Quy tắc gọn nhất cho mọi món ngọc là "đeo sau cùng, tháo đầu tiên": đeo sau khi đã trang điểm, xịt nước hoa, chải tóc xong; tháo trước khi vào bếp, xuống biển, xuống hồ bơi, vào phòng tập hay làm việc nhà nặng. Ngọc trai, opal, ngọc lam, hổ phách, san hô, malachite cần được tháo ở gần như mọi tình huống ấy; nephrite, mã não, thạch anh chịu được nhiều hơn nhưng vẫn nên tháo khi va chạm mạnh hoặc gặp hoá chất.
Nhiều món ngọc hỏng không phải vì một tai nạn lớn mà vì hàng nghìn lần nhỏ: nước rửa chén mỗi tối, kem chống nắng mỗi buổi sáng, một lần quên tháo khi xuống hồ bơi. Phần dưới đi qua từng tình huống trong ngày, giải thích chuyện gì xảy ra với từng nhóm đá, rồi gom lại thành bảng tháo – giữ và một thói quen cất đồ để tháo ra mà không làm thất lạc.
Vì sao ngọc cần quy tắc tháo – đeo kỹ hơn vàng bạc
Vàng và bạch kim gần như không ngấm gì; bạc bị xỉn nhưng đánh lại được. Ngọc thì khác: nhiều loại mềm hơn bụi cát, nhiều loại xốp, nhiều loại có gốc cacbonat phản ứng với axit nhẹ, và nhiều món đã được tẩm dầu, nhựa, sáp. Những tổn thương này phần lớn không đảo ngược được bằng một lần lau. Một chuỗi ngọc trai mất ánh vì mỹ phẩm, một viên ngọc lam ngả lục vì dầu, một mặt opal rạn vì nhiệt đều không "đánh bóng là xong".
Thêm nữa, ngọc thường gắn với kim loại bằng chấu, ổ, keo hoặc được xâu bằng dây. Dây lụa, dây nylon yếu đi khi ướt và khi dính mỹ phẩm; keo dán bông tai ngọc trai bị nước nóng và hoá chất làm lỏng. Vậy là món đồ có hai lớp rủi ro: đá bị hại và đá bị rơi.
Quy tắc "đeo sau cùng" dựa vào một điều đơn giản: mỹ phẩm cần thời gian khô và thấm. Xịt nước hoa, thoa kem dưỡng, xịt keo tóc rồi đợi vài phút mới đeo thì lượng hoá chất chạm vào đá ít hơn hẳn. Quy tắc "tháo đầu tiên" là để món đồ ra khỏi người trước khi bạn bắt đầu bất cứ việc gì làm bẩn tay, ướt tay hay làm tim đập nhanh.
Hai quy tắc ấy nghe hiển nhiên nhưng hầu hết người đeo ngọc lâu năm đều thừa nhận chỉ làm được khi đã có chỗ cố định để đặt món đồ, điều sẽ bàn ở mục cuối.
Trong bếp: dầu mỡ, nhiệt, nước rửa chén và cạnh nồi
Dầu mỡ bám vào chân đá. Hơi dầu và mỡ bắn bám vào mặt sau viên đá, vào khe giữa đá và ổ, làm đá đục và tối màu. Với đá trong như thạch anh, aquamarine, chỉ cần một lớp màng dầu mỏng là viên đá trông như mất nước. Với ngọc lam và opal, dầu có thể ngấm vào thân đá.
Nhiệt và hơi nóng. Đứng trên bếp lửa, mở nắp nồi hấp, cúi vào lò nướng là đưa món đồ qua những đợt nóng đột ngột. Opal, hổ phách và lục bảo tẩm dầu là ba loại nhạy nhất; sốc nhiệt có thể gây rạn, còn nhiệt kéo dài có thể làm dầu tẩm trong lục bảo chảy ra, khe nứt lộ lên.
