Với một chuỗi san hô cũ trong gia đình, việc đầu tiên là kiểm dây và khoá, vì dây mục là nguyên nhân mất hạt hay gặp nhất. Sau đó xem hạt có mờ, nứt, mòn lỗ khoan không, nhờ thợ xâu lại bằng dây mới thắt nút, cất trong túi vải ở nơi mát và tối. Nếu định tặng ra ngoài hay bán, hãy tra quy định hiện hành về san hô trước, vì nhiều loài thuộc diện hạn chế mua bán.
Chuỗi san hô đỏ hoặc hồng là món trang sức hay gặp trong hộp đồ của nhiều gia đình, có khi là quà cưới của bà, có khi mẹ mua từ mấy chục năm trước. Bài này không bàn chuyện định giá đồ cổ, cũng không khuyến khích mua thêm san hô. Nó dành cho người đang cầm chuỗi hạt đó trên tay và muốn giữ nó đẹp, an toàn, đúng luật cho những năm tới.
Kiểm tình trạng chuỗi ngay khi lấy ra khỏi hộp
Lần đầu lấy chuỗi ra sau thời gian dài cất, đừng vội đeo. Đặt chuỗi lên khăn trắng, dưới ánh sáng ban ngày, làm lần lượt các bước dưới đây.
- Cầm hai đầu chuỗi, kéo thật nhẹ: dây kêu lạo xạo, giãn bất thường, có chỗ hạt hở khe rộng là dây đã mục.
- Nhìn nút thắt giữa các hạt nếu có: nút đen bẩn, xù lông, xẹp là dây cũ, nên thay.
- Mở và đóng khoá: lò xo còn bật không, ren còn ăn không, chốt an toàn còn giữ không.
- Đếm hạt và ghi lại số hạt, để sau này mang đi xâu lại có cơ sở đối chiếu.
- Soi từng hạt dưới kính lúp: tìm vết nứt, mẻ ở mép lỗ khoan, hạt mòn lệch, hạt mờ khác hẳn các hạt còn lại.
- Chụp ảnh cả chuỗi và cận vài hạt, kèm một vật quen thuộc để so cỡ.
Nếu dây đã mục, đừng đeo thử dù chỉ một lần. San hô nặng tay hơn hổ phách, chuỗi đứt khi đang đeo thì hạt rơi tung ra sàn, lăn vào gầm tủ, dễ mất và dễ vỡ.
Các dấu hiệu thường gặp trên chuỗi san hô cũ
Bảng dưới đây giúp đọc những gì bạn thấy khi kiểm. Phần lớn là dấu vết bình thường của thời gian, không có nghĩa món đồ là giả.
| Dấu hiệu | Thường do đâu | Có đáng lo không | Nên làm gì |
|---|---|---|---|
| Hạt mờ, mất bóng | Mồ hôi, nước hoa, cọ xát; san hô là đá vôi mềm | Không, là tuổi đeo | Nhờ thợ đánh bóng nhẹ nếu muốn |
| Hạt nhạt màu, loang | Nắng, nhiệt, hoá chất; hạt nhuộm phai | Tuỳ, có thể gợi ý nhuộm | Soi lỗ khoan, cân nhắc giám định |
| Lỗ khoan mòn rộng, mép lõm | Xâu không thắt nút, hạt cọ nhau và cọ dây | Có, hạt yếu dần | Xâu lại dây thắt nút |
| Vết nứt dọc hạt | Va đập, nhiệt; thớ dọc tự nhiên | Có nếu nứt sâu | Không đeo mạnh, hỏi thợ có thay hạt không |
| Chấm trắng, lỗ nhỏ | Đặc điểm tự nhiên của san hô | Không | Giữ nguyên |
| Lớp bóng bong ở mép | Hạt từng được phủ sáp hoặc nhựa | Không nguy hiểm | Hỏi thợ cách làm sạch lớp phủ |
Hạt nhạt màu loang lổ, đặc biệt nhạt dần từ lỗ khoan ra hoặc đậm trong vết nứt, có thể là hạt nhuộm. Nhiều chuỗi cũ trộn hạt tự nhiên với vài hạt nhuộm để đủ số, và điều đó không làm giảm giá trị kỷ niệm của chuỗi.
Nhờ thợ xâu lại: dặn gì để chuỗi giữ được lâu
Xâu lại là việc nên làm với hầu hết chuỗi san hô cũ, kể cả khi dây trông còn tốt. Dây cũ đã chịu mồ hôi nhiều năm thường yếu hơn vẻ ngoài. Khi mang tới thợ, hãy mang theo ảnh chụp và số hạt đã đếm, đếm lại cùng thợ trước khi giao.
