể nhiều pha (lỏng, khí, rắn) | Không; là dấu hiệu hay gặp ở đá tự nhiên |
| Hạt màu đồng vàng óng | Tinh thể pyrit hoặc khoáng vật kim loại | Không; nhiều người còn coi là nét riêng |
| Vảy nâu, đen dạng tấm mỏng | Vảy mica | Không, trừ khi nằm ngay mặt bàn đá |
| Kim dài mảnh, thẳng | Tinh thể dạng kim của khoáng vật khác | Không; chú ý nếu kim xếp song song quá đều |
| Vệt trắng đục cắt ngang, nhìn thấy bằng mắt thường | Khe nứt lớn hoặc khe tẩm đã khô dầu | Có; ảnh hưởng độ bền và vẻ đẹp |
Điều đáng ghi nhớ là bao thể nhiều pha, mica, pyrit hay kim tự nhiên đều cho thấy đá đã lớn lên trong lòng đất. Còn những dạng bao thể kiểu mạng lưới như vân tay, đường gợn song song răng cưa hay mảnh kim loại sáng bóng hình lục giác thì gợi ý đá tổng hợp trong phòng thí nghiệm, phải để người giám định kết luận.
Vết nào chỉ là nét riêng, vết nào làm đá yếu
Vết nằm sâu bên trong, không chạm mặt đá. Đây là loại hiền nhất. Nó có thể làm đá bớt trong, nhưng không mở đường cho nước, xà phòng hay va đập len vào. Một viên có vườn rải đều nhưng không khe nào ra tới mặt thường bền hơn một viên trông sạch nhưng có một khe dài chạm cạnh.
Khe chạm ra mặt đá, nhất là ở cạnh và góc. Đây là chỗ cần nhìn kỹ nhất. Khe hở ra ngoài là chỗ dầu hoặc nhựa được đưa vào, cũng là chỗ dầu khô đi theo năm tháng. Khe chạm góc làm góc dễ mẻ khi va. Khi chọn đá cho nhẫn, khe ở góc còn nguy hiểm hơn khe ở giữa mặt.
Vết nằm ngay dưới mặt bàn. Mặt bàn là mặt phẳng lớn nhất ở trên cùng, nơi mắt người nhìn vào đầu tiên. Vết ở đây làm đá xấu đi rõ nhất, trong khi cùng vết ấy nằm sát đáy hoặc khuất dưới chấu thì gần như không ai thấy.
Đám trắng đục bất thường ở một vùng. Có thể là khe đã tẩm nay khô dầu nên lộ ra. Đá ở tình trạng này vẫn là đá thật, nhưng vẻ ngoài đã khác lúc mới mua. Người thợ có thể làm sạch và tẩm lại, nhưng đó là việc của tiệm có kinh nghiệm, không tự làm ở nhà.
Vườn dày tới mức đá đục. Lục bảo đục, ít ánh vẫn là lục bảo, thường dùng cho hạt tròn, mặt khum hay chạm. Nó không phải hàng giả, chỉ là hạng khác, và giá trị thấp hơn nhiều so với đá trong.
Trình tự soi một viên lục bảo bằng kính lúp ở nhà
Bạn cần một kính lúp 10x loại gập, một chiếc đèn pin nhỏ ánh trắng và một khăn mềm. Không cần dụng cụ gì khác, và không bước nào làm hỏng đá.
- Lau đá bằng khăn mềm khô. Bụi và dấu vân tay trên mặt rất dễ bị nhầm thành vết bên trong.
- Nhìn bằng mắt thường trước, cách khoảng một gang tay, dưới ánh sáng ban ngày gần cửa sổ. Ghi nhớ có vết nào thấy ngay không; vết thấy bằng mắt thường quan trọng hơn mọi thứ thấy qua kính.
- Đưa kính lúp sát mắt, rồi đưa đá lại gần kính chứ không đưa kính lại gần đá. Tì hai khuỷu tay lên bàn cho khỏi run.
