Phần lớn "bệnh" của hổ phách đến từ ba thứ: hoá chất trên da (nước hoa, cồn, kem dưỡng, mồ hôi), nhiệt và ánh nắng, và cọ xát. Mặt mờ do trầy hoặc do hoá chất thường đánh bóng lại được; sẫm màu do ôxy hoá thì không trả lại màu cũ được; nứt chân chim sâu và mặt dính do dung môi là hư hại thật, chỉ hạn chế được, khó xoá hẳn.
Khi lấy chuỗi hổ phách cũ ra khỏi hộp và thấy hạt mờ đục, có vết rạn như lưới nhện, hay sờ thấy dính tay, nhiều người lo món đồ là giả hoặc đã hỏng hẳn. Bài này đi qua từng dấu hiệu, nói nguyên nhân hay gặp, việc bạn tự làm được ở nhà một cách an toàn, việc nên để thợ kim hoàn làm, và cách cất giữ để không gặp lại.
Bảng triệu chứng, nguyên nhân và hướng xử lý
Mỗi dấu hiệu dưới đây có thể có nhiều nguyên nhân; bảng ghi nguyên nhân hay gặp nhất. Cột cuối là việc nên làm trước tiên.
| Dấu hiệu | Nguyên nhân hay gặp | Còn cứu được không | Việc nên làm trước |
|---|---|---|---|
| Mặt mờ, mất bóng | Trầy li ti do cọ xát, bụi, hoặc mồ hôi khô đọng | Thường được | Lau khăn ẩm, rồi nhờ thợ đánh bóng tay nếu vẫn mờ |
| Mặt mờ trắng loang | Dung môi: nước hoa, cồn, nước rửa tay khô, keo xịt tóc | Được một phần | Ngừng tiếp xúc hoá chất, nhờ thợ đánh bóng lại |
| Mặt dính tay | Dung môi làm mềm bề mặt, hoặc vật liệu là copal, nhựa | Khó | Lau sạch, để khô thoáng, hỏi thợ; xem lại vật liệu |
| Nứt chân chim trên mặt | Nhiệt, khô hanh, nắng, tuổi; copal hay bị hơn | Nứt nông đánh bóng được, nứt sâu thì không | Tránh nhiệt, nhờ thợ đánh giá độ sâu |
| Sẫm màu đều | Ôxy hoá tự nhiên theo năm tháng | Không trả màu cũ | Chấp nhận; mài lại thì mất lớp ngoài |
| Bong lớp bóng ở mép, lỗ khoan | Hàng có phủ vecni, nhựa | Không phục hồi như cũ | Hỏi thợ có nên bóc hết lớp phủ rồi đánh bóng không |
| Hạt có vết nứt xuyên | Va đập, rơi, đổi nhiệt đột ngột | Không | Thay hạt hoặc giữ nguyên, tránh va đập thêm |
Bảng này giúp bạn quyết định có nên mang món đồ đi sửa hay không. Đừng tự thử những mẹo "đánh bóng bằng dầu ăn, kem đánh răng, cồn" trên mạng, phần sau sẽ nói vì sao.
Vì sao hổ phách dễ tổn thương như vậy
Hổ phách là một loại nhựa cây đã đông cứng, không phải khoáng vật kết tinh. Nó mềm, mềm hơn thuỷ tinh và hầu hết đá trang sức, nên cát bụi trong không khí, cúc áo kim loại, mặt bàn đá đều có thể làm trầy. Mỗi vết trầy rất nhỏ, nhưng hàng nghìn vết li ti cộng lại thì mặt hạt mờ đi như kính cửa sổ lâu ngày không lau.
Về mặt hoá học, hổ phách bị nhiều dung môi hữu cơ tấn công: cồn, aceton, xăng, một số thành phần trong nước hoa và keo xịt tóc. Chúng không hoà tan cả hạt ngay lập tức, nhưng làm mềm và làm đục lớp ngoài cùng. Mỗi lần xịt nước hoa lên cổ khi đang đeo chuỗi là một lần mặt hạt bị tác động một chút.
Hổ phách cũng không chịu nhiệt tốt. Nó dẫn nhiệt kém, nên khi một mặt bị nóng nhanh mà mặt kia còn mát, sức căng bên trong làm xuất hiện vết rạn. Không khí quá khô, như phòng điều hoà chạy liên tục hay tủ kính có đèn nóng, cũng có thể làm bề mặt rạn chân chim theo thời gian. Chính vì vậy chuỗi hổ phách để trong xe hơi ngoài nắng là một trong những cách làm hỏng nhanh nhất.
Việc tự làm an toàn ở nhà
Những bước dưới đây không làm hại hổ phách nếu làm đúng. Chúng xử lý được bụi, mồ hôi khô và phần mờ nhẹ; với hư hại sâu hơn thì phải nhờ thợ.
