Bạch ngọc là nephrite màu trắng, gần như không lẫn sắt; giá trị của nó nằm ở độ mịn, độ đặc và ánh dầu như mỡ đông, chứ không nằm ở độ trong hay độ trắng tuyệt đối. Một miếng bạch ngọc tốt nhìn như sữa đặc để nguội, sờ thấy trơn mát, nghiêng dưới đèn có vệt sáng dịu chạy trên mặt.
Vì màu trắng dễ làm giả hơn màu xanh, bạch ngọc là loại nephrite bị nhái nhiều nhất: đá hoa, thạch anh trắng, thuỷ tinh mờ, nhựa đều có thể bị bán dưới tên này. Bài này nói bạch ngọc trông thế nào, chữ "mỡ cừu" nghĩa là gì, những đá trắng hay bị gọi nhầm và cách soi tại nhà, kèm chuyện vì sao món bạch ngọc cũ hay ngả vàng.
Bạch ngọc là nephrite gần như không có sắt
Ở bài về nephrite nói chung, màu xanh đến từ sắt thay vào cấu trúc khoáng vật. Bạch ngọc là đầu kia của dải màu đó: khối đá gần như toàn tremolite, rất ít sắt, nên ra màu trắng. Trắng ở đây không phải trắng giấy in, mà là trắng có chiều sâu, hơi ngà, hơi xanh xám hoặc hơi hồng tuỳ món.
Người mua lần đầu thường nghĩ bạch ngọc càng trắng càng quý. Thực tế người trong nghề nhìn hai thứ cùng lúc: màu trắng có sạch không, và chất đá có mịn, dầu, đặc không. Một món trắng tinh nhưng khô, thô, nhìn như phấn sẽ kém hơn một món hơi ngà nhưng mịn và dầu. Chữ "trắng" chỉ là một nửa câu chuyện.
Cũng cần nói rõ: "bạch ngọc" trên hoá đơn tiệm là tên gọi thương mại. Trên giấy của phòng giám định, món đó sẽ được ghi là nephrite, màu trắng. Nếu giấy ghi một tên khác như marble, calcite, quartzite hay glass, thì dù người bán gọi là gì, món đó cũng không phải bạch ngọc.
Thang trắng của bạch ngọc: đọc màu cho đúng
Người bán hay dùng nhiều chữ để tả màu trắng. Bảng dưới gom các sắc trắng hay gặp và điều nên để ý ở từng sắc:
| Sắc trắng | Trông thế nào | Điều nên để ý |
|---|---|---|
| Trắng ngà, trắng mỡ | Trắng hơi ấm, như mỡ đông, ánh dầu rõ | Sắc được ưa chuộng nhất khi đi kèm chất mịn |
| Trắng sứ, trắng tuyết | Trắng lạnh, sáng, hơi khô | Đẹp nhưng nhiều món kém dầu; soi kỹ độ mịn |
| Thanh bạch | Trắng pha xanh xám nhạt | Ranh giới với thanh ngọc, gọi tên tuỳ người bán |
| Trắng xám | Trắng đục pha xám, thiếu sức sống | Thường là chất phổ thông |
| Trắng có vỏ màu | Trắng với mảng nâu, đỏ ở một phía | Nếu là vỏ tự nhiên của ngọc cuội thì màu ăn dần vào khe; vỏ nhuộm thì nằm nông, đều |
Màu trắng rất nhạy với ánh đèn. Đèn vàng ở tiệm làm món hơi xám trông ngà ấm; đèn trắng lạnh làm món ngà trông xanh. Trước khi quyết, nên xem món đồ dưới ánh sáng ban ngày gần cửa sổ, đặt lên tờ giấy trắng để có điểm so, và chụp một tấm ảnh không dùng bộ lọc để xem lại khi về nhà.
Chữ "mỡ cừu" nghĩa là gì và vì sao không có thang đo chung
Trong giới chơi ngọc người Hoa có cách gọi bạch ngọc thượng hạng là "dương chi", nghĩa là mỡ cừu, người Việt dịch thẳng thành "ngọc mỡ cừu". Cách gọi này tả một vẻ ngoài: trắng ấm, đặc, mịn đến mức không thấy hạt, ánh dầu sâu như mỡ đông lại, cầm có cảm giác trơn và nặng đều.
Điều cần biết là "mỡ cừu" không phải một hạng trên giấy kiểm định. Phòng giám định ghi tên đá, màu, xử lý; còn mức "mỡ cừu" là đánh giá cảm quan của người buôn và người chơi. Hai người nhìn cùng một món có thể chấm khác nhau. Vì thế khi người bán nói "đây là mỡ cừu", bạn nên hiểu đó là lời tả của họ, không phải kết luận khoa học.
