Ngọc hữu cơ, tức hổ phách, san hô, xà cừ, ngọc trai và than huyền, đều do sinh vật tạo ra nên mềm hơn đá khoáng và nhạy hoá chất. Nhưng mỗi loại sợ một thứ: san hô, xà cừ, ngọc trai là đá vôi nên sợ axit, mồ hôi chua, nước chanh; hổ phách và than huyền là chất hữu cơ gốc cây nên sợ dung môi như cồn, nước hoa, aceton; tất cả đều sợ nhiệt cao, khô hanh kéo dài và va đập.
Biết món mình đeo thuộc nhóm nào giúp tránh đúng thứ nó sợ, thay vì kiêng khem chung chung. Bài này giải thích ngắn gọn vì sao từng loại có điểm yếu đó, xếp chúng vào một bảng để so, rồi đi qua những tình huống đời thường: đi biển, tập thể dục, nấu ăn, xịt nước hoa, cất trong phòng điều hoà, để làm sao cho những món ngọc hữu cơ trong nhà đeo được lâu.
Hai nhóm vật liệu, hai kiểu điểm yếu
Ngọc hữu cơ chia làm hai nhóm theo thành phần. Nhóm thứ nhất là đá vôi sinh học: san hô quý, xà cừ của vỏ trai, vỏ ốc, và ngọc trai. Chúng được sinh vật biển xây từ canxi cacbonat, xếp thành lớp hoặc thớ, xen lẫn chất hữu cơ như keo dính. Canxi cacbonat phản ứng với axit, kể cả axit yếu như giấm, nước chanh, mồ hôi có tính chua, nên mặt chúng mờ đi, mất ánh khi tiếp xúc lâu.
Nhóm thứ hai là chất hữu cơ gốc thực vật: hổ phách là nhựa cây hoá thạch, than huyền là gỗ đã biến đổi qua thời gian rất dài. Chúng gần như không sợ giấm hay chanh như đá vôi, nhưng sợ dung môi hữu cơ: cồn, aceton, xăng, các thành phần trong nước hoa, keo xịt tóc. Dung môi làm mềm, làm đục, làm dính bề mặt.
Điểm chung của cả hai nhóm là mềm hơn thuỷ tinh, nên bụi cát, khoá kéo, mặt bàn đá đều làm trầy. Chúng cũng chứa nước hoặc chất hữu cơ trong cấu trúc, nên khô hanh và nhiệt cao kéo dài có thể làm nứt, làm lớp xà cừ tách ra, làm hổ phách rạn chân chim.
Bảng so sánh độ bền và điểm yếu
Độ cứng dưới đây ghi theo thang Mohs ở dạng khoảng tròn, chỉ để so tương đối; thuỷ tinh thường vào khoảng 5 đến 6 để bạn hình dung. Từng mẫu cụ thể có thể lệch.
| Loại | Thành phần chính | Độ cứng khoảng | Sợ nhất | Chịu được |
|---|---|---|---|---|
| Hổ phách | Nhựa cây hoá thạch | Khoảng 2 đến 2,5 | Dung môi, nhiệt, nắng, cọ xát | Nước sạch lau nhanh, xà phòng dịu |
| Than huyền | Gỗ biến đổi | Khoảng 2,5 đến 4 | Va đập, dung môi, nhiệt | Lau khăn ẩm |
| Ngọc trai | Canxi cacbonat và chất hữu cơ | Khoảng 2,5 đến 4,5 | Axit, mồ hôi, nước hoa, khô hanh | Lau khăn ẩm sau khi đeo |
| Xà cừ, vỏ ốc | Canxi cacbonat xếp lớp | Khoảng 3 đến 4 | Axit, ngâm nước, nhiệt | Lau khăn ẩm |
| San hô quý | Canxi cacbonat dạng thớ | Khoảng 3 đến 4 | Axit, nhiệt, nắng, va đập | Lau khăn ẩm, xà phòng dịu |
Con số độ cứng chỉ cho biết vật liệu chịu trầy tới đâu. Độ bền khi đeo còn phụ thuộc độ dai: than huyền và hổ phách giòn, rơi xuống nền gạch dễ mẻ; xà cừ dễ tách lớp; ngọc trai và san hô dai hơn một chút nhưng mặt mềm.
Tình huống đời thường: tháo hay giữ
Đi biển, tắm hồ bơi. Tháo tất cả. Muối biển và clo trong hồ bơi tấn công đá vôi, cát làm trầy mọi loại, nắng gắt làm hổ phách sẫm và nóng. Một ngày ngoài bãi biển có thể làm mờ chuỗi ngọc trai hơn cả năm đeo đi làm.
