San hô quý thật dưới kính lúp có những vân dọc rất mảnh chạy song song theo chiều dài cành, đôi khi có chấm trắng hoặc lỗ nhỏ tự nhiên, màu đậm nhạt nhẹ giữa các hạt và mặt cắt có vòng đồng tâm. San hô ép bột thì mịn đều như đất nặn, san hô xốp tẩm nhựa đầy lỗ li ti, nhựa nhẹ và ấm tay, thuỷ tinh có bọt khí tròn, còn đá nhuộm đỏ để lộ màu đọng trong vết nứt và quanh lỗ khoan.
Trước hết cần nói rõ: nhiều loài san hô được bảo vệ, và người viết không khuyến khích mua san hô mới. Bài này dành cho người đang giữ một món san hô trong nhà, được tặng một chuỗi hạt đỏ hoặc gặp hàng "san hô" bày bán và muốn biết mình đang nhìn thứ gì. Mọi bước kiểm ở đây chỉ là quan sát, không làm hỏng món đồ.
San hô quý trong trang sức là gì
San hô dùng làm trang sức truyền thống là bộ xương đá vôi của một số loài san hô sống ở vùng nước sâu, mọc thành cành nhỏ, cứng chắc, đánh bóng được. Đây không phải loại san hô tạo rạn ở vùng biển nông mà khách du lịch hay thấy khi lặn; san hô rạn xốp và giòn, không mài thành hạt bóng được, thường chỉ bị bẻ làm đồ trang trí.
Màu của san hô quý thay đổi từ trắng, hồng nhạt như da, hồng cam, đỏ cá hồi đến đỏ đậm. Màu đó nằm trong chính bộ xương, không phải lớp phủ. Vì mọc thành cành, san hô có cấu trúc thớ dọc giống thớ gỗ: những đường rất mảnh chạy song song theo chiều cành. Khi cắt ngang, mặt cắt có các vòng đồng tâm hoặc tia toả ra từ tâm, giống mặt cắt thân cây nhỏ.
San hô mềm hơn thuỷ tinh nhiều và cũng là đá vôi, nên nó sợ axit, mồ hôi chua, nước chanh, giấm. Đây cũng là lý do mặt san hô đeo lâu thường mờ đi chứ không giữ được độ bóng như đá cứng. Mặt mờ đều ở chỗ cọ xát là dấu hiệu của tuổi đeo, không phải dấu hiệu giả.
Bảng phân biệt san hô thật và các vật liệu hay bị gọi là san hô
Bảng dưới đây tập hợp dấu hiệu quan sát được bằng mắt và kính lúp 10x. Một dấu hiệu đơn lẻ chưa đủ kết luận; cần nhiều dấu hiệu cùng chỉ một hướng.
| Vật liệu | Bề mặt dưới kính lúp | Màu | Cầm tay |
|---|---|---|---|
| San hô quý tự nhiên | Vân dọc mảnh song song, có thể có chấm trắng, lỗ nhỏ | Đậm nhạt nhẹ giữa các hạt, màu xuyên vào trong | Mát tay, nặng vừa |
| San hô nhuộm | Vân dọc vẫn có | Màu đọng đậm trong vết nứt, lỗ nhỏ, quanh lỗ khoan | Như san hô thật |
| Tre biển nhuộm | Có đốt, giữa các đốt là vạch tối; bề mặt lỗ chỗ | Đỏ rực đều, đọng trong lỗ | Nhẹ hơn san hô quý một chút |
| San hô xốp tẩm nhựa | Đầy lỗ li ti, nhựa lấp lỗ bóng hơn phần đá | Đỏ cam đậm, có chấm tối | Hơi nhẹ |
| San hô ép bột | Mịn đều, có hạt nhỏ li ti như bột, không vân dọc | Đều tăm tắp | Hơi ấm, nhẹ hơn |
| Nhựa | Mịn, có thể có đường khuôn, vân giả lặp lại | Đều, bóng như sơn | Ấm tay, nhẹ rõ |
| Thuỷ tinh đỏ | Bọt khí tròn, chỗ mẻ có vết vỏ sò bóng | Đều, có khi hơi trong ở mép | Mát, nặng tương đương |
| Đá trắng nhuộm đỏ | Vân mạng nhện của đá gốc, màu đọng trong mạng vân | Đỏ không tự nhiên | Mát, nặng |
Dòng "tre biển" cần nói thêm: tre biển cũng là một loại san hô, nhưng thuộc nhóm khác, cấu trúc có đốt, gần như luôn được nhuộm khi dùng làm trang sức. Gọi nó là "san hô đỏ" mà không nói rõ nhuộm là mô tả thiếu.