- Tháo chuỗi, đặt trên khăn mềm. Kiểm dây xâu và khoá trước: dây mục thì đừng lau mạnh, kẻo đứt.
- Nhúng một miếng khăn cotton mềm vào nước ấm vừa tay, vắt gần khô. Lau từng hạt, xoay nhẹ, lau quanh lỗ khoan.
- Nếu có vết dầu, kem đọng, thêm một giọt xà phòng dịu không mùi vào nước, lau lại, rồi lau thêm một lượt bằng khăn ẩm nước sạch để không còn xà phòng.
- Thấm khô ngay bằng khăn khô mềm. Không phơi nắng, không sấy tóc, không để cạnh quạt sưởi.
- Để chuỗi nằm thẳng trên khăn khô ở nơi thoáng khoảng một giờ cho dây khô hẳn, rồi mới cất.
- Muốn mặt hạt có chút ánh, có thể chà rất nhẹ bằng khăn vải mềm khô. Không thoa dầu ăn, dầu dừa: dầu bám vào lỗ khoan, dây và hút bụi.
Nếu sau các bước này hạt vẫn mờ, đó là trầy hoặc hư hại bề mặt do hoá chất. Lúc đó việc đúng là mang tới thợ kim hoàn có làm đá mềm để đánh bóng bằng tay.
Mẹo trên mạng không nên làm
Đánh bằng kem đánh răng. Kem đánh răng có hạt mài. Với hổ phách mềm, nó tạo thêm hàng loạt vết trầy mới, mặt có thể bóng lên một lúc rồi mờ hơn trước.
Lau bằng cồn cho sạch. Cồn chính là thứ làm mờ và dính mặt hổ phách. Chuỗi đang mờ nhẹ có thể mờ trắng loang lổ sau một lần lau cồn.
Ngâm nước muối, nước giấm qua đêm. Ngâm lâu làm dây xâu mục, nước đọng trong lỗ khoan. Giấm là axit, không giúp gì cho hổ phách mà hại khoá kim loại.
Hơ nóng cho bóng. Nhiệt làm rạn, làm sẫm, làm mặt chảy mềm nếu là nhựa hay copal. Không làm.
Thoa dầu ô liu để dưỡng. Hổ phách không cần "dưỡng". Dầu chỉ làm bóng tạm thời, rồi bám bụi, ngả màu dây xâu.
Dùng máy rửa siêu âm ở tiệm. Rung siêu âm có thể làm lan vết nứt sẵn có, làm bong lớp phủ. Hổ phách không nên cho vào máy siêu âm hay máy hơi nước.
Khi nào nên nhờ thợ và nhờ làm gì
Đánh bóng lại bằng tay là việc thợ làm được cho hạt mờ do trầy hoặc do hoá chất. Thợ dùng vật liệu đánh bóng rất mịn và tốc độ chậm để không làm nóng hổ phách. Khi giao chuỗi, nên nói rõ là hổ phách, đề nghị không dùng bánh mài tốc độ cao và không cho vào máy siêu âm. Nếu chuỗi có hạt chạm, nhắc thợ giữ nét chạm.
Đánh bóng làm mất một lớp rất mỏng ngoài cùng. Với chuỗi cũ của gia đình, điều này có nghĩa là lớp sẫm màu do năm tháng có thể bị bóc đi một phần, màu hạt sáng hơn và không đều. Nếu bạn muốn giữ vẻ cũ, có thể chỉ nhờ thợ lau sạch, xâu lại dây mới, không đánh bóng.
Với hạt nứt xuyên, thợ thường khuyên thay hạt khác cùng cỡ hoặc giữ nguyên và tránh va đập. Dán keo vết nứt có thể giữ hạt khỏi vỡ đôi nhưng để lại vệt nhìn thấy. Hãy quyết định sau khi thợ cho xem hạt dưới kính lúp.
Mặt dính tay kéo dài là dấu hiệu đáng lưu ý. Nếu không do hoá chất mới bám vào, có thể vật liệu là copal hoặc nhựa. Lúc đó nên cân nhắc mang đi giám định trước khi bỏ tiền sửa.
Đọc dấu hiệu để đoán món đồ đã trải qua những gì
Một chuỗi hổ phách cũ giống như cuốn sổ ghi lại cách nó được đeo. Mặt hạt mờ đều ở mọi phía thường là do cất lẫn với đồ khác, cọ xát trong hộp. Hạt mờ chủ yếu ở mặt trong, mặt chạm da, là dấu hiệu của mồ hôi và kem dưỡng. Hạt mờ trắng loang ở phía sau cổ, gần khoá, gợi ý người đeo hay xịt nước hoa hoặc keo tóc lên gáy.