Nước rửa chén và chất tẩy. Nước rửa chén có chất hoạt động bề mặt, nước tẩy bồn có kiềm hoặc clo. Ngọc trai, san hô, malachite bị ăn bề mặt; dây xâu bị yếu; keo bị lỏng. Đeo găng tay cao su chồng lên nhẫn cũng không ổn vì găng kéo chấu, dễ làm lỏng đá.
Cạnh nồi, cạnh bồn, con dao. Bàn tay trong bếp va vào mép kim loại, mép đá bồn rửa liên tục. Nhẫn đá giòn như lục bảo, topaz, opal dễ mẻ đúng lúc này. Chưa kể chuyện nhẫn rơi vào lỗ thoát nước bồn rửa là chuyện người làm nghề nghe kể không ít lần.
Ngoại lệ hợp lý. Một chiếc vòng nephrite đeo lâu năm, khít tay, nhiều người vẫn giữ khi nấu nướng nhẹ. Điều đó chấp nhận được, nhưng nên tháo khi rửa bát bằng nước nóng và khi dùng chất tẩy.
Biển và hồ bơi: muối, cát, clo và kem chống nắng
Ra biển là tình huống mà người ta hay quên nhất, vì tâm trạng đang thư thả và món đồ vừa được đeo cho đẹp ảnh. Nước biển có muối; khi khô, tinh thể muối đọng trong khe ổ, trong lỗ khoan hạt ngọc trai, và cọ vào mặt đá. Cát biển phần lớn là thạch anh, độ cứng khoảng 7, chính là loại "giấy nhám" mạnh nhất cho mọi đá mềm hơn. Sóng đánh, nhẫn tuột khỏi ngón tay lạnh co lại, chuỗi đứt giữa nước: mất món đồ là chuyện rất thật.
Hồ bơi thì có clo. Clo làm hại dây xâu, làm xỉn kim loại hợp kim ở chấu và khoá, và với ngọc trai, san hô, xà cừ thì ăn mòn bề mặt. Đá cứng như thạch anh, spinel không bị clo làm hại trực tiếp, nhưng chấu và hợp kim vàng có thể yếu đi theo thời gian nếu ngâm clo thường xuyên.
Kem chống nắng là thứ hay bị bỏ sót. Nó dầu, bám dai, có hạt khoáng li ti, và người ta thoa đi thoa lại nhiều lần trong ngày. Lớp kem bám lên chuỗi ngọc trai, lên mặt opal làm mờ màu sắc và khó rửa sạch hơn mồ hôi.
Cách làm thực tế khi đi biển: để trang sức ngọc ở chỗ nghỉ, chỉ mang một món đá cứng, rẻ tiền, ít ý nghĩa nếu muốn đeo khi chụp ảnh; nếu lỡ ngâm nước biển hoặc nước hồ bơi thì về phòng tráng nước sạch nhẹ nhàng, thấm khô bằng khăn mềm, để chuỗi hạt nằm phẳng cho khô dây rồi mới cất.
Phòng tập, sân thể thao và việc nhà nặng
Va đập và lực kẹp. Tạ, xà đơn, vợt, tay lái xe đạp, bóng: tất cả đè hoặc kẹp lên nhẫn. Lực kẹp làm cong chấu, đá lỏng ra mà không thấy ngay; lần sau va nhẹ là rơi. Đá giòn có thể mẻ ngay khi bị ép giữa thanh tạ và ngón tay.
Mồ hôi. Mồ hôi có muối và axit nhẹ. Chuỗi ngọc trai, mặt dây san hô, nhẫn ngọc lam đeo trong buổi chạy bộ một tiếng đồng hồ là ngâm trong lớp mồ hôi ấm. Một lần không sao, đều đặn mỗi ngày thì bề mặt và màu sắc sẽ đổi.
Vướng và giật. Dây chuyền vướng vào máy tập, bông tai vướng áo khi thay đồ. Chuỗi hạt đứt trong phòng tập thường mất vài hạt lăn vào gầm máy.
