Ngọc bích, theo cách gọi của người làm đá quý, là nephrite: một khối gồm vô số sợi khoáng vật cực nhỏ thuộc nhóm tremolite – actinolite đan chặt vào nhau như nỉ, nên nó dai, khó vỡ, mặt đánh bóng có ánh dầu dịu chứ không loáng như kính. Màu của nó trải từ trắng, xanh xám, xanh rêu đến gần như đen, tuỳ lượng sắt và khoáng chất lẫn vào.
Ở chợ và trên mạng, chữ "ngọc bích" lại bị dùng rộng hơn nhiều: bất cứ hòn đá xanh nào cũng có thể được gọi như thế, từ phỉ thuý, serpentine đến thạch anh nhuộm và thuỷ tinh. Bài này giải thích nephrite thật sự là gì, vì sao nó dai, ánh dầu trông thế nào, khác phỉ thuý ở mức người mua nhìn được ra sao, và những điều người ta hay nói sai về nó.
Hai chữ "ngọc bích" ở chợ và trong sổ của người giám định
Người Việt dùng chữ "ngọc" rất rộng. Bà cụ bán hàng ở chợ quê gọi chiếc vòng đá xanh là ngọc bích, cô bán hàng trên mạng gọi chuỗi hạt thuỷ tinh xanh cũng là ngọc bích, còn người thợ kim hoàn lâu năm thì dè dặt hơn: trước khi gọi tên, họ lật món đồ dưới đèn, soi kính lúp và hỏi nó từ đâu ra. Sự lẫn lộn này không hẳn do ai cố ý lừa, mà do thói quen gọi theo màu.
Trong ngành đá quý, chữ "jade" bao hai loại khác nhau: nephrite và jadeite. Jadeite là thứ người Việt quen gọi là phỉ thuý hay ngọc cẩm thạch Miến Điện; nephrite là thứ sách vở tiếng Việt thường dịch là ngọc bích, còn người Hoa chia nhỏ theo màu thành bạch ngọc, thanh ngọc, bích ngọc, mặc ngọc. Hai loại này khác nhau về khoáng vật, về cấu trúc bên trong và cả về cách người ta định giá, dù nhìn lướt đều là "đá xanh mịn".
Vì thế khi ai đó nói "ngọc bích", câu đầu tiên nên hỏi lại là: ngọc bích theo nghĩa nephrite, hay chỉ là đá màu xanh? Câu hỏi nghe hơi khó chịu nhưng nó cứu bạn khỏi nhiều hiểu lầm về sau, nhất là khi món đồ có giấy kiểm định: trên giấy, tên khoáng vật mới là thứ có giá trị, còn chữ "ngọc bích" trên hoá đơn tiệm chỉ là cách gọi thương mại.
Cấu trúc sợi đan: vì sao nephrite dai hơn hầu hết đá trang sức
Mỗi khối nephrite là hàng triệu sợi nhỏ đan vào nhau. Nếu soi dưới kính hiển vi phân cực, người giám định thấy các sợi khoáng vật mảnh như tóc, dài ngắn khác nhau, đan chéo, uốn lượn và quấn lấy nhau. Hình dung một tấm nỉ dày hay cuộn len dạ ép chặt: không có hướng nào để vết nứt chạy thẳng một mạch.
Độ cứng và độ dai là hai chuyện khác nhau. Độ cứng là khả năng chống trầy. Nephrite cứng khoảng 6 đến 6,5 trên thang Mohs, tức mềm hơn thạch anh một chút, nên bụi cát lâu ngày vẫn làm mờ được mặt bóng. Độ dai là khả năng chịu va đập mà không vỡ, và ở điểm này nephrite đứng vào hàng đầu trong các vật liệu trang sức tự nhiên.
Vì dai nên người xưa làm được dao, rìu, đồ chạm mảnh. Nhiều nền văn hoá cổ dùng nephrite làm công cụ chính vì nó không mẻ khi chặt. Với người đeo trang sức ngày nay, điều đó có nghĩa là một chiếc vòng nephrite chịu va chạm nhẹ tốt hơn phần lớn đá khác, nhưng rơi từ độ cao xuống nền gạch thì vẫn có thể gãy.
Sợi đan cũng tạo ra vẻ mặt riêng. Vì ánh sáng đi vào khối sợi bị tán ra nhiều hướng, nephrite thường đục hoặc trong mờ chứ hiếm khi trong veo. Soi đèn pin xuyên qua một lát mỏng, bạn hay thấy kết cấu mịn như sữa đặc hoặc có những vệt bông nhẹ, chứ không thấy dạng hạt lấp lánh rời rạc.
