NgocNgan.comNgọc Ngàn
Đeo, làm sạch và bảo quản ngọc

Ngọc đeo lâu bị đổi màu, mờ đục, loang vết: đọc nguyên nhân theo từng loại đá

Ngọc lam ngả lục, opal mất lửa, hổ phách sẫm lại, mã não nhuộm phai, lục bảo lộ vết nứt: phân biệt bẩn bám, mòn bề mặt, đổi màu bên trong và cái nào còn cứu.

Macro close-up of a turquoise cabochon ring and a faded purple quartz pendant side by side on natural linen, an older hand resting nearby, soft morning window light

Một món ngọc trông "khác đi" sau thời gian đeo thường rơi vào một trong ba trường hợp: bẩn bám trên mặt (rửa đúng cách là hết), bề mặt bị mòn hoặc bị ăn (cần đánh bóng, có khi không cứu hết), hoặc màu đổi từ bên trong thân đá (thường không đảo ngược được). Biết món đồ đang ở trường hợp nào giúp bạn khỏi chà rửa vô ích, và khỏi làm hỏng thêm bằng hoá chất.

Mỗi loại ngọc có kiểu "xuống sắc" đặc trưng: ngọc lam ngả xanh lục và loang vệt, opal mờ hoặc rạn chân chim, hổ phách sẫm lại và nứt li ti, thạch anh tím nhạt dần dưới nắng, mã não nhuộm phai, lục bảo bỗng hiện vết nứt trắng. Bài dưới đây đi qua từng kiểu, cách tự phân biệt bằng mắt thường và đèn pin, và bảng tổng hợp cái nào còn cứu được. Riêng chuyện ngọc trai ố vàng, mất ánh có bài riêng trong mục ngọc trai của sổ tay này.

Bước đầu: bẩn bám, mòn bề mặt hay đổi màu bên trong?

Ba trường hợp nhìn thoáng qua giống nhau, nhưng cách xử lý trái ngược. Trình tự tự kiểm tại nhà, không làm hỏng đồ:

  1. Lau nhẹ bằng khăn mềm hơi ẩm nước sạch, lau khô. Nếu đá sáng lên rõ, phần lớn là bẩn bám, chỉ cần làm sạch đúng cách theo loại đá.
  2. Soi đèn pin chiếu nghiêng sát mặt đá. Nếu ánh phản chiếu vỡ thành vô số vệt xước nhỏ hoặc mặt đá nhám như có sương, đó là mòn bề mặt. Bẩn không làm ánh phản chiếu vỡ vụn như thế.
  3. Dùng kính lúp 10x nhìn mặt đá ở chỗ ít tiếp xúc da (mặt sau, phần trong ổ) và so với mặt tiếp xúc da. Nếu màu khác nhau rõ, nhiều khả năng đá đã ngấm hoặc đổi màu bên trong theo vùng tiếp xúc.
  4. So với ảnh cũ của món đồ (ảnh lúc mua, ảnh dịp cưới). Đổi màu đều cả viên thường do ánh sáng hoặc nhiệt; đổi màu theo vùng thường do ngấm.
  5. Ghi lại kết quả, không thử thêm bằng hoá chất nào. Nếu là đổi màu bên trong hoặc nghi đá đã xử lý, đem nhờ người giám định.

Một lưu ý: đèn trong nhà thay đổi cũng làm đá "đổi màu" giả. Thạch anh tím, garnet, tourmaline dưới đèn vàng và dưới ánh ngày trông khác nhau. Trước khi lo, nhìn món đồ cạnh cửa sổ vào ban ngày.

Ngọc lam ngả xanh lục, loang vệt

Ngọc lam tự nhiên là đá xốp, màu xanh da trời đến xanh hơi lục tuỳ thành phần đồng và sắt. Phần lớn ngọc lam trên thị trường đã được ổn định bằng nhựa hoặc sáp để chắc và giữ màu, nhưng độ xốp vẫn còn ở mức nào đó. Khi đeo sát da, dầu da, mồ hôi, kem dưỡng, nước hoa ngấm dần vào đá. Kết quả là phần mặt tiếp xúc sẫm hơn, ngả xanh lục, đôi khi thành những vệt loang không đều.

Cách nhận biết: mặt nhẫn ngọc lam úp vào ngón tay hoặc mặt sau mặt dây áp vào ngực có màu khác hẳn mặt ngoài. Nhìn kỹ ở rìa ổ có thể thấy viền sẫm như vết dầu loang trên giấy. Đây là đổi màu bên trong thân đá, không phải bẩn, nên rửa không hết.

Có cứu được không? Phần lớn là không đảo ngược được. Một số người làm nghề có thể đánh bóng lại để bỏ đi lớp mặt đã ngấm nặng nhất, nhưng màu bên trong vẫn còn. Đừng thử "hút dầu" bằng bột, cồn hay ngâm nước xà phòng theo mẹo trên mạng; các cách đó dễ làm đá loang thêm hoặc làm hỏng lớp ổn định.

