Một món ngọc đeo hằng ngày được hay không phụ thuộc vào ba thước đo khác nhau chứ không phải một: độ cứng (chống trầy), độ dai (chống mẻ, chống nứt khi va) và độ xốp cùng độ nhạy hoá chất (chống ngấm, chống đổi màu). Đá đạt cả ba như ngọc bích nephrite, thạch anh, mã não, garnet thì đeo nhẫn được; đá yếu ở một trong ba như ngọc trai, hổ phách, opal, ngọc lam, malachite thì hợp với bông tai, mặt dây, những chỗ ít va chạm.
Nhiều người chỉ hỏi "đá này cứng mấy" rồi kết luận, và đó là chỗ hay sai nhất. Ngọc lục bảo cứng hơn thạch anh nhưng dễ mẻ hơn nhiều; ngọc bích nephrite mềm hơn lục bảo nhưng dai đến mức thợ chạm phải mài rất lâu mới đứt. Bên dưới là cách đọc từng thước đo, bảng tra cho các loại ngọc hay gặp trong hộp trang sức gia đình, và cách chuyển con số thành quyết định cụ thể: món nào cho nhẫn, món nào chỉ nên làm bông tai.
Ba thước đo khác nhau: cứng, dai và xốp
Độ cứng là sức chống trầy xước khi bị một vật khác cọ lên. Người trong nghề quen dùng thang Mohs, xếp từ 1 (rất mềm) đến 10 (cứng nhất). Thang này chỉ là thứ tự, không phải khoảng cách đều: đá 8 không "hơn đá 7 một chút" mà khác nhau khá xa. Thứ cần nhớ là đá mềm hơn sẽ bị đá cứng hơn làm xước, còn đá cứng hơn thì không bị đá mềm làm xước.
Độ dai là sức chịu va đập, chịu rơi, chịu bị kẹp mà không mẻ, không nứt. Nó phụ thuộc vào cấu trúc bên trong: đá kết bằng vô số sợi nhỏ đan vào nhau như nephrite hay hạt li ti như mã não thì rất dai; đá đơn tinh thể có mặt cát khai (mặt yếu tự nhiên, gõ đúng hướng là tách) như topaz, hoặc đá có nhiều khe nứt và bao thể như lục bảo, thì cứng mà vẫn giòn.
Độ xốp và độ nhạy hoá chất là khả năng đá ngấm chất lỏng và phản ứng với axit nhẹ, kiềm, dầu, cồn. Ngọc lam, opal, ngọc trai, san hô, malachite, hổ phách thuộc nhóm "uống" và "bắt" mọi thứ: mồ hôi, kem dưỡng, nước hoa, nước rửa chén. Một món đá cứng 6 mà xốp vẫn có thể đổi màu sau một mùa hè đeo sát da.
Ba thước đo này độc lập với nhau. Khi xem một loại ngọc, bạn hỏi đủ ba câu: có dễ trầy không, có dễ mẻ không, có dễ ngấm không. Thiếu một câu là đánh giá lệch.
Bụi nhà là giấy nhám: vì sao mốc độ cứng 7 quan trọng
Bụi trong nhà, bụi đường, cát bám trên tay áo có nhiều hạt thạch anh li ti. Thạch anh có độ cứng 7. Điều đó có nghĩa là mọi viên đá mềm hơn 7, mỗi lần bạn lau bằng khăn khô, mỗi lần nó cọ vào túi xách, đều đang bị chà bằng một thứ giấy nhám rất mịn. Một lần thì không thấy gì; vài trăm lần thì mặt đá mờ đi, cạnh giác mài tròn lại, mặt cabochon mất độ bóng như gương.
Vì vậy người thợ kim hoàn hay coi mốc 7 là ranh giới thực dụng. Đá từ 7 trở lên (thạch anh, tourmaline, beryl, topaz, spinel, phần lớn garnet) giữ được bóng lâu dù đeo nhiều. Đá từ 5,5 đến 6,5 (opal, ngọc lam, nephrite, đá mặt trăng, labradorite) sẽ mờ dần nếu đeo ở chỗ hay cọ. Đá dưới 5 (ngọc trai, hổ phách, san hô, malachite, rhodochrosite, xà cừ) thì mờ nhanh, có khi chỉ sau một mùa đeo nhẫn liên tục.