Ánh dầu trông thế nào khi đặt cạnh các loại đá khác
Ánh là cách bề mặt phản chiếu ánh sáng. Đây là dấu hiệu người thợ nhìn đầu tiên, trước cả màu. Bảng dưới so ánh của nephrite đã đánh bóng với những thứ hay bị nhầm:
| Chất liệu | Ánh khi đánh bóng | Cảm giác khi nhìn nghiêng dưới đèn |
|---|---|---|
| Nephrite | Ánh dầu đến ánh mỡ, dịu | Như mặt bơ lạnh hay sáp ong đánh bóng, viền phản chiếu mềm, không sắc cạnh |
| Jadeite (phỉ thuý) chất tốt | Ánh thuỷ tinh đến hơi dầu | Bóng hơn, phản chiếu rõ nét hơn, hàng tốt có độ "nước" trong |
| Serpentine | Ánh sáp, đôi khi hơi nhờn | Dễ thấy vết xước mảnh trên mặt, nhất là món đã đeo lâu |
| Thuỷ tinh | Ánh thuỷ tinh rõ | Phản chiếu sắc như mặt kính, thường kèm bọt khí tròn bên trong |
| Nhựa | Bóng nhưng "nông" | Cầm thấy nhẹ và ấm tay rất nhanh, mép chạm tròn lẳn như đúc khuôn |
Ánh là dấu hiệu cần mắt quen. Người mới nhìn lần đầu thường không phân biệt được ánh dầu với ánh sáp. Cách học nhanh nhất là cầm hai món đã biết chắc chất liệu đặt cạnh nhau dưới cùng một ngọn đèn, nghiêng chậm, nhìn vệt sáng trôi trên mặt đá. Một lần so như vậy dạy được nhiều hơn mười bức ảnh trên mạng.
Màu của nephrite đến từ đâu
Tremolite tinh khiết gần như không màu, nên khối nephrite giàu tremolite cho ra bạch ngọc trắng. Khi sắt thay dần vào cấu trúc, khoáng vật chuyển về phía actinolite và màu ngả xanh: ít sắt là xanh xám nhạt, nhiều hơn là xanh rêu, xanh rau cải, rồi xanh đậm gần đen. Đây là lý do cùng một loại ngọc mà có cả một dải màu dài như vậy.
Các đốm đen li ti hay gặp trong ngọc bích xanh đậm thường là những hạt khoáng vật sẫm màu chứa sắt, crom nằm xen trong khối. Lớp vỏ nâu đỏ trên hòn ngọc cuội sông là do sắt bị oxy hoá thấm vào khe trên mặt qua hàng nghìn năm nằm dưới nước. Mặc ngọc đen thì có loại đen do khoáng sẫm màu li ti, có loại do lượng sắt rất cao; soi đèn mạnh, mép mỏng của nhiều món mặc ngọc lộ ra màu xanh đậm.
Hiểu nguồn gốc màu giúp bạn đặt câu hỏi đúng. Một món ngọc bích xanh tươi, đều tăm tắp từ đầu đến cuối, không một vệt, không một đốm, là món đáng soi kỹ hơn chứ không phải đáng mừng ngay, vì màu tự nhiên của nephrite hiếm khi đều tuyệt đối. Ngược lại, một ít đốm, một vài vệt bông không làm món đồ thành giả; chúng là dấu vết bình thường của đá tự nhiên.
Nephrite khác phỉ thuý ở đâu, ở mức người mua nhìn được
Chuyện giám định phỉ thuý là cả một nghề riêng. Ở đây chỉ dừng ở những khác biệt người cầm món đồ có thể để ý được, để biết mình đang cầm thứ gì mà hỏi cho đúng:
| Điểm so | Nephrite (ngọc bích) | Jadeite (phỉ thuý) |
|---|---|---|
| Khoáng vật | Nhóm amphibole, dạng sợi đan | Nhóm pyroxene, dạng hạt tinh thể đan |
| Cảm giác cầm | Nặng tay vừa phải | Nặng tay hơn một chút khi so hai món cùng cỡ |
| Ánh | Dầu, mỡ, dịu | Thuỷ tinh đến hơi dầu, bóng hơn |
| Kết cấu dưới đèn | Mịn đều, như sữa đặc, vệt bông mềm | Hay thấy hạt nhỏ, đốm "ruồi" lấp lánh trên mặt |
| Màu thường gặp | Trắng, xanh xám, xanh rêu, xanh đen, đen | Rất nhiều màu: xanh lục tươi, tím nhạt, vàng, đỏ, trắng |
| Độ cứng | Khoảng 6 đến 6,5 | Khoảng 6,5 đến 7 |
Không một dòng nào trong bảng đủ để kết luận một mình. Cảm giác nặng tay, ánh và kết cấu đều có thể đánh lừa, nhất là với món nhỏ. Chỉ phòng giám định có máy đo chiết suất, tỷ trọng và phổ mới nói chắc được nephrite hay jadeite. Bảng này để bạn biết hỏi người bán câu gì và nghi ngờ đúng chỗ.
Soi một món nephrite tại nhà mà không làm hỏng đồ
Những bước dưới đây không làm trầy hay nứt món đồ. Chúng không thay được giám định, nhưng giúp bạn loại sớm những món rõ ràng không phải ngọc:
- Lau sạch món đồ bằng khăn mềm hơi ẩm, để khô. Dầu tay và bụi che mất ánh thật.
- Đặt dưới ánh sáng ban ngày gần cửa sổ, nghiêng chậm, nhìn vệt sáng trên mặt: dịu như sáp ong là ánh dầu, sắc như kính là đáng nghi.
