Ngọc lục bảo làm sạch đúng cách chỉ cần nước ấm, vài giọt xà phòng dịu, bàn chải lông mềm và khăn mềm; không dùng máy siêu âm, hơi nước, cồn hay nước tẩy rửa mạnh, vì chúng kéo chất tẩm ra khỏi khe và có thể làm khe nứt lan. Aquamarine và morganite chịu được nhiều hơn, nhưng cách làm sạch như lục bảo vẫn là cách an toàn cho cả họ beryl.
Phần dưới đây là quy trình làm sạch từng bước, bảng những thứ được và không được dùng, vì sao từng thứ bị cấm, cách cất giữ để đá không làm xước nhau, lịch kiểm định kỳ, và khi nào nên đem tới tiệm thay vì tự làm ở nhà.
Quy trình làm sạch tại nhà
Quy trình dưới đây dùng được cho nhẫn, bông tai, mặt dây lục bảo, aquamarine, morganite và các beryl khác. Toàn bộ mất khoảng hai mươi phút.
- Đóng nắp cống bồn rửa hoặc làm trên một chiếc bát lớn đặt trên khăn. Đây là bước nhiều người bỏ qua và mất đá vì nó.
- Pha một bát nước ấm vừa tay, không nóng, với vài giọt xà phòng rửa tay dịu không mùi, không hạt. Không dùng nước rửa chén đậm đặc, xà phòng có chất tẩy hay dầu gội.
- Ngâm món đồ khoảng năm phút với lục bảo, có thể lâu hơn một chút với aquamarine và morganite. Không ngâm lục bảo cả đêm.
- Dùng bàn chải lông thật mềm, loại bàn chải đánh răng trẻ em, chải nhẹ mặt dưới đá và giữa các chấu, nơi bẩn đọng nhiều nhất. Không chà mạnh lên mặt đá.
- Tráng dưới vòi nước ấm cùng nhiệt độ, không chuyển đột ngột sang nước lạnh.
- Thấm khô bằng khăn mềm không xơ, để món đồ nằm trên khăn cho khô hẳn ở nhiệt độ phòng trước khi cất. Không sấy, không phơi nắng.
- Soi lại bằng mắt hoặc kính lúp: chấu còn chắc, đá không lỏng.
Với nhẫn đeo hằng ngày, làm như vậy mỗi tuần hoặc hai tuần một lần là đủ. Bông tai, mặt dây có thể một tháng một lần. Nếu chỉ cần lau nhanh sau khi đeo, một chiếc khăn mềm khô là đủ; không cần làm ướt mỗi lần.
Được dùng và không được dùng
Bảng dưới đây tách riêng lục bảo vì đá thường đã tẩm, và aquamarine, morganite vì đá thường không tẩm. Khi không biết chắc đá có tẩm hay không, làm theo cột lục bảo.
| Thứ dùng | Lục bảo | Aquamarine, morganite | Lý do |
|---|---|---|---|
| Nước ấm, xà phòng dịu, bàn chải mềm | Được | Được | Cách an toàn nhất cho cả họ beryl |
| Máy làm sạch siêu âm | Không | Hạn chế, chỉ khi chắc đá không khe | Rung kéo chất tẩm ra, làm khe lan |
| Máy phun hơi nước nóng | Không | Không nên | Nhiệt và áp làm chất tẩm thoát ra, có thể gây nứt |
| Cồn, nước rửa tay có cồn | Không | Hạn chế | Dung môi hoà tan dầu tẩm |
| Nước tẩy sơn móng, xăng thơm | Không | Không | Dung môi mạnh, hại cả chất tẩm và keo |
| Nước tẩy rửa có clo, amoniac | Không | Không | Hại kim loại ổ, có thể làm xỉn bề mặt |
| Kem đánh răng, bột nở | Không | Không | Hạt mài làm xước kim loại và lớp bóng |
| Khăn lau trang sức có hoá chất | Chỉ lau kim loại, tránh chạm đá | Chỉ lau kim loại | Hoá chất đánh bóng không dành cho đá |
Mẹo ngâm đá trong giấm, nước chanh hay nước muối đặc để "tẩy sạch" lan truyền trên mạng không nên áp dụng cho bất kỳ đá nào trong họ beryl. Axit nhẹ và muối không giúp gì cho đá, và có thể làm hại kim loại ổ cũng như chất tẩm.
