Phần lớn món "ngọc bích" bị bán sai tên là serpentine, thạch anh hoặc quartzite nhuộm xanh, aventurine, thuỷ tinh và nhựa; mỗi loại để lại dấu hiệu riêng có thể soi bằng mắt, kính lúp, đèn pin và cảm giác cầm, nhưng chỉ giấy của phòng giám định mới kết luận chắc chắn.
Nhiều người bán cũng không biết mình đang bán gì, vì họ nhập hàng theo tên người khác đặt. Bài này kể từng chất liệu hay đứng thế chỗ ngọc bích, dấu hiệu dễ thấy, một trình tự soi năm phút không làm hỏng đồ, những mẹo trên mạng không nên tin, và khi nào phải đem đi giám định.
Chữ "giả" ở đây có ba nghĩa
Khi nói ngọc bích giả, người ta hay gộp ba chuyện khác nhau. Thứ nhất là đá tự nhiên khác bị gọi nhầm tên: serpentine, thạch anh, aventurine đều là đá thật, chỉ không phải nephrite. Thứ hai là vật liệu nhân tạo bắt chước: thuỷ tinh, nhựa, bột đá ép keo. Thứ ba là nephrite thật nhưng đã bị xử lý: nhuộm màu, phủ màng, tẩm nhựa.
Tách ba chuyện này ra giúp bạn hỏi đúng. Một chuỗi hạt serpentine bán đúng tên serpentine là món hàng bình thường, có chỗ đứng riêng. Vấn đề chỉ phát sinh khi nó bị gọi là ngọc bích và bán theo giá ngọc bích. Tương tự, nephrite có phủ sáp là chuyện phổ biến, chấp nhận được; nephrite nhuộm màu mà không nói ra mới là chuyện cần tránh.
Bài này tập trung vào hai nghĩa đầu: đá khác và vật liệu nhân tạo. Chuyện xử lý trên nephrite thật có bài riêng. Cũng không bàn ở đây phỉ thuý xử lý hàng B, hàng C, vì đó là một mảng riêng của người giám định phỉ thuý.
Serpentine: đá hay bị gọi nhầm nhất
Serpentine là gì. Một nhóm khoáng vật màu xanh vàng, xanh lá nhạt đến xanh đậm, khá phổ biến, dễ chạm. Trên thị trường nó được bán dưới nhiều tên thương mại, nhiều tên có chữ "ngọc" kèm theo một địa danh.
Dấu hiệu nhìn thấy. Ánh sáp hoặc hơi nhờn, màu xanh pha vàng, có khi trong mờ khá đẹp. Serpentine mềm hơn nephrite rõ rệt, nhiều loại chỉ cứng cỡ đồng xu đến thuỷ tinh, nên món đã đeo hay có vết xước mảnh dày đặc, cạnh chạm mòn tròn.
Cảm giác cầm. Serpentine thường nhẹ tay hơn nephrite cùng cỡ một chút. Khác biệt không lớn, chỉ cảm được khi so hai món cạnh nhau.
Giới hạn. Có loại serpentine cứng hơn, đánh bóng đẹp, rất dễ nhầm. Không thử bằng cách cạo dao hay rạch kính để "xem có trầy không"; món đồ sẽ mang vết vĩnh viễn, và phép thử đó cũng không chính xác.
Thạch anh, quartzite nhuộm và aventurine
Quartzite là đá gồm nhiều hạt thạch anh nhỏ gắn với nhau. Khi nhuộm xanh, nó cho ra những chuỗi hạt, vòng tay xanh tươi rực rỡ, rất hay được bán dưới tên ngọc bích hoặc những tên nghe như ngọc. Dấu hiệu rõ nhất là màu: thuốc nhuộm chui vào khe giữa các hạt, nên soi đèn pin hay kính lúp thấy màu xanh đọng thành mạng lưới, như mạng nhện, quanh những hạt nhạt màu hơn.
Aventurine xanh cũng là thạch anh, nhưng có lẫn những vảy khoáng vật nhỏ phản chiếu ánh sáng. Nghiêng dưới đèn, nó lấp lánh li ti như kim tuyến, một hiệu ứng nephrite không có. Trên thị trường aventurine xanh hay được gọi kèm chữ "ngọc" và tên một nước; đá đẹp, đeo bền, chỉ không phải ngọc bích.
Thạch anh cứng hơn nephrite và ánh thuỷ tinh hơn. Cầm hai món cùng cỡ, thạch anh thường nhẹ tay hơn một chút. Điều cần nhớ: màu nhuộm trên thạch anh có thể phai dần khi gặp nắng, mồ hôi, xà phòng, nên một chuỗi hạt xanh tươi bỗng loang lổ sau vài tháng là dấu hiệu đáng ngờ.
