NgocNgan.comNgọc Ngàn
Đeo, làm sạch và bảo quản ngọc

Ngọc bị trầy xước, mẻ cạnh, mất bóng: khi nào đánh bóng lại, khi nào để nguyên

Đánh bóng lại lấy đi một lớp đá mỏng: được với nephrite, mã não, opal nguyên khối; rủi ro với đá xử lý bề mặt, opal ghép. Bảng từng loại và câu nên hỏi thợ.

A jeweler's fingers holding a scratched amethyst cabochon against a small felt polishing wheel at a wooden workbench, macro close-up, bright diffused daylight

Đánh bóng lại là lấy đi một lớp đá rất mỏng ở mặt ngoài để lộ lớp mới nhẵn bóng, nên nó cứu được vết mờ và vết xước nông trên phần lớn đá nguyên khối như nephrite, mã não, thạch anh, opal nguyên khối, garnet; nhưng không nên làm với đá chỉ được xử lý ở bề mặt, đá phủ màng, opal ghép lớp mỏng, và ngọc trai. Vết mẻ sâu thì phải mài lại hình, viên đá nhỏ đi và đôi khi phải tháo khỏi ổ.

Trước khi mang một món ngọc đi đánh bóng, nên hiểu thợ sẽ làm gì với nó, viên đá mất đi những gì, và loại nào nên để nguyên với những vết thời gian. Bài này phân biệt ba mức hư hỏng bề mặt, nói rõ đánh bóng tác động lên đá thế nào, bảng khả năng đánh bóng của từng loại ngọc, những trường hợp nên dừng tay, chuyện mài lại cạnh mẻ, câu cần hỏi thợ và những thứ không nên dùng để tự đánh bóng ở nhà.

Ba mức hư bề mặt: mờ, xước, mẻ

Mờ là khi mặt đá mất độ phản chiếu như gương, nhìn nghiêng thấy mặt nhám nhẹ như có sương. Nguyên nhân thường là vô số vết xước siêu nhỏ do bụi và cọ xát, hoặc mặt đá bị hoá chất ăn nhẹ (ngọc lam, malachite, san hô). Nhìn bằng mắt thường không thấy từng vết, chỉ thấy tổng thể kém bóng.

Xước là vết thấy được thành đường, nhất là khi nghiêng đá dưới đèn. Xước nông chỉ nằm trên lớp mặt, móng tay lướt qua không vướng. Xước sâu thì móng tay hơi khựng lại khi lướt qua. Xước thường tập trung ở chỗ nhô cao nhất: đỉnh mặt cabochon, mặt bàn của đá mài giác, cạnh giác.

Mẻ là khi một mảnh đá bị vỡ ra, để lại chỗ lõm có cạnh. Mẻ hay gặp ở cạnh và góc đá, ở chỗ sát chấu, và ở những đá giòn như lục bảo, topaz, opal, đá mặt trăng. Mẻ có thể kèm vết nứt lan vào trong.

Ba mức này cần ba cách xử lý khác nhau. Mờ thường chỉ cần đánh bóng nhẹ. Xước nông cần đánh bóng; xước sâu cần mài một lớp mỏng rồi mới đánh bóng. Mẻ cần mài lại hình, và trước đó phải kiểm vết nứt. Nhầm mức là nhầm cách: đem đánh bóng nhẹ một viên mẻ thì không đỡ gì; đem mài lại một viên chỉ mờ thì mất đá vô ích.

Đánh bóng lại làm gì với viên đá

Thợ đánh bóng dùng bánh nỉ, bánh da hoặc bánh nhựa kết hợp với bột đánh bóng mịn dần. Với đá cứng, có thể phải mài bằng bột thô hơn trước để xoá vết xước, rồi mới đánh bóng. Mỗi bước lấy đi một lớp mỏng của mặt đá. Với vết mờ, lớp lấy đi rất mỏng, cân không thấy chênh đáng kể; với xước sâu và mẻ, viên đá nhỏ đi thấy rõ.

Đá cabochon (mặt tròn vồng) như opal, ngọc lam, nephrite, mã não dễ đánh bóng lại hơn đá mài giác, vì mặt cong có thể làm lại mà không cần giữ góc chính xác. Đá mài giác như garnet, tourmaline, topaz, aquamarine thì mỗi mặt giác phải được làm lại đúng góc, nếu không viên đá sẽ kém lấp lánh; việc này cần thợ mài đá chứ không chỉ thợ kim hoàn.

Đánh bóng tạo ra nhiệt do ma sát. Với opal, hổ phách, lục bảo tẩm dầu, nhiệt là mối lo: opal có thể rạn, hổ phách có thể mềm bề mặt, dầu trong lục bảo có thể chảy ra. Thợ có nghề làm những loại này bằng tốc độ thấp, có làm mát, từng đợt ngắn.

Nhiều trường hợp viên đá phải tháo khỏi ổ để đánh bóng hoặc mài lại, vì chấu và viền che mất phần mặt đá, và nhiệt có thể truyền qua kim loại. Tháo đá ra rồi gắn lại có rủi ro riêng với đá giòn; đó là một trong những câu nên hỏi thợ.