Một hệ quả ít ai để ý: chính các viên đá trong hộp trang sức cũng là giấy nhám của nhau. Chiếc nhẫn topaz bỏ chung ngăn với chuỗi ngọc trai sẽ để lại những vết xước như sợi tóc trên mặt ngọc. Bài về cất giữ sẽ nói kỹ hơn, nhưng gốc của nó nằm ở bảng độ cứng.
Mốc 7 cũng giải thích vì sao lau khô một viên opal bụi bặm là sai, còn tráng nước trước rồi mới lau thì đúng: nước cuốn hạt bụi đi trước khi khăn kịp chà nó lên mặt đá.
Bảng tra theo từng loại ngọc hay gặp
Số độ cứng dưới đây là khoảng làm tròn theo tài liệu ngọc học phổ biến; từng viên có thể lệch chút ít tuỳ nguồn gốc và cách xử lý. Cột "xốp, nhạy hoá chất" đánh giá bằng lời để dễ dùng.
| Loại ngọc | Độ cứng (khoảng) | Độ dai | Xốp, nhạy hoá chất | Đeo hằng ngày |
|---|---|---|---|---|
| Ngọc trai | 2,5 – 4,5 | Khá dai, nhưng lớp xà cừ dễ mòn | Rất nhạy: axit, mồ hôi, mỹ phẩm | Bông tai, chuỗi: được; nhẫn: hạn chế |
| Hổ phách | 2 – 2,5 | Kém, dễ mẻ cạnh | Nhạy cồn, dung môi, nhiệt | Mặt dây, bông tai; tránh nhẫn |
| San hô | 3 – 4 | Trung bình | Rất nhạy axit, mồ hôi | Hạn chế |
| Malachite, rhodochrosite | 3,5 – 4 | Kém | Nhạy axit, dễ mờ | Chỉ dịp đặc biệt |
| Opal | 5,5 – 6,5 | Kém, dễ nứt khi sốc nhiệt | Chứa nước, sợ khô và hoá chất | Bông tai, mặt dây; nhẫn cần ổ bọc viền |
| Ngọc lam | 5 – 6 | Trung bình | Rất xốp, ngấm dầu da, đổi màu | Hạn chế đeo sát da khi trời nóng |
| Lapis lazuli | 5 – 5,5 | Trung bình | Khá nhạy, hay được tẩm sáp | Mặt dây, bông tai |
| Ngọc bích nephrite | 6 – 6,5 | Rất dai | Ít nhạy | Đeo hằng ngày được |
| Đá mặt trăng, labradorite | 6 – 6,5 | Trung bình, có cát khai | Ít nhạy | Bông tai, mặt dây; nhẫn cẩn thận |
| Mã não, chalcedony, thạch anh | khoảng 6,5 – 7 | Mã não dai; thạch anh trung bình | Mã não nhuộm có thể phai | Đeo hằng ngày được |
| Garnet, tourmaline, peridot | 6,5 – 7,5 | Trung bình | Ít nhạy | Phần lớn đeo được, peridot nên che chắn |
| Lục bảo, aquamarine, morganite | 7,5 – 8 | Lục bảo kém vì bao thể; aquamarine khá | Lục bảo tẩm dầu sợ dung môi | Aquamarine được; lục bảo nhẫn cần cẩn thận |
| Topaz, spinel | khoảng 8 | Topaz có cát khai rõ; spinel khá dai | Ít nhạy | Spinel tốt; topaz tránh va mạnh |
Đọc bảng theo hàng ngang chứ đừng chỉ nhìn cột độ cứng. Lục bảo đứng cao ở cột thứ hai nhưng tụt xuống ở cột độ dai và cột hoá chất; nephrite đứng giữa ở cột độ cứng nhưng là một trong những đá bền nhất khi tính cả ba.
Đá cứng mà giòn, đá mềm mà dai: những cặp hay gây ngộ nhận
Lục bảo và nephrite. Lục bảo cứng hơn, nhưng gần như viên nào cũng có khe nứt li ti và bao thể bên trong, lại thường được tẩm dầu hoặc nhựa để che các khe đó. Một cú gõ vào cạnh bàn có thể làm mẻ góc. Nephrite mềm hơn nhưng kết bằng sợi đan chặt, rơi xuống sàn gạch thường chỉ sứt nhẹ hoặc không sao.