Thuỷ tinh, nhựa và bột đá ép
Thuỷ tinh xanh là thứ giả ngọc lâu đời nhất. Thuỷ tinh có thể làm trong, mờ hay đục, pha màu tuỳ ý, thậm chí tạo vân. Dấu hiệu quen thuộc là bọt khí tròn nằm bên trong, nhìn như những hạt sương rất nhỏ khi soi kính lúp, và những đường xoáy như mật ong khuấy. Món đúc khuôn có đường nối chạy dọc mép, các chi tiết chạm tròn lẳn, đáy rãnh nhẵn như nhau.
Nhựa nhẹ rõ rệt, cầm lên ấm tay rất nhanh, gõ vào nhau nghe tiếng đục, mép chạm mềm. Bột đá ép là bột đá trộn keo rồi đúc, nặng hơn nhựa, nhưng nhìn kỹ thấy hạt bột đều và lỗ khí rải rác.
Thuỷ tinh và nhựa hay xuất hiện ở hàng lưu niệm, chuỗi hạt bán theo cân, mặt dây đúc hàng loạt. Giá rẻ không phải lỗi; lỗi là khi chúng được gọi là ngọc. Món nào có cả chục cái giống hệt nhau đến từng đường chạm, nhiều khả năng là đúc khuôn, vì không người thợ chạm tay nào làm được hai món ngọc giống nhau tuyệt đối.
Một dấu hiệu nữa nằm ở lỗ khoan. Hạt đá thật được khoan bằng mũi khoan, thành lỗ có vân xoắn nhỏ, mép lỗ đôi khi sứt li ti. Hạt thuỷ tinh hay nhựa đúc thì lỗ tròn nhẵn như ống, mép lỗ có gờ mềm do khuôn để lại. Soi kính lúp vào lỗ hạt là việc mất vài giây mà cho nhiều thông tin.
Bảng so dấu hiệu: nephrite và những thứ hay đứng thế chỗ
Bảng gom dấu hiệu quan sát an toàn. Mỗi dấu hiệu chỉ là gợi ý, cần nhiều dấu hiệu cùng chỉ về một hướng mới đáng tin:
| Chất liệu | Ánh | Soi đèn, kính lúp | Cầm tay |
|---|---|---|---|
| Nephrite | Dầu, mỡ | Mịn đều, vệt bông mềm, có thể có đốm đen | Nặng vừa, mát lúc đầu |
| Serpentine | Sáp, hơi nhờn | Xước mảnh nhiều, có thể có vân sợi | Nhẹ hơn nephrite một chút |
| Quartzite nhuộm | Thuỷ tinh | Màu đọng thành lưới quanh hạt | Nhẹ hơn nephrite một chút |
| Aventurine | Thuỷ tinh | Vảy lấp lánh li ti | Như thạch anh |
| Thuỷ tinh | Thuỷ tinh rõ | Bọt khí tròn, xoáy, đường khuôn | Mát lúc đầu, nặng tuỳ loại |
| Nhựa | Bóng nông | Đường khuôn, mép tròn lẳn | Nhẹ, ấm tay nhanh |
Cảm giác nặng tay chỉ có ý nghĩa khi so hai món cùng kích thước, cùng kiểu. Nếu nhà có cân tiểu ly, có thể ghi khối lượng để đối chiếu với giấy giám định sau này; đừng tự tính tỷ trọng bằng cách nhúng nước với món có dây, móc, lỗ khoan, vì sai số sẽ lớn hơn khác biệt cần đo.
Trình tự soi năm phút, không làm hỏng đồ
Khi đứng trước một món ngọc bích chưa rõ chất, đi lần lượt các bước dưới đây:
- Lau sạch, ra chỗ có ánh sáng ban ngày. Nghiêng chậm để đọc ánh: dầu, sáp hay kính.
- Lật xem mặt sau, mép, lỗ khoan. Tìm vết xước dày đặc (đá mềm), đường nối khuôn (đúc), màu đọng trong lỗ (nhuộm).
- Chiếu đèn pin sát mép mỏng. Tìm bọt khí tròn, lưới màu quanh hạt, vảy lấp lánh, hay kết cấu mịn như sữa.
- Soi kính lúp 10x vào những chỗ vừa thấy nghi. Kính lúp xác nhận điều mắt thường mới chỉ đoán.
- Cầm so với một món đã biết chất liệu cùng cỡ. Đặt lên mu bàn tay xem có ấm lên rất nhanh không.
- Ghi lại những gì thấy, chụp ảnh, rồi quyết định: bỏ qua, hỏi thêm, hay xin mang đi giám định trước khi trả tiền.
Trình tự này loại được phần lớn hàng giả lộ liễu, nhưng không loại được hàng làm khéo và không phân biệt chắc nephrite với phỉ thuý. Với món có giá trị, món làm quà quan trọng, hoặc món gia đình muốn giữ lâu, giấy của phòng giám định độc lập là bước không nên bỏ.