Khả năng đánh bóng lại theo từng loại ngọc

Bảng mang tính định hướng; mỗi viên còn tuỳ tình trạng, cách xử lý và kích thước. Người thợ hoặc người giám định xem tận tay mới quyết được.

Loại ngọcĐánh bóng lạiLưu ý
Ngọc bích nephriteTốtDai, chịu đánh bóng, lấy lại ánh dầu đặc trưng
Mã não, chalcedony, thạch anhTốtMã não, thạch anh nhuộm nông có thể mất màu ở lớp mặt
Garnet, tourmaline, spinel, aquamarineĐược, cần thợ mài giácPhải làm lại đúng góc giác
Opal nguyên khốiĐược, cẩn thận nhiệtCó thể làm mỏng lớp màu nếu lớp màu mỏng
Opal ghép đôi, ghép baHạn chếLớp opal hoặc chỏm thạch anh rất mỏng, dễ mài thủng
Ngọc lamĐược với đá chắcLớp ổn định nhựa, sáp ở mặt có thể bị mài đi, cần xử lý lại
Lapis lazuliĐượcLớp sáp phải phủ lại sau khi đánh bóng
Hổ pháchĐược, rất nhẹ tayMềm, nhạy nhiệt; dễ mất chi tiết chạm
Lục bảoThận trọngNhiệt và rung có thể kéo dầu ra, làm lộ khe nứt
Topaz, đá mặt trăngThận trọngCó cát khai, dễ tách khi kẹp và khi mài
Ngọc trai, xà cừKhông đánh bóng như đáLớp xà cừ mỏng, mất là mất hẳn

Đọc theo cột lưu ý: rủi ro thường không nằm ở viên đá tự nhiên mà ở những gì đã được làm thêm cho nó, như nhuộm, tẩm, phủ, ghép.

Những trường hợp nên để nguyên

Đá được xử lý ở bề mặt. Đá phủ màng tạo màu, đá nhuộm chỉ thấm nông, đá có lớp sáp hoặc nhựa ở mặt: đánh bóng lấy đi đúng phần làm nên màu hoặc độ bóng của nó. Nếu không biết đá đã xử lý gì, nhờ giám định trước khi đánh bóng.

Ngọc trai. Ánh ngọc trai đến từ lớp xà cừ; lớp này không "đánh bóng ra" được như đá. Ngọc trai mất ánh là chuyện khác, có bài riêng trong mục ngọc trai.

Đồ cũ có giá trị gia đình hoặc giá trị đồ xưa. Một số dấu vết thời gian là một phần của món đồ: độ mềm của cạnh hổ phách cũ, độ bóng mòn trên mặt dây nephrite ông bà đeo. Đánh bóng như mới có thể làm mất đi đúng những gì làm nó quý. Trước khi làm, hỏi ý những người trong nhà.

Đá chạm khắc tinh xảo. Đánh bóng làm tròn các nét chạm sắc, mờ chi tiết. Với mặt chạm, chỉ nên làm sạch, hoặc nhờ thợ chạm đánh bóng tay từng vùng.

Vết mẻ sâu sát chấu hoặc kèm vết nứt. Mài vết mẻ có thể làm viên đá nhỏ đi tới mức không còn vừa ổ, hoặc rung khi mài làm vết nứt lan. Có khi giữ nguyên, xoay đá để chỗ mẻ nằm dưới chấu là lựa chọn tốt hơn.

Trước khi giao cho thợ: hỏi gì, ghi gì

Đánh bóng lại là một can thiệp không đảo ngược. Vài câu hỏi giúp tránh bất ngờ:

  1. Hỏi thợ đánh giá mức hư là mờ, xước hay mẻ, và họ định đánh bóng nhẹ hay mài lại.
  2. Hỏi có phải tháo đá khỏi ổ không; với đá giòn hoặc đá đã xử lý, hỏi họ sẽ làm gì để tránh nhiệt và tránh tách.
  3. Đề nghị cân viên đá trước và sau nếu tháo ra; với đá có giấy kiểm định, trọng lượng và kích thước sau khi mài có thể không còn khớp giấy cũ.
  4. Nói rõ những gì bạn biết về đá: tên, có giấy kiểm định không, có được tẩm dầu, nhuộm, ổn định, ghép không.
  5. Ghi vào phiếu nhận đồ: loại đá, tình trạng (có ảnh chụp), việc sẽ làm, có tháo đá không; khi nhận lại, soi dưới đèn, kiểm độ chặt của đá trong ổ ngay tại quầy.

Nếu thợ ngần ngại hoặc nói "làm thử xem", đó không phải là dấu hiệu xấu mà là sự thận trọng đúng với những loại đá rủi ro. Nghe kỹ lý do trước khi quyết.