Cách phòng là chính: đeo ngọc lam sau khi da đã khô kem dưỡng, tháo khi trời nóng, khi tập luyện, lau bằng khăn khô mỗi lần tháo. Ngọc lam giả bằng howlite nhuộm hoặc nhựa thì lại có kiểu xuống màu khác: màu nhuộm phai ở chỗ cọ xát, lộ nền trắng ở lỗ khoan và cạnh hạt.

Opal mờ, mất lửa, rạn chân chim

Opal có ba kiểu "xuống sắc" khác nhau. Kiểu thứ nhất là mờ bề mặt: opal mềm hơn bụi cát, đeo nhẫn lâu năm thì mặt cabochon bị xước li ti, ánh sáng tán ra nên lửa màu kém rực. Đây là mòn, đánh bóng lại thường cải thiện rõ.

Kiểu thứ hai là rạn chân chim, tiếng nghề gọi là "crazing": những đường nứt mảnh như mạng nhện trên bề mặt hoặc bên trong. Nguyên nhân thường là opal mất nước khi gặp môi trường quá khô, nhiệt độ thay đổi đột ngột, hoặc va đập. Rạn đã xuất hiện thì không liền lại; có thể ổn định để dùng tiếp nhưng giá trị và độ bền giảm. Một số viên opal có xu hướng rạn ngay trong năm đầu sau khai thác; người bán có nghề thường để opal "nghỉ" một thời gian trước khi bán vì lý do này.

Kiểu thứ ba gặp ở opal ghép đôi, ghép ba: lớp keo giữa lát opal và nền bị nước hoặc hoá chất len vào, tạo vùng mờ đục, có khi như hơi sương bên trong, hoặc lớp tách dần ở mép. Đây là hỏng lớp ghép, không phải hỏng opal; thợ có thể gỡ và ghép lại, nhưng không phải lúc nào cũng đáng công.

Muốn phân biệt ba kiểu: soi đèn nghiêng xem có xước mặt không, soi kính lúp tìm mạng nứt, và nhìn cạnh viên đá từ bên hông xem có đường ranh giữa các lớp không. Thấy đường ranh thẳng tắp chạy quanh là opal ghép.

Hổ phách sẫm lại, thạch anh nhạt dần, mã não nhuộm phai

Hổ phách sẫm màu theo thời gian. Hổ phách là nhựa cây hoá thạch, và bề mặt của nó tiếp tục bị ô xy hoá chậm khi tiếp xúc không khí và ánh sáng. Màu vàng mật sẽ đậm dần sang cam, nâu; bề mặt có thể xuất hiện lưới nứt cực nhỏ. Đó là quá trình tự nhiên, thấy rõ trên hổ phách cũ. Không đảo ngược được, chỉ làm chậm lại bằng cách cất tránh nắng và nhiệt.

Thạch anh tím, thạch anh hồng nhạt màu dưới nắng. Màu của một số loại thạch anh nhạy với ánh sáng mạnh và nhiệt kéo dài. Một chiếc mặt dây thạch anh tím treo cạnh cửa kính có nắng nhiều năm, hay bày trong tủ kính có đèn nóng, có thể nhạt rõ. Để trong hộp kín, màu giữ được rất lâu.

Mã não, thạch anh nhuộm phai màu. Màu nhuộm nằm trong các khe và lỗ li ti của đá, không phải màu tự nhiên của khoáng vật. Nắng, nước nóng, hoá chất làm màu phai, thường không đều: phai ở chỗ cọ xát nhiều, ở lỗ khoan hạt, ở cạnh. Nhìn lỗ khoan thấy màu đậm đọng lại hoặc thấy nền trắng lộ ra là dấu hiệu đá nhuộm.

Topaz xanh và một số đá đã chiếu xạ. Màu xanh của phần lớn topaz xanh trên thị trường là do chiếu xạ rồi nung, màu này nhìn chung bền trong điều kiện đeo bình thường. Nếu thấy topaz xanh nhạt nhanh bất thường, nên mang đi kiểm vì có thể đó không phải topaz.

Đá mặt trăng, labradorite mất ánh. Hiệu ứng ánh xanh, ánh cầu vồng của hai đá này phụ thuộc góc mài và độ bóng mặt. Mặt bị xước làm ánh kém đi; đánh bóng lại thường lấy lại được phần lớn.

Lục bảo hiện vết nứt trắng, lapis và malachite mờ đi

Lục bảo bỗng có "vết nứt mới". Khe nứt trong lục bảo thường có sẵn từ khi khai thác và được tẩm dầu hoặc nhựa để khó nhìn thấy. Khi dầu bị khô dần theo năm, hoặc bị nước nóng, dung môi, máy siêu âm kéo ra, khe nứt lộ ra như vệt trắng hay vệt bạc trong lòng đá. Nhiều người tưởng đá vừa bị nứt, thật ra đó là vết nứt cũ hiện lại.

Có cứu được không. Thường là được ở mức nào đó: người làm nghề có thể tẩm lại dầu cho lục bảo. Nhưng cần một người giám định xem trước để biết chất tẩm ban đầu là dầu hay nhựa, vì cách xử lý khác nhau. Sau khi tẩm lại, hỏi để ghi vào hoá đơn hoặc phiếu sửa.