Vết nứt chân chim chỉ xuất hiện ở các hạt một phía của chuỗi thường cho thấy chuỗi từng nằm cạnh một nguồn nhiệt, như để gần bóng đèn, gần cửa sổ nắng chiếu, hoặc trên táp lô xe. Hạt sẫm màu hơn hẳn các hạt khác cũng thường là hạt nằm ở phía bị nắng.
Lỗ khoan bị mòn rộng, mép lỗ có vết lõm hình chữ V cho biết chuỗi từng được xâu dây không thắt nút trong thời gian dài, các hạt cọ vào nhau và vào dây. Lần xâu lại tới, nên dùng dây thắt nút để lỗ không mòn thêm.
Đọc được những dấu hiệu này giúp bạn biết phải đổi thói quen nào, thay vì chỉ sửa món đồ rồi để nó hỏng lại theo cách cũ.
Thói quen phòng tránh
Hầu hết những hư hại kể trên đều tránh được bằng vài thói quen đơn giản, không tốn kém gì:
- Đeo sau cùng, tháo trước tiên: trang điểm, xịt nước hoa, keo tóc xong, đợi khô mới đeo; về nhà tháo trước khi rửa mặt, tắm.
- Lau bằng khăn mềm khô sau mỗi lần đeo, nhất là những ngày nóng ra nhiều mồ hôi.
- Cất riêng trong túi vải mềm, không để chung với nhẫn đá cứng, dây chuyền kim loại.
- Không cất ở chỗ nóng, chỗ nắng chiếu, trong xe hơi, trên nóc tủ lạnh, cạnh đèn.
- Không để trong phòng điều hoà khô hanh trên mặt kính lạnh suốt ngày; hộp vải trong ngăn kéo là đủ.
- Kiểm dây và khoá vài tháng một lần; xâu lại trước khi dây mục.
Với chuỗi ít đeo, cất lâu trong tủ, nên lấy ra xem mỗi mùa một lần: lau bụi, kiểm vết rạn mới, kiểm khoá ren có bị kẹt không. Món đồ nằm im nhiều năm trong hộp nhựa kín ở chỗ nóng thường là món hỏng nặng nhất khi được mở ra. Hộp vải, hoặc hộp gỗ lót vải, để trong ngăn kéo tủ quần áo nơi mát và tối là chỗ ở tốt cho hổ phách.
Nếu trong nhà có nhiều món hổ phách, nên ghi một tờ danh sách nhỏ: món gì, mua hay được tặng khi nào, đã sửa gì. Lần sau mang đi thợ, tờ giấy đó giúp thợ biết hạt từng được đánh bóng hay chưa, có lớp phủ hay không, tránh làm lại những việc không cần thiết.
Câu hỏi thường gặp
Hổ phách bị mờ có phải là hàng giả không?
Không. Hổ phách thật mềm nên rất dễ mờ do trầy và do hoá chất. Mờ chỉ cho biết bề mặt bị tác động, không cho biết vật liệu là gì. Muốn biết thật giả phải soi kỹ hoặc giám định.
Có tự đánh bóng hổ phách ở nhà được không?
Ở nhà chỉ nên lau bằng khăn ẩm và chà nhẹ bằng khăn mềm khô. Đánh bóng thật sự để xoá vết trầy nên nhờ thợ kim hoàn làm bằng tay, tốc độ chậm, tránh làm nóng hạt.
Hổ phách sẫm màu có làm sáng lại được không?
Không có cách trả lại màu cũ mà không mất vật liệu. Mài bóng có thể bóc lớp sẫm nhưng cũng bóc đi lớp ngoài và có thể làm màu loang. Nhiều người chọn giữ màu sẫm như dấu thời gian.
Vì sao chuỗi hổ phách để trong hộp vẫn bị nứt chân chim?
Có thể do nơi cất quá khô hoặc nóng, do hạt từng bị nung mạnh, hoặc vật liệu là copal vốn dễ nứt hơn. Nên chuyển hộp sang chỗ mát, tránh đèn nóng và nhờ thợ xem vết nứt sâu hay nông.
Mặt hổ phách bị dính sau khi xịt nước hoa thì làm sao?
Lau ngay bằng khăn ẩm nước sạch, lau khô, để khô thoáng vài giờ. Không lau bằng cồn. Nếu mặt vẫn mờ hoặc dính, nhờ thợ đánh bóng lại và từ đó xịt nước hoa trước khi đeo.
Chuỗi hổ phách cũ của bà có nên mang đi đánh bóng không?
Tuỳ bạn muốn giữ vẻ cũ hay muốn hạt sáng lại. Đánh bóng bóc đi lớp ngoài sẫm màu. Nếu chỉ muốn đeo an toàn, có thể nhờ thợ lau sạch và xâu dây mới mà không đánh bóng.