- Dùng đèn pin điện thoại chiếu sát vào mép mỏng nhất. Nephrite thường cho kết cấu mịn, có vệt bông; thuỷ tinh hay lộ bọt khí tròn; thạch anh nhuộm hay lộ màu đọng thành lưới quanh các hạt.
- Soi kính lúp 10x vào chỗ khoan, mép lỗ và các rãnh chạm. Màu đọng đậm trong khe là dấu hiệu nhuộm; mép chạm tròn lẳn, có đường nối chạy dọc là dấu hiệu đúc khuôn.
- Cầm hai tay so độ nặng với một món đá cùng cỡ đã biết chất liệu. Nhựa nhẹ rõ; serpentine thường nhẹ hơn nephrite một chút.
- Đặt món đồ lên mu bàn tay vài giây: đá và thuỷ tinh cùng mát lúc đầu, nhựa ấm lên rất nhanh. Mẹo này chỉ loại được nhựa, không phân biệt được ngọc với thuỷ tinh.
Không thử bằng lửa, kim nóng, dao cạo hay rạch lên kính. Những phép thử đó vừa làm hỏng đồ, vừa không phân biệt được nephrite với nhiều đá khác. Khi món đồ có giá trị với bạn, về tiền hay về tình cảm, giấy của một phòng giám định độc lập mới là câu trả lời.
Những điều người ta hay nói sai về ngọc bích
"Ngọc bích là ngọc màu xanh." Sai một nửa. Nephrite có cả trắng, vàng, đen; và nhiều thứ màu xanh không phải nephrite. Màu không xác định được loại đá.
"Ngọc thật thì không bao giờ trầy." Sai. Nephrite cứng khoảng 6 đến 6,5, tức bụi cát chứa thạch anh vẫn làm mờ mặt bóng. Một chiếc vòng đeo hai mươi năm có vết mờ là chuyện bình thường, không chứng minh nó giả.
"Ngọc thật thì phải trong." Không đúng với nephrite. Món nephrite được ưa chuộng thường mịn, dầu, trong mờ nhẹ, chứ không trong như nước. Một món ngọc bích trong veo đáng soi kỹ hơn.
"Ngọc đeo vào mát người, tốt cho sức khoẻ." Đá mát tay lúc đầu vì nó dẫn nhiệt tốt hơn da, vài phút sau là ấm theo thân nhiệt. Không có cơ sở nào cho chuyện ngọc làm hạ huyết áp hay chữa bệnh; trang sức chỉ là trang sức.
"Cứ thả vào nước thấy chìm là ngọc thật." Hầu hết đá và thuỷ tinh đều chìm. Phép này chỉ loại được vài loại nhựa nhẹ, không nói gì thêm.
Câu hỏi thường gặp
Ngọc bích và ngọc cẩm thạch có phải là một không?
Không hẳn. Ở Việt Nam "cẩm thạch" thường dùng cho phỉ thuý jadeite, đôi khi cho cả đá hoa marble, còn ngọc bích theo nghĩa chuyên môn là nephrite. Hai loại khác khoáng vật, khác cấu trúc, nên khi mua cần hỏi rõ người bán đang nói đến loại nào.
Ngọc bích nephrite có dễ vỡ không?
Nephrite thuộc hàng dai nhất trong các đá trang sức tự nhiên nhờ cấu trúc sợi đan, nên va chạm nhẹ hiếm khi làm nó vỡ. Tuy vậy rơi mạnh xuống nền gạch, va vào cạnh bàn đá vẫn có thể làm nứt hoặc gãy, nhất là vòng mảnh và mặt chạm thủng.
Nhìn màu có biết được món đó là nephrite không?
Không. Nephrite có nhiều màu, và rất nhiều đá khác cũng có màu giống nó. Màu chỉ là gợi ý đầu tiên; ánh, kết cấu dưới đèn, cảm giác nặng tay và cuối cùng là giấy giám định mới giúp xác định loại đá.
Giấy kiểm định của ngọc bích sẽ ghi tên gì?
Giấy của phòng giám định thường ghi tên khoáng vật hoặc tên đá quý là nephrite, có khi kèm chữ jade, cùng màu sắc mô tả, khối lượng, kích thước và dòng nhận xét về xử lý như nhuộm hay phủ sáp nếu phát hiện được.
Ngọc bích đeo lâu có đổi màu không?
Màu trong khối nephrite tự nhiên rất bền. Món đeo lâu có thể bóng hơn hoặc hơi ngả màu ở bề mặt do dầu da, bụi bám vào khe vân và lớp sáp cũ. Lau sạch đúng cách thường đưa nó về gần màu ban đầu; món nhuộm thì có thể phai.
Ngọc bích có tốt cho sức khoẻ như lời đồn không?
Không có bằng chứng nào cho thấy đeo ngọc bích chữa được bệnh hay điều hoà cơ thể. Cảm giác mát chỉ là chuyện đá dẫn nhiệt khác da. Nên chọn ngọc vì vẻ đẹp, vì kỷ niệm, chứ đừng chọn vì lời hứa về sức khoẻ.