Vì sao máy siêu âm và hơi nước là hai thứ cấm
Máy làm sạch siêu âm tạo ra vô số bọt khí li ti trong nước, các bọt khí vỡ liên tục, rung bật bụi bẩn ra khỏi kẽ. Với đá không khe, đây là cách làm sạch rất hiệu quả. Với lục bảo, cũng chính lực rung đó len vào các khe đã tẩm, kéo dầu ra, và có thể làm một khe nhỏ lan dài thêm. Nhiều người kể đem nhẫn lục bảo tới tiệm làm sạch, nhận về một viên đá có vệt trắng mới. Đó gần như luôn là chuyện này.
Máy phun hơi nước thổi hơi nóng áp lực cao vào kẽ trang sức. Nhiệt làm dầu loãng ra và thoát khỏi khe, áp lực đẩy thêm, và chênh lệch nhiệt đột ngột giữa hơi nóng và đá lạnh tạo ứng suất. Với đá có khe, kết hợp này có thể gây nứt.
Aquamarine và morganite thường sạch, không tẩm, nên nhiều tiệm vẫn dùng máy siêu âm cho chúng. Nhưng một số viên có khe hay bao thể lớn mà mắt thường không thấy. Vì không biết chắc, cách đơn giản nhất là đối xử với mọi beryl như lục bảo khi làm ở nhà.
Khi đem trang sức tới tiệm làm sạch hoặc sửa, hãy nói rõ ngay từ đầu: "đây là lục bảo, không cho vào máy siêu âm, không phun hơi nước". Đừng mặc định người thợ biết.
Cất giữ: tách riêng từng món
Đá cứng làm xước đá mềm. Cả họ beryl cứng hơn ngọc trai, opal, hổ phách, san hô, ngọc lam và nhiều loại đá khác. Bỏ chung một hộp, beryl sẽ làm xước chúng. Ngược lại, kim cương và một số đá cứng hơn có thể làm xước beryl.
Mỗi món một ngăn hoặc một túi. Hộp có ngăn lót vải mềm, hoặc túi vải nhỏ riêng cho từng món, là cách đơn giản và rẻ nhất. Nhẫn cắm vào rãnh lót, bông tai cài vào miếng lót, dây chuyền treo hoặc đặt duỗi thẳng.
Tránh nắng, tránh nóng. Đừng để trang sức trên bệ cửa sổ, trong xe đậu ngoài nắng, hay gần bếp. Nhiệt làm dầu tẩm trong lục bảo khô nhanh hơn, và một số beryl màu do chiếu xạ có thể nhạt đi.
Không cần hộp kín tuyệt đối. Lục bảo không cần độ ẩm đặc biệt như opal. Hộp đóng nắp thông thường, để nơi khô ráo, nhiệt độ phòng là đủ. Không cất trong túi nhựa kín cùng gói hút ẩm mạnh trong thời gian dài.
Ghi chú đi kèm. Để một mảnh giấy trong hộp ghi tên đá, tình trạng tẩm, ngày làm sạch hay sửa gần nhất. Khi chính bạn quên hoặc người khác cầm món đồ đi sửa, mảnh giấy đó là thông tin quý.
Khi đi du lịch, đi công tác
Trang sức đá màu mất hoặc hỏng nhiều nhất khi rời khỏi nhà. Vài thói quen nhỏ giảm đáng kể rủi ro.
- Chỉ mang những món bạn chắc sẽ đeo. Món quý mà không có dịp đeo nên để ở nhà.
- Dùng hộp du lịch nhỏ có ngăn riêng, không thả rời vào túi đồ trang điểm.
- Tháo nhẫn trước khi xuống biển, xuống hồ bơi. Nước lạnh làm ngón tay nhỏ lại, nhẫn tuột rất dễ.
- Không để trang sức trên bàn khách sạn hay mép bồn rửa phòng tắm; cất vào két hoặc hộp ngay khi tháo.
- Không mang theo dung dịch làm sạch; nếu cần, một chiếc khăn mềm là đủ cho tới khi về nhà.
- Nếu mua thêm trang sức trong chuyến đi, giữ hoá đơn cùng món đồ và hỏi trước quy định mang theo khi qua cửa khẩu.
Ảnh chụp từng món trước chuyến đi, kèm ghi chú tên đá, giúp nhiều nếu chẳng may phải khai báo mất, hay cần đối chiếu sau khi gửi sửa ở nơi lạ.
Lịch kiểm định kỳ và khi nào đem tới tiệm
Mỗi tháng, khi làm sạch, nhìn kỹ một lượt: chấu có chấu nào mỏng, cong, bật ra không; đá có lỏng không; có vệt trắng mới nào xuất hiện trong lục bảo không. Lắc nhẹ món đồ cạnh tai: tiếng lách cách là dấu hiệu đá lỏng.