Tập thể dục, làm vườn, dọn nhà. Tháo. Mồ hôi nhiều và có tính chua, va đập dễ xảy ra, đất cát làm trầy. Nhẫn và vòng tay hữu cơ là thứ bị hại đầu tiên.
Nấu ăn, rửa bát. Tháo nhẫn, vòng tay. Chanh, giấm, nước rửa chén là kẻ thù của ngọc trai, xà cừ, san hô; hơi nóng bếp hại hổ phách.
Xịt nước hoa, keo tóc, thoa kem. Làm trước, đợi khô hẳn rồi mới đeo. Với hổ phách và than huyền, dung môi trong nước hoa là nguyên nhân mờ mặt hay gặp nhất. Với ngọc trai, lớp kem dầu bám vào lỗ khoan làm dây bẩn và vàng.
Ngủ. Tháo. Dây xoắn, hạt cọ nhau, mặt dây cấn vào gối, khoá cấn; nguy cơ vướng cũng không đáng.
Đi làm văn phòng, đi tiệc. Đây là lúc ngọc hữu cơ hợp nhất: ít mồ hôi, ít va đập. Vẫn nhớ tháo nhẫn khi rửa tay bằng nước rửa có cồn.
Làm sạch chung cho cả nhóm, an toàn
Quy trình dưới đây dùng được cho hổ phách, san hô, ngọc trai, xà cừ và than huyền. Đơn giản là cố ý: với vật liệu mềm, càng ít can thiệp càng ít rủi ro.
- Sau mỗi lần đeo, lau bằng khăn cotton mềm hơi ẩm nước sạch, lau cả quanh lỗ khoan và mặt sau.
- Lau lại bằng khăn khô mềm, thấm hết nước. Với chuỗi xâu dây, để chuỗi nằm thẳng trên khăn khô cho dây khô hẳn rồi mới cất.
- Khi có vết bẩn dầu, pha một giọt xà phòng dịu không mùi vào bát nước ấm, nhúng khăn, vắt gần khô, lau nhẹ, rồi lau lại bằng khăn ẩm nước sạch.
- Không ngâm, không cho vào máy siêu âm, máy hơi nước, không dùng bàn chải cứng.
- Không dùng cồn, aceton, nước tẩy, giấm, chanh, kem đánh răng, dầu ăn, dù mẹo trên mạng có nói gì.
- Mỗi năm một lần, mang các món xâu dây tới thợ kiểm dây và khoá.
Nếu món đồ đã mờ, đã dính, đã ố, việc tự làm ở nhà dừng ở bước lau sạch. Đánh bóng lại là việc của thợ có kinh nghiệm với vật liệu mềm.
Cất giữ: nồm ẩm, điều hoà khô và hộp đựng
Ngọc hữu cơ không thích cực đoan. Quá khô làm ngọc trai, xà cừ mất nước, lớp xà cừ có thể nứt hoặc bong; hổ phách rạn chân chim. Quá ẩm kéo dài, như những tuần nồm ở miền Bắc, làm dây xâu mốc, khoá kim loại ố, hộp gỗ ẩm có thể bốc mùi bám vào dây.
Chỗ cất tốt là ngăn kéo tủ quần áo trong phòng ở, nơi nhiệt độ và độ ẩm gần với người sống thoải mái. Tránh nóc tủ lạnh, cạnh cửa sổ, cạnh bình nóng lạnh, trong xe hơi. Phòng điều hoà chạy liên tục thì đừng để món đồ nằm trên kệ kính ngay luồng gió.
Mỗi món nên có túi vải riêng. Đá cứng như thạch anh, đá màu, kim loại có cạnh sắc là thứ làm trầy ngọc hữu cơ nhiều nhất khi cất chung. Hộp nhựa kín không thoáng khí không phải chỗ tốt cho ngọc trai lâu dài. Gói hút ẩm hoá chất không nên đặt sát hạt; nếu dùng, để ở góc hộp, có lớp vải ngăn.
Ngọc hữu cơ ít đeo thì lấy ra đeo hoặc ít nhất lau và để thoáng vài lần mỗi năm. Món nằm im nhiều năm trong hộp kín ở chỗ nóng thường là món hỏng nặng nhất khi mở ra.
Món nào hợp đeo hằng ngày, món nào để dành dịp
Không phải món ngọc hữu cơ nào cũng mỏng manh như nhau; kiểu trang sức quyết định nó phải chịu bao nhiêu cọ xát. Có thể xếp theo mức độ chịu được việc đeo thường xuyên như sau:
- Bông tai ngọc trai, bông tai san hô: hợp đeo hằng ngày nhất, vì ít chạm vật cứng, ít dính mồ hôi. Chỉ cần tháo khi gội đầu, xịt keo tóc.
- Mặt dây hổ phách, than huyền đeo trong cổ áo: đeo hằng ngày được nếu tránh nước hoa ở cổ và tránh đeo cùng dây chuyền kim loại có mắt sắc.