Topaz và mã não. Topaz cứng khoảng 8 nhưng có mặt cát khai hoàn toàn: một cú va đúng hướng có thể tách viên đá thành hai mảnh phẳng như bị cắt. Mã não cứng khoảng 7, kém topaz, nhưng là khối hạt vi tinh thể nên rất chịu va, người ta làm cối chày từ nó là có lý do.
Opal và ngọc lam. Hai đá cứng xấp xỉ nhau, nhưng điểm yếu khác hẳn. Opal yếu với nhiệt và khô: để ngoài nắng, đặt cạnh đèn nóng, ra vào phòng lạnh đột ngột có thể nứt chân chim. Ngọc lam yếu với dầu và hoá chất: không nứt, nhưng ngả màu xanh lục, loang vệt.
Ngọc trai và hổ phách. Cùng mềm, cùng hữu cơ, nhưng ngọc trai dai hơn hẳn: chuỗi ngọc rơi xuống sàn hiếm khi vỡ hạt, chỉ đứt dây. Hổ phách thì dễ sứt cạnh, dễ rạn khi gặp nhiệt và đặc biệt sợ cồn, xăng, nước tẩy sơn móng.
Peridot và garnet. Độ cứng gần nhau, nhưng peridot nhạy hơn với axit mạnh và dễ có vết xước mờ ở mặt bàn nếu đeo nhẫn khi làm việc tay chân; garnet đa số giữ bóng tốt hơn trong cùng điều kiện.
Xốp và nhạy hoá chất: nhóm đá "uống" mọi thứ
Đá xốp là đá có những lỗ và kẽ cực nhỏ thông ra bề mặt. Ngọc lam tự nhiên là ví dụ rõ nhất: nhiều viên xốp đến mức người khai thác phải tẩm nhựa hoặc sáp cho chắc và giữ màu, và cả viên đã ổn định vẫn có thể ngấm dầu da. Đeo một chiếc nhẫn ngọc lam sát da qua mùa nóng, phần mặt tiếp xúc ngón tay có thể chuyển từ xanh da trời sang xanh hơi lục.
Nhóm đá có gốc canxi cacbonat như ngọc trai, san hô, xà cừ, và cả malachite (đồng cacbonat), rhodochrosite (mangan cacbonat) thì phản ứng với axit nhẹ. Axit nhẹ có trong mồ hôi, nước chanh, giấm, một số nước hoa và nước rửa vệ sinh. Bề mặt bị ăn mòn rất chậm nên không thấy ngay, chỉ thấy món đồ "kém bóng đi" theo năm.
Opal có nước nằm trong cấu trúc, phần trăm nước tuỳ loại, từ vài phần trăm tới khoảng mười phần trăm. Môi trường quá khô lâu ngày (tủ kính có đèn, phòng điều hoà chạy suốt) có thể làm một số viên rạn chân chim. Opal cũng không hợp với dầu và hoá chất vì nhiều viên có bề mặt hở hoặc là opal ghép có lớp keo.
Đá được tẩm dầu, tẩm nhựa, nhuộm màu thì kế thừa thêm điểm yếu của chất tẩm: dung môi, nhiệt và máy rửa siêu âm có thể kéo dầu ra khỏi khe nứt của lục bảo, làm mã não nhuộm phai màu, làm sáp trên lapis mờ đi. Khi mua, hỏi rõ món đồ có được xử lý gì không là để biết cách giữ nó, không chỉ để biết giá trị.
Từ bảng tra ra quyết định: món nào cho vị trí nào
Vị trí đeo quyết định món đồ chịu bao nhiêu va chạm. Xếp từ khắc nghiệt đến nhẹ nhàng:
- Nhẫn đeo hằng ngày: chịu va cửa, va bàn, chạm nước rửa tay nhiều lần mỗi ngày. Nên chọn nephrite, mã não, chalcedony, thạch anh, garnet, spinel, aquamarine. Nếu thích opal, lục bảo, ngọc lam thì chọn ổ bọc viền kín thay vì chấu nhọn, và tháo khi làm việc tay.
- Vòng tay, lắc: chịu va mép bàn, va vào nhau khi đeo nhiều chiếc. Nephrite, mã não, thạch anh hợp; hạt hổ phách, ngọc lam dễ mòn và sứt nếu đeo chung với vòng kim loại.