Trình tự soi một hạt "san hô" bằng kính lúp
Bạn cần kính lúp 10x, đèn trắng và vài phút yên tĩnh. Soi trên khăn trắng để thấy rõ màu.
- Chọn hạt lớn nhất trong chuỗi, xoay để ánh sáng chiếu xiên qua mặt hạt. Tìm vân dọc mảnh chạy song song theo một hướng: đó là thớ cành san hô.
- Soi lỗ khoan: nhìn vào thành lỗ xem màu có đồng nhất từ ngoài vào trong không. Màu đậm hẳn ở mép lỗ, rồi nhạt dần vào trong là dấu hiệu nhuộm.
- Tìm vết nứt nhỏ hoặc lỗ tự nhiên: màu đỏ đậm đọng như mực trong vết nứt là nhuộm; vết nứt sáng màu hơn xung quanh thì nhiều khả năng màu tự nhiên.
- Tìm bọt khí tròn: có bọt tròn bên trong là thuỷ tinh hoặc nhựa; san hô không trong nên không thấy bọt bên trong.
- Nhìn mặt hạt dưới ánh xiên: mịn đều như bột nén, không vân, là dấu hiệu ép bột; đầy lỗ li ti có nhựa bóng lấp lỗ là san hô xốp tẩm nhựa.
- So các hạt với nhau: chuỗi tự nhiên thường có hạt đậm hạt nhạt nhẹ, chuỗi nhựa và ép bột đều như in.
- Áp một hạt lên má hoặc mu bàn tay: nhựa ấm nhanh, san hô và thuỷ tinh mát hơn. Đây chỉ là cảm giác, không phải phép đo.
Không cọ hạt bằng bông tẩm aceton, cồn hay nước tẩy sơn móng để xem có ra màu không. Những dung môi đó có thể làm hỏng lớp nhựa tẩm, lớp đánh bóng, mà kết quả vẫn không đủ để kết luận. Không nhỏ giấm hay chanh để xem có sủi bọt: phép đó ăn mòn chính san hô thật, để lại vết mờ vĩnh viễn, và đá vôi nhuộm cũng sủi y như vậy.
Giới hạn của việc tự soi
Tự soi giúp loại phần lớn nhựa, thuỷ tinh và hàng nhuộm thô. Nó không giúp phân biệt chắc chắn san hô tự nhiên màu đẹp với san hô đã được nhuộm khéo, và càng không xác định được loài san hô hay vùng biển nguồn gốc. Những câu hỏi đó cần phòng giám định có thiết bị phân tích quang phổ.
Một trở ngại khác là lớp đánh bóng và sáp. Nhiều hạt san hô được phủ sáp hoặc nhựa mỏng cho bóng, che mất vân bề mặt. Lúc đó soi lỗ khoan là cách duy nhất ở nhà để nhìn vào phần không bị phủ.
Nếu món đồ có giá trị lớn về tiền hoặc về tình cảm, và bạn cần biết chắc để chia thừa kế, bảo hiểm hay làm hồ sơ, hãy mang tới phòng giám định độc lập. Nói rõ với họ bạn cần biết vật liệu, có nhuộm hay tẩm không, và nếu được, nhóm loài của san hô. Thông tin nhóm loài liên quan trực tiếp đến chuyện món đồ có thuộc diện hạn chế mua bán hay không.
San hô và luật bảo vệ: điều cần biết ở mức nguyên lý
Nhiều loài san hô được bảo vệ. Ở trong nước và theo các thoả thuận quốc tế, nhiều nhóm san hô bị cấm hoặc hạn chế khai thác, mua bán, vận chuyển. Danh mục và mức độ thay đổi theo thời gian.
San hô ở chợ biển là thứ không nên mua. Cành san hô khô, hạt san hô "khai thác ở địa phương" bán cho khách du lịch thường lấy từ rạn ven bờ, nơi đang cần được bảo vệ. Mua là góp phần làm rạn biến mất.
Mang san hô qua biên giới có thể bị giữ lại. Ngay cả món đã có từ lâu, khi mang ra nước ngoài hoặc mang về có thể cần giấy tờ chứng minh nguồn gốc. Trước khi mang theo khi đi xa, hãy tra quy định hiện hành của cả nơi đi lẫn nơi đến.
Đồ cũ trong gia đình là chuyện khác với mua mới. Giữ một chuỗi san hô của bà để làm kỷ niệm không giống với mua san hô mới. Nhưng nếu định bán hay tặng ra ngoài, hãy tra quy định trước.