Những mẹo trên mạng không nên làm theo
Hơ lửa, dí bật lửa, dí kim nóng. Người ta bảo ngọc thật không bị cháy đen. Nhưng nhiệt làm hỏng lớp sáp, làm nứt món có vết rạn sẵn, làm biến màu món nhuộm, và thuỷ tinh cũng không cháy. Phép thử phá đồ mà không phân biệt được gì.
Cạo bằng dao, rạch lên kính. Mục đích là thử độ cứng, nhưng làm vậy để lại vết vĩnh viễn, và nhiều đá giả cũng cứng ngang hoặc hơn nephrite.
Nhỏ giấm, chanh, axit. Có thể làm hỏng bề mặt đá hoa và một số đá khác, làm mờ lớp sáp, không chứng minh được món đồ là nephrite.
Xem có "vân mây" là thật. Thuỷ tinh và nhựa đều có thể tạo vân. Vân chỉ là một dấu hiệu, không phải bằng chứng.
Ngọc thật thì để lâu trong tay vẫn lạnh. Đá nào cũng ấm dần theo thân nhiệt sau vài phút. Cảm giác mát lúc đầu chỉ giúp loại nhựa.
Mua hàng chợ, hàng lưu niệm: hỏi gì và ghi gì
Phần lớn ngọc bích giả được bán ở quầy lưu niệm, chợ du lịch, phiên livestream, nơi người mua ít thời gian soi. Mấy câu dưới đây giúp bạn không phải đoán:
- "Đây là đá gì, tên khoáng vật là gì?" Nếu câu trả lời chỉ là "ngọc tự nhiên", "đá ngọc", hãy hỏi lại một lần nữa.
- "Màu này có nhuộm không? Có phai khi gặp nước, gặp mồ hôi không?"
- "Tiệm có ghi tên đá vào hoá đơn không, và nếu giám định ra đá khác thì sao?"
- Với món giá trị nhỏ mua làm quà kỷ niệm, chấp nhận nó là đá đẹp không rõ tên cũng được, miễn bạn trả giá như vậy.
- Với món định mua như ngọc bích thật, chỉ trả đủ tiền khi hoá đơn ghi nephrite và điều kiện trả lại, hoặc khi đã có giấy giám định độc lập.
Người bán hàng lưu niệm thật thà thường nói thẳng "đá nhuộm", "thuỷ tinh màu", "đá xanh thường". Câu trả lời như vậy không làm món đồ xấu đi, mà giúp bạn trả đúng giá cho đúng thứ. Điều đáng ngờ là khi người bán vừa nói "ngọc bích thật trăm phần trăm" vừa không chịu ghi một chữ nào lên hoá đơn.
Câu hỏi thường gặp
Serpentine có phải ngọc bích giả không?
Serpentine là đá tự nhiên, không phải đồ giả, nhưng nó không phải nephrite. Nó chỉ thành vấn đề khi bị gọi là ngọc bích và bán theo giá ngọc bích. Mua serpentine đúng tên với giá hợp lý là chuyện bình thường.
Chuỗi hạt ngọc bích xanh tươi giá rẻ có phải hàng giả không?
Rất nhiều chuỗi như vậy là quartzite hay thạch anh nhuộm, thuỷ tinh hoặc nhựa. Soi đèn pin tìm màu đọng thành lưới, bọt khí, đường khuôn. Nếu người bán gọi là ngọc bích, hãy hỏi họ có cam kết bằng chữ trên hoá đơn không.
Thả ngọc vào nước có biết thật giả không?
Không. Hầu hết đá và thuỷ tinh đều chìm, chỉ một vài loại nhựa nổi. Muốn dùng tỷ trọng phải có cân thuỷ tĩnh chính xác và món đồ không vướng dây, móc, nên việc này để phòng giám định làm thì hơn.
Dùng bật lửa thử ngọc bích có an toàn không?
Không nên. Nhiệt có thể làm nứt món có vết rạn sẵn, làm hỏng lớp sáp, biến màu món nhuộm, và cũng không phân biệt được nephrite với thuỷ tinh hay nhiều đá khác. Phép thử này hỏng đồ mà không cho kết quả đáng tin.
Aventurine xanh có phải là ngọc bích không?
Không. Aventurine là thạch anh có vảy khoáng vật lấp lánh, nhìn nghiêng dưới đèn thấy sáng li ti như kim tuyến. Đá đẹp, đeo bền, nhưng là một loại đá khác, nên nên mua đúng tên.
Khi nào nên đem ngọc bích đi giám định?
Khi món đồ có giá trị lớn, khi định làm quà quan trọng, khi là món gia đình muốn giữ lâu, hoặc khi phép soi tại nhà cho kết quả mâu thuẫn. Nên chọn phòng giám định độc lập, không phải giấy do chính tiệm bán in ra.