Lapis lazuli mờ, loang. Lapis thường được tẩm sáp hoặc dầu để bóng và sẫm màu. Nước nóng, dung môi, nắng gắt làm lớp sáp mờ đi; bề mặt hiện vùng xám nhạt. Lapis nhuộm còn có thể để lại màu xanh trên khăn ẩm khi lau mạnh, một dấu hiệu nhận biết hàng nhuộm.

Malachite và rhodochrosite. Hai loại này mềm, nhạy axit. Mồ hôi và nước hoa làm mặt đá mờ, mất độ sắc nét của vân. Đánh bóng lại cải thiện được, nhưng đá sẽ lặp lại nếu vẫn đeo trong điều kiện cũ.

Dấu hiệu nên dừng đeo ngay. Vết nứt kéo tới mép viên đá, đá lung lay trong ổ, màu thay đổi nhanh trong vài tuần. Cả ba trường hợp nên đem đi kiểm trước khi đeo tiếp.

Bảng tổng hợp: dấu hiệu, nguyên nhân hay gặp và còn cứu được không

Bảng dùng để định hướng, không thay cho người giám định xem tận tay.

Loại ngọcDấu hiệuNguyên nhân hay gặpCòn cứu được không
Ngọc lamNgả xanh lục, loang vệt ở mặt tiếp xúc daNgấm dầu da, mỹ phẩm, mồ hôiPhần lớn không; phòng là chính
OpalMờ mặt, lửa kémXước bề mặtĐánh bóng lại thường được
OpalMạng nứt mảnhMất nước, sốc nhiệt, vaKhông liền lại; ổn định để dùng
Opal ghépMờ đục bên trong, tách mépNước, hoá chất vào lớp keoGhép lại, tuỳ món
Hổ pháchSẫm màu, lưới nứt nhỏÔ xy hoá theo năm, nắng, nhiệtKhông đảo ngược; làm chậm
Thạch anh tím, hồngNhạt màu đều cả viênNắng, đèn nóng kéo dàiKhông; cất tránh sáng
Mã não, thạch anh nhuộmPhai không đều, lộ nền ở lỗ khoanNắng, nước nóng, hoá chấtKhông
Lục bảoVệt trắng, bạc trong lòng đáDầu tẩm khô hoặc bị kéo raTẩm lại, cần giám định trước
LapisMờ, xám loangSáp tẩm bị nhiệt, dung môiXử lý bề mặt lại được
Malachite, rhodochrositeMờ, vân kém sắcAxit nhẹ, cọ xátĐánh bóng lại được

Điểm chung của cột cuối: những gì xảy ra trên bề mặt thường cứu được, những gì xảy ra trong thân đá thường không. Vì vậy, với đá xốp và đá đã xử lý, cách giữ quan trọng hơn mọi cách sửa.

Câu hỏi thường gặp

Ngọc lam bị xanh lục có phải là ngọc lam giả không?

Không nhất thiết. Ngọc lam thật cũng ngả xanh lục khi ngấm dầu da và mỹ phẩm qua thời gian đeo. Ngược lại, hàng giả bằng howlite nhuộm hoặc nhựa thường phai màu và lộ nền trắng ở lỗ khoan, cạnh hạt. Muốn biết chắc cần người giám định xem.

Opal bị rạn chân chim có tự liền lại không?

Không. Vết rạn là các đường nứt thật trong đá, không tự liền khi đưa về môi trường ẩm. Có thể giữ nguyên để đeo nếu rạn nhẹ và đá còn chắc trong ổ, nhưng nên tránh va đập và sốc nhiệt để rạn không lan rộng.

Hổ phách đeo lâu sẫm màu có phải là hư không?

Không hẳn. Hổ phách sẫm dần theo năm do bề mặt bị ô xy hoá chậm, đó là quá trình tự nhiên và nhiều người còn thích màu cũ. Chỉ nên lo khi mặt có lưới nứt dày hoặc sứt cạnh; khi đó cất tránh nắng, nhiệt và nhờ thợ xem.

Lục bảo bỗng hiện vết nứt có phải do mình làm rơi không?

Thường không. Phần lớn là khe nứt có sẵn từ đầu, trước đây được dầu tẩm che đi. Khi dầu khô hoặc bị nước nóng, dung môi, máy siêu âm kéo ra, khe nứt hiện lại. Người làm nghề có thể tẩm lại sau khi giám định.

Có cách nào làm thạch anh tím đậm màu lại không?

Tại nhà thì không. Màu nhạt do nắng và nhiệt kéo dài thường không đảo ngược được bằng cách thông thường. Cách giữ là cất món đồ trong hộp kín, tránh bày cạnh cửa sổ nắng hoặc dưới đèn nóng.

Mã não nhuộm phai màu có nhuộm lại được không?

Về kỹ thuật thì có thể, nhưng ít tiệm nhận làm cho một món lẻ và màu nhuộm lại khó đều. Thực tế hơn là chấp nhận màu phai hoặc thay hạt. Khi mua mã não màu rực, nên hỏi người bán có nhuộm không để biết trước cách giữ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138