Nên đề nghị xâu dây thắt nút giữa từng hạt. Nút giữ các hạt không cọ vào nhau, bảo vệ mép lỗ khoan vốn đã mòn, và khi dây đứt chỉ rơi một hạt. Màu dây có thể chọn hợp màu hạt để nút không lộ. Với hạt lỗ khoan đã mòn rộng, thợ có thể dùng nút to hơn hoặc thêm ống lót nhỏ.
Dặn thợ không cho chuỗi vào máy rửa siêu âm, máy hơi nước, không ngâm dung dịch tẩy rửa. Chỉ lau tay từng hạt. Nếu muốn đánh bóng, nói rõ là đánh bóng nhẹ bằng tay, và chấp nhận rằng hạt sẽ mất một lớp rất mỏng ngoài cùng.
Khoá cũ có thể giữ lại nếu còn chắc, vì nhiều khi khoá cũng là một phần ký ức của món đồ. Nếu khoá lỏng, có thể nhờ thợ thay khoá mới và cất riêng khoá cũ trong hộp. Hỏi rõ khoá mới làm bằng kim loại gì.
Trước khi nhận lại, đếm hạt, kiểm nút, kiểm khoá, so với ảnh chụp lúc giao. Ghi lên phiếu sửa: số hạt, loại dây, có thay khoá không.
Cất giữ chuỗi san hô ở nhà
San hô là đá vôi, mềm và nhạy với axit, nên cách cất khác với đá cứng. Những điều sau giữ chuỗi bền màu và bền mặt:
- Cất trong túi vải mềm hoặc hộp lót vải, riêng một ngăn, không để chung với nhẫn đá cứng, dây chuyền vàng có mắt sắc.
- Để nằm thẳng hoặc cuộn lỏng, không treo chuỗi nặng lâu ngày vì dây sẽ giãn.
- Chỗ cất mát, tối, khô vừa: không để gần cửa sổ nắng, gần bếp, trong xe hơi; tránh hộp kín ở nơi nồm ẩm lâu ngày.
- Không cất chung với gói hút ẩm hoá chất đặt sát hạt, không cất trong hộp gỗ mới còn mùi sơn, vecni.
- Lau từng hạt bằng khăn hơi ẩm, rồi lau khô sau mỗi lần đeo, nhất là ngày ra nhiều mồ hôi.
- Đeo sau cùng: trang điểm, xịt nước hoa, keo tóc xong mới đeo; tháo ra trước khi rửa tay bằng nước chanh, giấm, nấu ăn.
Một chuỗi được xâu dây thắt nút, lau khô sau khi đeo và cất đúng chỗ có thể giữ được dáng vẻ thêm nhiều chục năm nữa, đủ để chuyển tiếp cho thế hệ sau.
Chia trong gia đình, tặng, bán: những điều cần tra trước
Giữ món san hô cũ trong gia đình là chuyện riêng tư. Nhưng khi món đồ rời khỏi gia đình, dù là tặng người ngoài, ký gửi bán hay mang ra nước ngoài, thì có thể chạm tới quy định về loài được bảo vệ. Nhiều nhóm san hô nằm trong danh mục hạn chế mua bán, vận chuyển, và việc một món đồ "đã có từ lâu" không tự động miễn trừ.
Trước khi bán, ký gửi hay mang qua biên giới, hãy tra quy định hiện hành của cơ quan quản lý về động vật hoang dã và về hải quan, hoặc hỏi một luật sư nếu món đồ có giá trị lớn. Giấy giám định ghi rõ nhóm loài và giấy tờ chứng minh món đồ có từ trước thời điểm áp dụng hạn chế, nếu có, là những thứ có thể được hỏi đến.
Chia đồ trong gia đình thì đơn giản hơn: ghi một tờ giấy ngắn mô tả món đồ, nguồn gốc theo trí nhớ của người lớn trong nhà, số hạt, ảnh chụp, và người được nhận. Tờ giấy đó giữ lại câu chuyện của chuỗi hạt, thứ mà nhiều khi còn quý hơn bản thân vật liệu.
Nếu chuỗi được chia cho nhiều người, đừng cắt chuỗi khi chưa hỏi thợ. Một chuỗi hạt chuyển màu từ nhạt tới đậm, hoặc hạt lớn dần về giữa, được xâu theo thứ tự có chủ ý; cắt đôi tuỳ tiện sẽ làm mất dáng. Thợ có thể gợi ý cách chia sao cho mỗi phần vẫn cân.
Nếu không ai trong nhà muốn đeo, có thể giữ chuỗi trong hộp như một kỷ vật, hoặc nhờ thợ chuyển một vài hạt thành bông tai, nhẫn nhỏ cho từng người. Việc chuyển kiểu dáng trong gia đình không cần mua bán gì thêm.