- Chuỗi hạt ngọc trai, chuỗi san hô: đeo thường xuyên được nhưng cần lau sau mỗi lần đeo và xâu lại dây định kỳ.
- Trâm cài cameo vỏ ốc, xà cừ: hợp đeo dịp, vì cài ngoài áo dễ va quệt, kim cài cũng cần kiểm.
- Vòng tay hổ phách, vòng xà cừ: cổ tay va chạm nhiều nhất trong ngày, mặt hạt mòn nhanh; nên tháo khi làm việc tay chân.
- Nhẫn mặt hổ phách, mặt san hô, mặt ngọc trai: chịu cọ xát nhiều nhất, dễ trầy, dễ mẻ. Hợp đeo dịp đặc biệt hơn là đeo suốt ngày.
Khi chọn quà là ngọc hữu cơ cho người hay làm việc tay chân, bông tai và mặt dây thường là lựa chọn bền hơn nhẫn và vòng tay. Người nhận vẫn đeo được thường xuyên mà ít phải kiêng khem.
Nếu đã có sẵn nhẫn hay vòng tay hữu cơ và muốn đeo nhiều, hãy chấp nhận rằng món đồ sẽ mòn dần theo năm tháng, và hẹn thợ đánh bóng nhẹ sau vài năm thay vì cất nó đi mãi.
Những điều hay bị nói sai về ngọc hữu cơ
Ngọc trai cần đeo sát da để "giữ ẩm". Người làm nghề hay nói ngọc trai cất quá lâu trong hộp khô thì kém ánh, nên đeo thường xuyên là tốt. Nhưng mồ hôi chua lại hại mặt ngọc. Đeo vừa phải rồi lau sạch sau mỗi lần đeo là đủ, không cần đeo cả ngày lẫn đêm.
Hổ phách để trong tủ lạnh cho khỏi nứt. Sai. Ra vào tủ lạnh tạo đổi nhiệt đột ngột và đọng hơi nước, chính là thứ làm rạn.
San hô ngâm nước biển để "sống lại" màu. San hô trang sức là bộ xương, không sống lại. Ngâm muối chỉ hại dây và để lại cặn.
Than huyền không vỡ vì nó là đá đen cứng. Than huyền nhẹ và giòn, rơi xuống nền gạch có thể mẻ hoặc vỡ. Đồ đen bóng nặng tay và lạnh hơn hẳn thường là thuỷ tinh đen, không phải than huyền.
Ngọc hữu cơ đeo vào giúp khoẻ người. Không có cơ sở. Chúng là trang sức, đẹp vì vật liệu và tay nghề; đừng chọn hay giữ chúng vì một lời hứa về sức khoẻ.
Câu hỏi thường gặp
Ngọc trai và hổ phách cái nào sợ nước hoa hơn?
Cả hai đều sợ nhưng theo cách khác nhau. Hổ phách bị dung môi trong nước hoa làm mờ, làm dính bề mặt. Ngọc trai bị cồn và thành phần có tính axit làm mất ánh xà cừ. Xịt nước hoa trước, đợi khô mới đeo cả hai.
Có thể đeo chuỗi san hô khi đi biển không?
Không nên. Muối, cát, nắng và va chạm khi bơi đều hại san hô. Chuỗi bị kéo mạnh trong sóng có thể đứt, hạt rơi xuống cát rất khó tìm. Để chuỗi ở nhà hoặc trong túi vải trong vali.
Xà cừ có chịu được nước không?
Lau bằng khăn ẩm thì được, ngâm thì không. Xà cừ xếp từng lớp, nước thấm vào khe giữa các lớp và giữa xà cừ với khung, lâu ngày làm lớp bong hoặc keo nhả.
Than huyền và thuỷ tinh đen khác nhau thế nào khi cầm?
Than huyền nhẹ và ấm tay hơn thuỷ tinh đen rõ rệt. Thuỷ tinh đen nặng, lạnh, chỗ mẻ có vết vỏ sò bóng. Nếu cần chắc chắn, nhờ phòng giám định thay vì thử bằng nhiệt.
Có thể cất chung các món ngọc hữu cơ trong một hộp không?
Được nếu mỗi món có túi vải riêng hoặc ngăn riêng. Không để hạt trần cọ vào nhau, và tuyệt đối tránh để chung với đá cứng hay kim loại có cạnh sắc.
Nồm ẩm có làm hỏng ngọc hữu cơ không?
Ẩm kéo dài chủ yếu làm dây xâu mốc, khoá ố, hộp gỗ ẩm mùi. Mở hộp cho thoáng vào những ngày khô ráo, lau khô món đồ và thay dây khi thấy dây đổi màu.