Cách tự đánh giá độ mịn đơn giản nhất là đặt món đồ cạnh một món bạch ngọc phổ thông dưới cùng một ngọn đèn, chiếu đèn pin từ phía sau. Món mịn cho ánh sáng tán đều, mềm như đèn sau tấm giấy dó; món thô lộ ra những đốm, hạt, vệt bông lổn nhổn. Nhìn bề mặt nghiêng: món mịn có vệt sáng liền, món thô có vệt sáng lấm tấm. Không cần biết hết thuật ngữ, chỉ cần so cạnh nhau là mắt tự nhận ra khác biệt.
Những đá trắng hay bị bán dưới tên bạch ngọc
Đây là phần quan trọng nhất của bài. Mỗi chất liệu dưới đây đều từng được rao là bạch ngọc, có khi do người bán cũng không biết:
| Chất liệu | Dấu hiệu dễ thấy | Phép quan sát an toàn |
|---|---|---|
| Đá hoa (marble, calcite), có khi rao là "ngọc Afghanistan" | Trắng đục, có thể thấy dạng hạt đường; món cũ hay mờ mặt, mòn cạnh | Soi kính lúp các cạnh và chỗ dễ va: đá hoa mềm nên hay sứt, xước chằng chịt |
| Thạch anh trắng, quartzite | Dạng hạt rõ, lấp lánh nhẹ dưới đèn, ánh thuỷ tinh | Đèn pin chiếu sát thấy cấu trúc hạt đường, không mịn như sữa |
| Thuỷ tinh mờ (thuỷ tinh sữa) | Trắng đều tuyệt đối, ánh kính | Kính lúp soi thấy bọt khí tròn, mép đúc, lỗ khoan nhẵn bất thường |
| Nhựa, bột đá ép | Nhẹ, ấm tay nhanh, hoa văn sắc nét như in | Cầm so trọng lượng, nhìn đường nối khuôn trên mép |
| Serpentine trắng xanh | Ánh sáp, hơi vàng xanh, mềm hơn | Món đã đeo hay có vết xước mảnh dày đặc trên mặt |
Phép quan sát ở cột cuối chỉ là gợi ý. Đá hoa đánh bóng mới, chưa đeo, có thể chưa có vết xước nào; quartzite chất mịn có thể khó phân biệt bằng mắt. Không thử bằng cách nhỏ giấm, axit hay cạo bằng dao để xem có trầy không: món đồ sẽ hỏng trước khi bạn kịp biết nó là gì.
Trình tự soi một món bạch ngọc trong năm phút
Khi đứng trước một món bạch ngọc ở tiệm hay vừa nhận được món quà, có thể đi theo thứ tự dưới đây. Không bước nào làm hỏng đồ:
- Xin xem món đồ dưới ánh sáng ban ngày, hoặc ít nhất là đèn trắng, không phải đèn vàng chiếu thẳng từ trên quầy xuống.
- Đặt lên tờ giấy trắng hay khăn trắng. Màu trắng của ngọc sẽ lộ sắc thật: ngà ấm, xám lạnh hay xanh nhạt.
- Nghiêng món đồ thật chậm. Vệt sáng liền, dịu là ánh dầu; vệt sáng sắc, soi rõ bóng đèn là ánh kính, cần nghĩ tới thuỷ tinh hay thạch anh.
- Chiếu đèn pin điện thoại từ phía sau hoặc sát mép. Tìm bọt khí tròn (thuỷ tinh), cấu trúc hạt đường lấp lánh (thạch anh, đá hoa) hay kết cấu mịn có vệt bông mềm (nephrite).
- Soi kính lúp 10x vào cạnh, chỗ khoan và mặt sau. Đếm vết sứt, vết xước: món đeo ít mà mặt đã xước chằng chịt là dấu hiệu của đá mềm.
- Cầm lên ước độ nặng, so với một món đá khác cùng cỡ nếu có. Món nhẹ bất thường và ấm tay rất nhanh thì nghĩ tới nhựa.
- Nhìn kỹ phần vỏ màu nếu có: màu tự nhiên ăn sâu dần vào khe, đậm nhạt không đều; màu nhuộm nằm nông, đều, đôi khi đọng thành chấm ở lỗ nhỏ.
Năm phút này đủ để loại phần lớn hàng giả lộ liễu, nhưng không đủ để khẳng định món còn lại là nephrite. Với món định mua có giá trị, hoặc món gia đình muốn giữ lâu, hãy xin người bán cho mang đi giám định trước khi trả đủ tiền, hoặc ghi rõ điều kiện trả lại trên hoá đơn.
Vì sao món bạch ngọc cũ hay ngả vàng
Nhiều người cầm chiếc mặt dây bạch ngọc của mẹ, của bà, thấy nó vàng hơn trong trí nhớ và lo rằng ngọc "hỏng" hay ngọc giả. Thường thì không phải. Bản thân khoáng vật trong bạch ngọc rất bền màu; thứ thay đổi là bề mặt và những gì bám vào nó.