Không nên tự đánh bóng ở nhà bằng những thứ này

Mạng xã hội đầy mẹo "làm bóng đá như mới" bằng đồ trong nhà. Với ngọc, phần lớn mẹo đó làm hỏng thêm:

  • Kem đánh răng, bột baking soda: hạt mài không đều, tạo thêm vết xước trên đá mềm, để lại cặn trong chấu.
  • Giấy nhám, giũa móng tay: làm xước sâu và làm méo mặt đá; không tự mài vết mẻ bằng những thứ này.
  • Dầu ăn, dầu dừa, sáp nến: chỉ phủ một lớp bóng tạm, hút bụi, ngấm vào đá xốp và đổi màu.
  • Khăn đánh bóng bạc có tẩm hoá chất: làm hại ngọc trai, ngọc lam, hổ phách, opal; chỉ dùng cho phần kim loại và tránh chạm đá.
  • Máy khoan cầm tay gắn đầu đánh bóng: tốc độ cao sinh nhiệt, dễ làm rạn opal, mềm hổ phách, và dễ trượt làm mẻ đá.

Việc có thể làm ở nhà là làm sạch đúng cách theo loại đá và lau bằng khăn mềm khô. Nếu mặt đá vẫn mờ sau khi làm sạch, đó là việc của thợ.

Mài lại cạnh mẻ: ba hướng xử lý

Khi viên đá bị mẻ, thợ thường đưa ra một trong ba hướng, và hiểu trước ba hướng này giúp bạn quyết định nhanh hơn khi đứng ở quầy. Hướng thứ nhất là giữ nguyên viên đá, chỉ xoay lại trong ổ để chỗ mẻ nằm khuất dưới một chấu hoặc dưới viền. Cách này không mất đá, nhưng chỉ làm được khi vết mẻ nhỏ, ở rìa, không kèm vết nứt, và kiểu ổ cho phép xoay.

Hướng thứ hai là mài lại phần cạnh hoặc góc bị mẻ, giữ gần như nguyên hình dáng cũ. Viên đá nhỏ đi một chút ở vùng đó, các mặt giác lân cận phải làm lại cho đều. Thường cần tháo đá khỏi ổ, và sau khi mài, viên đá có thể không còn vừa khít ổ cũ, phải chỉnh chấu hoặc làm ổ mới.

Hướng thứ ba là mài lại cả viên thành kích thước hoặc kiểu dáng khác: một viên giác oval mẻ nặng có thể mài thành oval nhỏ hơn, hoặc chuyển thành cabochon. Viên đá mất nhiều trọng lượng nhất, nhưng có khi là cách duy nhất để món đồ dùng tiếp được. Với đá có giấy kiểm định, các thông số trên giấy sẽ không còn đúng sau bước này.

Với đá giòn như lục bảo, topaz, đá mặt trăng, cả hướng hai và ba đều cần thợ mài đá có kinh nghiệm, vì việc kẹp đá và rung khi mài có thể làm vết nứt sẵn có lan ra. Thợ cẩn thận sẽ soi kỹ vết nứt trước khi nhận việc, và có khi khuyên giữ nguyên hướng một.

Câu hỏi thường gặp

Nhẫn ngọc bích nephrite bị mờ có đánh bóng lại được không?

Được, và thường cho kết quả tốt. Nephrite dai, chịu được đánh bóng, lấy lại độ bóng dầu đặc trưng sau khi thợ đánh bóng bằng bột mịn. Nếu nhẫn có ổ bọc viền, hỏi thợ có cần tháo đá hay đánh bóng tại chỗ được.

Opal bị xước mặt có nên đánh bóng không?

Opal nguyên khối thường đánh bóng lại được nếu thợ làm nhẹ, tốc độ thấp, tránh nóng. Opal ghép đôi, ghép ba có lớp opal hoặc chỏm thạch anh rất mỏng nên dễ bị mài thủng; cần biết món đồ là loại nào trước khi quyết.

Đánh bóng lại có làm đá nhỏ đi không?

Có, ở mức khác nhau. Đánh bóng vết mờ lấy đi một lớp rất mỏng; xoá xước sâu và mài vết mẻ thì viên đá nhỏ đi thấy rõ. Với đá có giấy kiểm định, kích thước và trọng lượng sau đó có thể không còn khớp với giấy cũ.

Vết mẻ trên nhẫn lục bảo có sửa được không?

Đôi khi được bằng cách mài lại cạnh hoặc xoay đá để chỗ mẻ nằm dưới chấu, nhưng lục bảo thường có khe nứt và dầu tẩm nên mài có rủi ro. Nên nhờ người giám định hoặc thợ mài đá có kinh nghiệm xem trước khi quyết định.

Tự đánh bóng hổ phách bằng khăn có được không?

Lau bằng khăn cotton mềm khô có thể làm hổ phách sáng hơn nếu nó chỉ bị bẩn bám. Nếu mặt đã mờ vì xước hoặc rạn li ti, khăn không đủ, cần thợ đánh bóng nhẹ tay. Không dùng dầu, cồn hay kem đánh răng.

Trang sức ngọc của bà bị mờ, có nên đánh bóng cho như mới?

Tuỳ cả nhà muốn giữ gì. Đánh bóng có thể làm mất những dấu thời gian, độ mềm của cạnh, thậm chí chi tiết chạm. Nhiều gia đình chọn chỉ làm sạch và sửa chấu, giữ nguyên bề mặt. Hỏi thợ cho xem trước một vùng nhỏ nếu được.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138