- Bông tai: ít va, nhưng gần tóc nên dính keo xịt tóc, nước hoa, dầu gội. Hợp với ngọc trai, opal, hổ phách nếu bạn đeo sau khi đã xịt, chải xong.
- Mặt dây, chuỗi cổ: chịu mồ hôi cổ và mỹ phẩm vùng ngực, ít va. Hợp hầu hết các loại; đá xốp nên có lớp áo ngăn hoặc tháo khi trời nóng.
- Trâm, cài áo: va chạm ít nhất, là chỗ an toàn cho đá mềm và đá quý giá như san hô cũ, malachite chạm.
Một chiếc nhẫn đá mềm không phải là sai, chỉ là phải chấp nhận nó sẽ cần đánh bóng lại sau vài năm và cần được tháo nhiều hơn. Biết trước thì đỡ tiếc.
Ba mẹo dân gian về độ bền nên bỏ
"Ngọc thật thì không trầy, thử bằng dao là biết." Sai cả hai vế. Nhiều ngọc thật mềm hơn lưỡi dao thép, cạo vào là hỏng món đồ thật; ngược lại thuỷ tinh cứng khoảng 5,5 nên không phải lúc nào cũng xước. Phép thử này vừa không phân biệt được vừa phá đồ.
"Đá càng cứng càng bền, cứ cứng là đeo thoải mái." Chỉ đúng với chuyện chống trầy. Topaz và lục bảo cho thấy đá cứng vẫn mẻ, vẫn tách. Độ bền khi đeo là tổng của cả ba thước đo.
"Ngọc đeo lâu sẽ tự bóng hơn nhờ da người." Với đá xốp như ngọc lam, cái gọi là "bóng hơn" thật ra là dầu da ngấm vào, kèm theo đổi màu. Với đá mềm như ngọc trai, đeo lâu không chăm thì mòn chứ không bóng thêm. Độ bóng bền là do mài và đánh bóng lúc chế tác, cộng với cách giữ.
Câu hỏi thường gặp
Thang Mohs có phải là đo độ bền của ngọc không?
Không. Thang Mohs chỉ xếp thứ tự chống trầy xước. Độ bền khi đeo còn phụ thuộc vào độ dai (chịu va, chịu rơi) và độ xốp, độ nhạy hoá chất. Một viên đá đứng cao trên thang Mohs vẫn có thể mẻ hoặc đổi màu nếu yếu ở hai thước đo kia.
Vì sao ngọc trai và opal dễ mờ hơn các đá khác?
Vì cả hai mềm hơn hạt thạch anh có trong bụi nhà, nên mỗi lần cọ hay lau khô là mặt đá bị chà nhẹ. Ngọc trai còn bị axit nhẹ trong mồ hôi, mỹ phẩm ăn mòn lớp xà cừ; opal thì nhạy nhiệt và nhạy khô.
Ngọc bích nephrite mềm hơn lục bảo, sao lại bền hơn?
Vì nephrite có cấu trúc sợi đan chặt vào nhau nên rất dai, chịu va đập và rơi tốt. Lục bảo cứng hơn nhưng thường có nhiều khe nứt và bao thể bên trong, nên dễ mẻ cạnh khi va mạnh, nhất là ở góc viên đá.
Đá mềm có đeo nhẫn hằng ngày được không?
Đeo được nếu chấp nhận món đồ sẽ mòn dần và cần chăm nhiều hơn. Nên chọn ổ bọc viền kín thay vì chấu nhọn, tháo nhẫn khi rửa bát, làm vườn, tập thể dục, và mang đi kiểm tra, đánh bóng định kỳ ở tiệm kim hoàn.
Làm sao biết độ cứng của một viên đá mình đang có?
Cách an toàn là biết đúng tên đá qua giấy kiểm định hoặc người giám định, rồi tra bảng. Không tự thử bằng cách cạo dao, rạch kính hay chà lên đá khác, vì phép thử đó làm hỏng món đồ và kết quả cũng không đủ chính xác để gọi tên đá.
Đá đã tẩm dầu, nhuộm màu có kém bền hơn không?
Độ cứng gần như không đổi, nhưng món đồ thêm điểm yếu của chất tẩm. Dầu trong lục bảo sợ dung môi và máy siêu âm, màu nhuộm trên mã não có thể phai dưới nắng, sáp trên lapis mờ đi khi gặp nhiệt. Biết đá đã xử lý gì giúp bạn giữ nó đúng cách.