Có ba nguyên nhân hay gặp. Thứ nhất, dầu da và mồ hôi thấm qua nhiều năm vào khe vân li ti trên mặt. Thứ hai, lớp sáp người thợ phủ khi đánh bóng ngả vàng theo thời gian. Thứ ba, bụi, kem dưỡng, nước hoa bám trong rãnh chạm và lỗ xỏ dây. Món có vỏ màu tự nhiên của ngọc cuội thì phần vỏ vốn đã ngả nâu đỏ, không phải bị ố.
Cách xử lý nhẹ nhàng là rửa bằng nước ấm pha vài giọt xà phòng dịu, dùng bàn chải lông mềm chải rãnh chạm, tráng sạch, lau khô bằng khăn bông. Nếu sau đó vẫn vàng, nên đem cho người thợ xem có phải lớp sáp cũ không; việc tẩy sáp và đánh bóng lại nên để thợ làm. Trường hợp màu vàng đổi loang lổ, có vết như bị phai, cần nghĩ tới khả năng món đó đã được nhuộm hay tẩy trắng, và nên đem giám định.
Mua bạch ngọc: hỏi gì và hoá đơn nên ghi gì
Người bán tử tế không ngại những câu hỏi dưới đây. Ai né tránh hoặc trả lời vòng vo thì bạn đã có thêm thông tin để quyết:
- "Món này là nephrite hay đá gì khác? Nếu có giấy giám định, cho xem bản gốc."
- "Món này có phủ sáp, nhuộm hay tẩy màu gì không? Vỏ màu ở mặt sau là tự nhiên hay làm thêm?"
- "Nếu đem giám định mà kết quả khác mô tả thì tiệm xử lý thế nào?"
- Hoá đơn nên ghi: tên món, chất liệu theo tên khoáng vật (nephrite), màu, khối lượng, kích thước, có xử lý hay không, điều kiện đổi trả khi sai mô tả.
- Nếu người bán chỉ chịu ghi "ngọc trắng" hay "đá phong cách ngọc", hiểu rằng họ không cam kết đó là nephrite.
Đừng mua bạch ngọc vì lời kể kiểu "hàng mỏ cũ", "hàng hiếm, cuối cùng của lô". Những câu đó không kiểm được và không đổi được chất của món đồ. Điều kiểm được là tên đá trên giấy, chất mịn bạn tự nhìn thấy dưới ánh sáng ban ngày, và cam kết ghi trên hoá đơn.
Câu hỏi thường gặp
Bạch ngọc có phải là ngọc trai trắng không?
Không. Bạch ngọc là nephrite màu trắng, một loại đá khoáng; ngọc trai là chất hữu cơ do trai tiết ra. Hai thứ khác hẳn về nguồn gốc, độ cứng và cách giữ gìn, chỉ trùng nhau chữ "ngọc" trong tiếng Việt.
Bạch ngọc càng trắng thì càng quý phải không?
Không hẳn. Người trong nghề đánh giá màu trắng cùng lúc với độ mịn, độ đặc và ánh dầu. Một món trắng tinh nhưng khô, thô thường kém hơn một món hơi ngà mà mịn, dầu. Nên so nhiều món cạnh nhau dưới ánh sáng ban ngày.
Giấy kiểm định có ghi chữ mỡ cừu không?
Giấy của phòng giám định thường ghi tên đá là nephrite, màu trắng, khối lượng, kích thước và nhận xét về xử lý. Mức "mỡ cừu" là cách đánh giá cảm quan của người buôn, người chơi, không phải một hạng được ghi trên giấy.
Làm sao biết bạch ngọc có phải đá hoa không?
Đá hoa mềm hơn nhiều nên món đã đeo hay có cạnh sứt, mặt xước chằng chịt, đôi khi thấy dạng hạt đường dưới đèn. Món mới đánh bóng thì khó nhìn hơn; khi đó chỉ giấy giám định ghi rõ nephrite hay marble mới chắc chắn.
Bạch ngọc bị ố vàng có làm trắng lại được không?
Phần lớn món ngả vàng do dầu da, bụi và lớp sáp cũ, rửa bằng nước ấm xà phòng dịu và nhờ thợ đánh bóng lại thường cải thiện rõ. Không dùng thuốc tẩy, nước javel hay axit, vì chúng có thể làm hỏng bề mặt và lớp xử lý nếu có.
Người lớn tuổi đeo mặt bạch ngọc hằng ngày có ổn không?
Nephrite dai, đeo hằng ngày được. Chỉ nên kiểm dây và móc định kỳ, tháo ra khi làm việc nặng, khi tắm biển, khi dùng hoá chất tẩy rửa, và cất trong túi vải riêng để mặt bóng không bị đá cứng hơn làm trầy.