- Soi qua mặt bàn, xoay chậm. Tìm các vệt phẳng lấp lánh, chú ý vệt nào chạy ra tới cạnh.
- Nghiêng đá, nhìn từ cạnh và từ dưới đáy. Nhiều khe chỉ hiện ra khi ánh sáng đánh ngang.
- Bật đèn pin chiếu xiên từ bên cạnh. Một số khe đã tẩm nhựa có thể loé ánh cam hoặc xanh lơ khi xoay ở một góc nhất định; thấy thì ghi lại để hỏi người bán.
- Ghi lại những gì thấy bằng lời: vị trí, độ dài, có chạm mặt hay không. Chụp ảnh qua kính lúp bằng điện thoại nếu được, để so lại sau vài năm.
Giới hạn của việc này cần nói rõ: kính lúp giúp bạn hiểu viên đá mình đang cầm, nhưng không đủ để kết luận đá tự nhiên hay tổng hợp, tẩm dầu hay tẩm nhựa. Những kết luận đó cần dụng cụ phòng giám định. Soi ở nhà là để biết hỏi gì, và để có mốc so sánh về sau.
Viên lục bảo trong vắt: vì sao nên hỏi thêm
Nhiều người mua lần đầu chọn viên sạch nhất trong khay, nghĩ như mua kim cương. Với lục bảo, một viên kích thước khá mà trong vắt, không một vết, màu xanh tươi đều là của hiếm thật sự. Hiếm đến mức người thợ lâu năm nhìn thấy thì phản xạ đầu tiên là nghi, chứ không phải mừng.
Ba khả năng hay gặp với một viên "sạch quá": đá tổng hợp nuôi trong phòng thí nghiệm, vốn có thể rất sạch; thuỷ tinh xanh hay đá ghép đôi; hoặc đá tự nhiên được tẩm nhựa kỹ tới mức khe gần như biến mất. Khả năng thứ tư, đá tự nhiên sạch thật, có tồn tại, nhưng khi đó người bán gần như luôn có giấy của phòng giám định độc lập đi kèm, vì không ai bán một viên như vậy mà không có giấy.
Ngược lại, đừng vì thế mà kết luận viên nào nhiều vết là thật. Thuỷ tinh có bọt khí, đá tổng hợp có bao thể riêng của nó, và người làm giả còn cố ý tạo vết. Vết bên trong chỉ là một mảnh thông tin; nó có nghĩa khi đặt cạnh giấy kiểm định và lời mô tả của người bán.
Câu nên hỏi người bán về vườn của viên đá
Mấy câu dưới đây không làm khó người bán tử tế, và câu trả lời cho bạn biết khá nhiều về viên đá lẫn người bán.
- "Viên này có khe nào chạm ra mặt đá không, ở chỗ nào?" Người bán quen hàng sẽ chỉ được ngay.
- "Đá đã được tẩm gì, ở mức nào? Có giấy ghi mức tẩm không?" Câu trả lời "đá tự nhiên không xử lý gì" mà không có giấy thì nên ghi chú lại.
- "Vết trắng chỗ này là khe nứt hay bao thể?" Nếu người bán không phân biệt được thì nên cẩn trọng với các lời mô tả khác.
- "Nếu sau này dầu khô và khe lộ ra, tiệm có nhận làm sạch và tẩm lại không?"
- "Trên hoá đơn có ghi rõ tên đá, trọng lượng, tình trạng xử lý không?"
Trên hoá đơn, tối thiểu nên có: tên đá ghi "ngọc lục bảo tự nhiên" hoặc "ngọc lục bảo tổng hợp" cho rõ, trọng lượng đá, kích thước, mô tả xử lý (ví dụ "đã tẩm dầu"), và cam kết đổi trả nếu giám định khác mô tả. Chữ chung chung như "đá xanh" hay "lục bảo cao cấp" không giúp được gì khi có tranh chấp.