Làm vườn, dọn nhà, khuân đồ. Đất cát cọ vào đá, găng tay kéo chấu, chất tẩy, bụi xi măng. Đây là những việc nên tháo cả những món đá cứng nhất.
Còn đi ngủ thì sao? Ngủ không có hoá chất nhưng có cọ xát và đè ép. Chuỗi hạt có thể bị kéo căng, bông tai kiểu móc có thể gập, nhẫn chấu cao móc vào ga giường. Tháo ra trước khi ngủ là thói quen tốt cho hầu hết mọi món, ngoại trừ vòng nephrite khít tay mà người đeo không muốn tháo ra đeo vào nhiều lần.
Nước hoa, kem dưỡng, keo xịt tóc và nước rửa tay
Nước hoa chủ yếu là cồn và tinh dầu. Cồn là kẻ thù của hổ phách (làm mặt hổ phách đục, có khi dính nhớp), là dung môi có thể lôi dầu tẩm ra khỏi lục bảo, và làm mặt ngọc trai mất ánh dần. Tinh dầu thì ngấm vào đá xốp như ngọc lam. Xịt nước hoa lên cổ tay rồi đeo vòng hạt ngay lên đó là cách nhanh nhất để làm hỏng một chuỗi ngọc lam.
Kem dưỡng, kem nền, phấn: bám thành lớp màng, cộng với bụi tạo thành một lớp ghét quanh chân đá. Lớp này làm đá trong trông đục và tối. Với ngọc trai và opal, nó còn che đi chính cái đẹp nhất của đá là ánh và hiệu ứng màu.
Keo xịt tóc rất hay bị quên vì người ta xịt khi đã đeo bông tai. Hạt keo li ti đọng lên ngọc trai, opal, hổ phách thành một lớp mờ mỏng, lâu dần dính bụi. Nên xịt tóc xong, đợi khô, rồi mới đeo bông tai.
Nước rửa tay khô có cồn là điểm mới vài năm gần đây. Người đeo nhẫn ngọc trai, hổ phách, opal mà dùng nước rửa tay khô nhiều lần một ngày thì chính chiếc nhẫn đang được "tắm cồn" nhiều lần. Có hai cách: tháo nhẫn khi rửa tay khô, hoặc chuyển chiếc nhẫn ấy sang làm mặt dây.
Bảng tháo – giữ theo từng loại ngọc
"Tháo" là nên tháo; "cân nhắc" là chịu được nếu thỉnh thoảng nhưng không nên thành thói quen; "giữ được" là đá đủ bền cho tình huống đó, với điều kiện ổ và chấu chắc.
| Loại ngọc | Bếp | Biển, hồ bơi | Thể thao, việc nặng | Nước hoa, mỹ phẩm |
|---|---|---|---|---|
| Ngọc trai, xà cừ | Tháo | Tháo | Tháo | Đeo sau cùng |
| Hổ phách | Tháo | Tháo | Tháo | Tháo hoặc đeo sau cùng, tránh cồn |
| San hô, malachite, rhodochrosite | Tháo | Tháo | Tháo | Đeo sau cùng |
| Opal | Tháo | Tháo | Tháo | Đeo sau cùng |
| Ngọc lam, lapis | Tháo | Tháo | Tháo | Tránh xịt, thoa gần đá |
| Lục bảo | Tháo | Tháo | Tháo | Tránh dung môi, cồn |
| Nephrite | Cân nhắc | Cân nhắc | Tháo khi va mạnh | Giữ được |
| Mã não, thạch anh, chalcedony | Cân nhắc | Cân nhắc | Tháo khi va mạnh | Giữ được, mã não nhuộm thì tránh |
| Garnet, spinel, aquamarine | Cân nhắc | Cân nhắc | Tháo khi va mạnh | Giữ được |
Bảng này nói về đá. Dù đá giữ được, chấu, khoá và dây vẫn là phần yếu: món đồ nào có dây xâu, có keo, có chấu mảnh thì kéo về phía "tháo".