Mỗi năm một lần, đem nhẫn đeo hằng ngày tới tiệm kim hoàn kiểm chấu. Việc này nhanh, và là cách tốt nhất để không mất đá. Bông tai, mặt dây có thể hai năm một lần.
Đem tới tiệm ngay khi: đá lỏng, chấu gãy, lục bảo có vệt trắng mới lan rộng, đá bị mẻ, hoặc bạn thấy đá mờ đi mà rửa không sáng lại. Với lục bảo lộ khe vì khô dầu, tiệm có kinh nghiệm có thể làm sạch và tẩm lại. Việc tẩm lại không làm ở nhà bằng dầu ăn, dầu dừa hay dầu máy: chúng có thể để lại cặn, vàng đi theo thời gian, và làm khó cho lần xử lý chuyên nghiệp sau.
Khi giao đồ, nói rõ tên đá, tình trạng tẩm, và dặn không dùng máy siêu âm, hơi nước. Chụp ảnh trước khi giao để so sau khi nhận.
Mẹo sai hay gặp khi làm sạch đá xanh
Mẹo thứ nhất: "ngâm lục bảo trong dầu ô liu để giữ màu". Dầu ăn không thay được loại dầu không màu dùng trong nghề, dễ bị ôi, ngả vàng và bám bụi. Nó có thể làm đá trông tệ hơn sau vài tháng.
Mẹo thứ hai: "đánh răng bằng kem đánh răng cho nhẫn sáng". Kem đánh răng có hạt mài, làm xước kim loại, mờ lớp bóng của ổ, và hạt mài đọng lại trong kẽ chấu.
Mẹo thứ ba: "nhúng nước nóng cho bẩn tan nhanh". Nước nóng tốt cho việc tan dầu mỡ, nhưng chênh nhiệt lớn hại lục bảo và chất tẩm. Nước ấm vừa tay là đủ.
Mẹo thứ tư: "lau bằng khăn đánh bóng bạc là sạch cả đá". Khăn đánh bóng thấm hoá chất dành cho kim loại; chà lên đá có khe không giúp gì và có thể để lại cặn. Chỉ dùng nó cho phần kim loại, tránh chạm đá.
Mẹo thứ năm: "phơi nắng cho đá sáng lại". Ánh nắng không làm sạch gì; nhiệt có thể làm khô chất tẩm, và một số beryl màu do chiếu xạ sẽ nhạt đi.
Câu hỏi thường gặp
Có được cho nhẫn ngọc lục bảo vào máy siêu âm không?
Không. Rung siêu âm kéo dầu hoặc nhựa tẩm ra khỏi khe và có thể làm khe nứt lan rộng, khiến đá xuất hiện vệt trắng mới. Làm sạch bằng nước ấm, xà phòng dịu và bàn chải lông mềm là đủ.
Bao lâu nên làm sạch nhẫn lục bảo một lần?
Với nhẫn đeo hằng ngày, mỗi tuần hoặc hai tuần một lần. Bông tai và mặt dây khoảng một tháng một lần. Sau mỗi lần đeo, lau nhẹ bằng khăn mềm khô là đủ để giữ đá sáng.
Ngọc lục bảo bị mờ có phải do bẩn không?
Thường là do kem tay, xà phòng, dầu da bám ở mặt dưới đá. Rửa đúng cách là sáng lại. Nếu rửa xong vẫn mờ hoặc có vệt trắng mới, có thể chất tẩm đã khô; nên đem tới tiệm có kinh nghiệm để làm sạch và tẩm lại.
Aquamarine và morganite có cần cẩn thận như lục bảo không?
Chúng bền hơn vì ít khe và thường không tẩm, nhưng một số viên vẫn có khe mắt thường không thấy. Làm sạch bằng nước ấm, xà phòng dịu như lục bảo là cách an toàn cho cả họ beryl.
Có nên tự ngâm dầu cho lục bảo ở nhà không?
Không nên. Dầu ăn hay dầu dừa có thể để lại cặn, ngả vàng và làm khó cho lần tẩm lại chuyên nghiệp. Việc tẩm lại nên giao cho tiệm có kinh nghiệm với lục bảo.
Cất ngọc lục bảo chung với ngọc trai có sao không?
Có thể làm xước ngọc trai, vì lục bảo cứng hơn nhiều. Nên cất mỗi món một ngăn lót vải mềm hoặc một túi vải riêng, để nơi khô ráo, tránh nắng và nhiệt.