Thay thế bằng vật liệu khác. Nếu thích màu đỏ san hô, có nhiều lựa chọn không gây hại: thuỷ tinh, gốm, đá màu khác, nhựa có ghi rõ là nhựa. Không có gì sai khi đeo hàng thay thế, miễn là nó được gọi đúng tên.
Gặp hàng gọi là san hô: câu nên hỏi người bán
Nếu bạn gặp món "san hô" bày bán, dù ở tiệm kim hoàn, chợ đồ cũ hay trên mạng, những câu hỏi dưới đây giúp làm rõ món đồ là gì trước khi tính chuyện gì khác. Người bán trả lời rõ ràng, chịu ghi ra giấy là người đáng tin hơn:
- "Hạt này là san hô nguyên khối, san hô ép bột, tre biển hay vật liệu khác?"
- "Màu có nhuộm, có tẩm nhựa, có phủ sáp không?"
- "Món đồ có nguồn gốc thế nào, có giấy tờ gì đi kèm không?"
- "Mua bán món này có thuộc diện hạn chế theo quy định hiện hành không, cửa hàng đã kiểm chưa?"
- Với hàng thay thế: "Đây là nhựa, thuỷ tinh hay gốm?" và đề nghị ghi đúng tên vật liệu lên hoá đơn.
Câu hỏi thứ tư thường làm người bán lúng túng, và chính sự lúng túng đó cho bạn biết họ đã nghĩ tới chuyện này hay chưa. Một món nhựa đỏ được ghi rõ là nhựa, giá của nhựa, là lựa chọn sạch sẽ hơn nhiều so với một món "san hô thật" không ai giải thích được nguồn gốc.
Hiểu lầm hay gặp về san hô thật giả
San hô thật phải đỏ đậm. Không đúng. San hô quý tự nhiên có cả trắng, hồng nhạt, cam. Đỏ đậm rực đều mới là màu hay bị làm bằng nhuộm.
Có chấm trắng là san hô kém hoặc giả. Chấm trắng nhỏ, lỗ nhỏ tự nhiên là đặc điểm của san hô thật. Hạt không một chấm nào, đều như sơn, mới là thứ cần xem kỹ.
Thử giấm sủi bọt là san hô thật. Sai và có hại. Đá vôi nhuộm, vỏ sò nhuộm, bột ép có canxi đều sủi; còn san hô thật bị axit ăn mòn để lại vết mờ.
Đốt thử ngửi mùi. Không làm. Lửa làm cháy, đổi màu, hỏng hạt, mà mùi khét không phân biệt được nhựa với lớp tẩm nhựa trên san hô thật.
San hô càng nặng càng thật. Thuỷ tinh và đá nhuộm còn nặng hơn. Cân chỉ giúp loại nhựa nhẹ rõ rệt.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết chuỗi san hô đỏ có bị nhuộm không?
Soi lỗ khoan và vết nứt bằng kính lúp. Màu đậm đọng ở mép lỗ, trong vết nứt rồi nhạt dần vào trong là dấu hiệu nhuộm. Kết luận chắc chắn cần phòng giám định có thiết bị phân tích.
San hô ép bột có phải san hô không?
San hô ép bột làm từ vụn hoặc bột san hô, có thể trộn bột đá vôi khác, nén với nhựa rồi nhuộm. Nó có thành phần san hô nhưng không phải san hô nguyên khối, và nên được gọi đúng tên khi bán.
Tre biển nhuộm đỏ có phải san hô giả không?
Tre biển là một nhóm san hô khác, cấu trúc có đốt, thường được nhuộm đỏ để giống san hô quý. Không gọi là giả được, nhưng gọi là "san hô đỏ tự nhiên" là sai mô tả.
Có nên mua san hô làm quà khi đi du lịch biển không?
Không nên. Nhiều loài san hô được bảo vệ, san hô bán ở chợ biển thường lấy từ rạn ven bờ. Mang san hô qua biên giới còn có thể bị giữ lại. Nên chọn món quà khác.
San hô thật có bị phai màu không?
San hô tự nhiên khá bền màu nhưng có thể nhạt đi khi bị nắng, nhiệt và hoá chất kéo dài. San hô nhuộm thì phai rõ hơn, thường loang ở chỗ cọ xát và quanh lỗ khoan.
Mang chuỗi san hô của gia đình đi giám định có cần chuẩn bị gì không?
Lau sạch bằng khăn ẩm, không tháo dây. Nói rõ bạn cần biết vật liệu, có nhuộm hay tẩm không và nhóm loài nếu xác định được. Mang theo giấy tờ cũ nếu có.