Tháo ra rồi để đâu: thói quen chống thất lạc
Phần lớn nhẫn mất là mất lúc đã tháo ra chứ không phải lúc đang đeo: để trên bồn rửa, kẹp trong khăn, bỏ túi áo rồi đem giặt. Vài thói quen nhỏ giúp tháo nhiều mà không mất:
- Đặt một chiếc đĩa nhỏ có thành ở mỗi chỗ hay tháo: cạnh bếp (xa bồn rửa), trong phòng tắm (trên kệ, không trên bồn), ở bàn đầu giường.
- Khi ra ngoài, mang theo một túi vải nhỏ có dây rút hoặc hộp đựng bé, để trong ngăn có khoá kéo của túi xách, không bỏ túi quần.
- Ở khách sạn, chọn một chỗ duy nhất cho trang sức trong suốt chuyến đi và luôn đặt đúng chỗ đó; trước khi trả phòng kiểm lại chỗ ấy cuối cùng.
- Không tháo nhẫn ở bồn rửa công cộng, không gói nhẫn vào khăn giấy (khăn giấy hay bị vứt đi).
- Đeo lại theo thứ tự: mỹ phẩm, nước hoa, tóc xong xuôi, đợi khô, rồi mới đeo; nhìn lại khoá và chốt bông tai sau khi đeo.
Thói quen chỉ thành khi chỗ đặt món đồ tiện tay hơn việc giữ nó trên người. Chiếc đĩa nhỏ cạnh bếp làm được nhiều hơn mọi lời dặn.
Câu hỏi thường gặp
Đeo nhẫn ngọc trai khi rửa tay bằng xà phòng có sao không?
Thỉnh thoảng thì không sao nếu tráng sạch và lau khô ngay. Nhưng rửa tay nhiều lần mỗi ngày, xà phòng bám dần quanh hạt và ngấm vào lớp xà cừ làm mất ánh. Nếu rửa tay thường xuyên, chuyển chiếc nhẫn sang đeo dịp ngắn hoặc tháo ra mỗi lần rửa.
Lỡ đeo chuỗi ngọc trai xuống biển thì phải làm gì?
Về phòng tráng chuỗi dưới vòi nước sạch nhẹ nhàng để trôi muối và cát, thấm khô bằng khăn mềm, đặt chuỗi nằm phẳng trên khăn cho dây khô hoàn toàn rồi mới cất. Không treo chuỗi ướt vì dây sẽ giãn, không sấy bằng máy sấy tóc.
Vòng ngọc bích nephrite có cần tháo khi tắm không?
Nephrite rất dai và ít nhạy hoá chất nên nhiều người vẫn đeo khi tắm. Điều cần tránh là xà phòng bám lâu làm vòng mờ, và trượt tay va vào gạch. Thỉnh thoảng tráng vòng bằng nước ấm và lau khô là đủ giữ bóng.
Xịt nước hoa rồi đợi bao lâu mới đeo trang sức ngọc?
Không có con số chuẩn, nhưng vài phút để nước hoa bay hơi và kem dưỡng thấm vào da là hợp lý. Mục tiêu là để đá không chạm vào chất lỏng còn ướt. Với hổ phách và ngọc lam, tốt nhất không xịt vào vùng da sẽ tiếp xúc với đá.
Có cần tháo nhẫn đá thạch anh khi tập gym không?
Có. Thạch anh đủ cứng để không trầy vì mồ hôi, nhưng tạ và tay cầm máy tập ép lên nhẫn làm cong chấu, đá lỏng và có thể mẻ. Ngón tay cũng có thể bị thương khi nhẫn kẹt dưới thanh tạ. Tháo ra trước khi tập là an toàn cho cả người lẫn đồ.
Ngủ có nên tháo bông tai ngọc trai không?
Nên. Bông tai bị đè ép khi nằm nghiêng, móc và chốt dễ cong, keo dán hạt ngọc chịu lực kéo. Tháo ra đặt vào đĩa đầu giường vừa giữ đồ vừa đỡ đau tai.