Những hiểu lầm hay gặp về vết trong ngọc lục bảo
Hiểu lầm thứ nhất: "có vết là đá rẻ, đá dỏm". Với lục bảo, màu quyết định nhiều hơn độ sạch. Một viên xanh đậm, tươi, có vườn vừa phải thường được quý hơn một viên sạch mà màu nhạt bợt. Vườn chỉ thành vấn đề khi nó quá dày làm đá đục, hoặc khi có khe lớn chạm mặt.
Hiểu lầm thứ hai: "vết bên trong sẽ to dần ra". Bao thể nằm yên trong đá, không lớn lên. Cái có thể thay đổi là khe hở ra mặt: dầu khô đi làm khe lộ rõ, hoặc va đập làm khe nứt dài thêm. Vì vậy giữ đá khỏi va và khỏi dung môi quan trọng hơn lo lắng vết trong.
Hiểu lầm thứ ba: "soi đèn pin mà thấy xanh xuyên qua là thật". Ánh đèn xuyên qua thuỷ tinh xanh còn đẹp hơn xuyên qua lục bảo nhiều vườn. Phép soi này không phân biệt được thật giả.
Hiểu lầm thứ tư: "đá thật thì phải lạnh tay hơn". Đá tinh thể dẫn nhiệt tốt hơn thuỷ tinh một chút, nhưng với viên nhỏ đã gắn trên nhẫn, sự khác biệt quá nhỏ để tay người đọc ra chắc chắn.
Câu hỏi thường gặp
Ngọc lục bảo không có vết nào có phải là giả không?
Không hẳn là giả, nhưng một viên cỡ khá mà sạch hoàn toàn rất hiếm. Đá như vậy có thể là tổng hợp, thuỷ tinh, đá ghép hoặc đá tẩm nhựa kỹ. Nếu là đá tự nhiên sạch thật, thường người bán có giấy của phòng giám định độc lập.
Vết trắng trong ngọc lục bảo có làm đá dễ vỡ không?
Tuỳ vết đó nằm đâu. Vết nằm sâu bên trong ít ảnh hưởng. Khe dài chạm ra mặt đá, nhất là ở góc và cạnh, làm đá dễ mẻ hơn khi va đập, nên đá như vậy hợp với bông tai, mặt dây hơn là nhẫn đeo hằng ngày.
Có cần mua kính lúp riêng để xem ngọc lục bảo không?
Một kính lúp 10x loại gập là đủ và dễ mua. Nó giúp bạn thấy khe nào chạm mặt, vết nào nằm ngay mặt bàn đá, và có ảnh lưu lại để so sau vài năm. Nó không thay được giám định khi cần kết luận tự nhiên hay tổng hợp.
Vết trong ngọc lục bảo có tự to ra theo thời gian không?
Bao thể nằm yên trong đá và không lớn lên. Thứ thay đổi được là khe đã tẩm: dầu khô đi làm khe lộ rõ hơn, hoặc va đập làm khe nứt dài thêm. Giữ đá khỏi va và dung môi là cách hạn chế.
Ngọc lục bảo nhiều vườn có đáng mua không?
Đáng hay không tuỳ màu, độ đục và khe chạm mặt. Màu tươi đẹp với vườn vừa phải là lựa chọn phổ biến. Đá đục nhiều vẫn là lục bảo thật nhưng thuộc hạng khác, hợp làm hạt tròn hay mặt khum hơn đá giác.
Ảnh chụp qua kính lúp có giúp gì khi đổi trả không?
Có. Ảnh chụp lúc mua cho thấy tình trạng ban đầu của đá, vị trí các khe và độ lộ của chúng. Nếu sau này đá được đem đi giám định hoặc có tranh chấp về mô tả, ảnh đó là mốc so sánh hữu ích bên cạnh hoá đơn.