Đeo lại chuỗi san hô cũ: điều chỉnh nhỏ cho hợp người đeo
Nhiều chuỗi san hô cũ được làm theo kiểu dáng của mấy chục năm trước: chuỗi ngắn sát cổ, hạt to dần về giữa, khoá vặn nhỏ. Người nhận lại có thể thấy khó đeo hằng ngày. Một vài điều chỉnh nhỏ khi xâu lại giúp chuỗi dễ dùng mà không làm mất dáng cũ.
Muốn chuỗi dài hơn, có thể nhờ thợ thêm một đoạn dây xích ngắn ở sau gáy, gắn khoá điều chỉnh, thay vì thêm hạt mới không cùng nguồn. Muốn chuỗi ngắn lại, thợ có thể bớt vài hạt ở hai đầu, giữ hạt bớt ra trong túi riêng để sau này dùng thay hạt hỏng. Với người lớn tuổi khó bấm khoá, khoá móc to hơn hoặc khoá hộp có tay cầm dễ thao tác hơn khoá vặn nhỏ.
Khi đeo, nhớ rằng san hô sợ axit và mồ hôi chua: tránh đeo khi nấu ăn có chanh, giấm, khi làm vườn, khi tập thể dục. Đeo ra ngoài áo cổ tròn vải mềm giúp hạt ít chạm da và ít cọ vào khuy kim loại. Sau mỗi lần đeo, lau hạt bằng khăn hơi ẩm rồi lau khô trước khi cất.
Hiểu lầm hay gặp về chuỗi san hô cũ
Chuỗi cũ mờ là bị giả. Không. San hô thật mềm, mờ đi theo năm tháng là chuyện bình thường. Hạt nhựa thì lại hay giữ bóng hơn.
Ngâm nước muối cho san hô "về biển" sẽ đẹp lại. Không có tác dụng gì, chỉ làm dây mục nhanh và để lại vết muối trong lỗ khoan.
Thoa dầu cho hạt bóng. Dầu làm bóng tạm thời rồi bám bụi, ngả màu dây. Lau khô sạch là đủ.
Đồ của bà thì bán thoải mái. Không hẳn. Quy định về loài được bảo vệ có thể áp dụng cả với đồ cũ. Tra trước khi bán hay mang đi xa.
Đánh bóng lại là làm mới chuỗi. Đánh bóng bóc đi lớp ngoài, có thể làm lộ màu khác ở hạt nhuộm. Hỏi thợ kỹ trước khi quyết.
Rửa bằng nước rửa chén cho sạch dầu mồ hôi. Một giọt xà phòng dịu pha loãng trên khăn ẩm thì được; ngâm cả chuỗi vào nước rửa chén thì dây ướt lâu, mau mục, và chất tẩy có thể làm hạt mờ thêm.
Hạt san hô càng to càng quý. Cỡ hạt chỉ là một yếu tố. Màu, độ đều, tình trạng mặt hạt, có nhuộm hay không đều quan trọng. Với đồ gia đình, giá trị lớn nhất thường nằm ở câu chuyện của nó.
Câu hỏi thường gặp
Chuỗi san hô cũ bị đứt dây có xâu lại được không?
Được. Gom đủ hạt, đếm, chụp ảnh rồi mang tới thợ xâu chuỗi. Nên chọn dây thắt nút giữa từng hạt, dặn thợ không dùng máy siêu âm và đếm lại hạt khi nhận.
Có nên đánh bóng chuỗi san hô của bà cho sáng lại không?
Tuỳ bạn muốn giữ vẻ cũ hay muốn hạt bóng lại. Đánh bóng nhẹ bằng tay làm mặt sáng hơn nhưng bóc đi một lớp mỏng và có thể làm lộ màu khác ở hạt nhuộm. Nhiều người chọn chỉ lau sạch và xâu dây mới.
Làm sao biết chuỗi san hô của gia đình là loài gì?
Không thể biết bằng mắt. Phòng giám định có thiết bị phân tích đôi khi xác định được nhóm loài. Điều này hữu ích nếu bạn định bán, tặng ra ngoài hoặc mang qua biên giới.
Mang chuỗi san hô cũ ra nước ngoài có được không?
Có thể cần giấy tờ, tuỳ nhóm loài và quy định của nơi đi, nơi đến. Hãy tra quy định hiện hành của cơ quan quản lý và hải quan trước chuyến đi, đừng mang theo khi chưa rõ.
Cất chuỗi san hô trong két sắt có ổn không?
Được, miễn là để trong túi vải mềm, riêng ngăn, không đè vật nặng lên và két không quá nóng. Thỉnh thoảng lấy ra kiểm dây, lau bụi và để thoáng một lúc.
Chuỗi san hô có hạt nhạt hạt đậm có phải bị trộn hạt giả không?
Không nhất thiết. San hô tự nhiên có màu đậm nhạt khác nhau giữa các hạt. Nhưng hạt có màu đọng đậm trong vết nứt, quanh lỗ khoan thì có thể là hạt nhuộm được thêm vào cho đủ số.