Aquamarine là beryl có màu xanh biển nhạt đến xanh biển đậm do sắt tạo nên; phần lớn aquamarine trên thị trường đã được nung nhẹ để bỏ sắc xanh lá ngả vàng, màu sau nung bền và được coi là cách xử lý thông thường. Đá thường sạch, cứng, bền, hợp đeo hằng ngày; nhầm lẫn hay gặp nhất là với topaz xanh, spinel tổng hợp và thuỷ tinh.
Phần dưới đây kể vì sao aquamarine có màu nhạt hơn người ta tưởng, viên to và viên nhỏ khác màu ra sao, chuyện nung và chuyện chiếu xạ, bảng so sánh với các đá xanh biển khác, cách soi tại nhà, và những gì nên tránh khi đeo, làm sạch.
Màu của aquamarine: vì sao nhạt và vì sao đổi theo cỡ
Người mua lần đầu hay ngạc nhiên vì aquamarine thật nhìn nhạt hơn ảnh quảng cáo. Màu xanh biển của nó đến từ sắt, và sắt cho màu dịu, không rực như crom trong lục bảo. Phần lớn aquamarine có màu như nước biển nông, như bầu trời buổi sáng; viên xanh đậm đều là của hiếm.
Màu đá màu nói chung đậm lên theo độ dày ánh sáng phải đi qua. Một viên aquamarine nhỏ cỡ hạt đậu xanh có thể gần như không màu, trong khi một viên to bằng đầu ngón tay từ cùng khối đá lại có màu xanh rõ. Vì vậy chọn aquamarine cho bông tai nhỏ cần chọn đá có màu đậm hơn mức bạn muốn thấy, còn với mặt dây cỡ lớn thì đá nhạt cũng đã đủ xanh.
Aquamarine còn có tính đổi sắc theo hướng nhìn: từ một hướng trông xanh biển rõ, từ hướng khác gần như không màu hoặc hơi xanh lá. Người thợ giác giỏi xoay khối đá để mặt bàn nhìn ra hướng xanh đẹp nhất. Một viên giác vụng có thể trông nhạt hẳn dù cùng chất đá. Khi chọn, hãy nhìn thẳng từ mặt bàn, đúng như lúc bạn sẽ đeo.
Nung và chiếu xạ: điều người mua nên biết
Nung nhẹ là thông thường. Nhiều tinh thể aquamarine lấy từ mỏ có màu xanh lá ngả vàng hoặc xanh biển pha xanh lá. Nung ở nhiệt độ vừa phải làm sắc vàng biến mất, đá còn lại màu xanh biển trong hơn. Màu sau nung bền, không phai. Vì quá phổ biến nên nhiều người bán không nhắc tới; bạn có thể hỏi, nhưng đá nung không phải đá kém.
Đá không nung có ánh xanh lá. Một số người lại thích sắc xanh biển pha chút xanh lá tự nhiên của đá chưa nung. Đó là gu riêng, không phải dấu hiệu đá thật hơn hay quý hơn.
Beryl xanh đậm bất thường. Có một loại beryl có màu xanh dương đậm như mực, rất đẹp, nhưng màu đó do chiếu xạ tự nhiên hoặc nhân tạo tạo ra và phai dần khi gặp ánh sáng. Nếu bạn gặp một viên "aquamarine" xanh dương đậm khác thường, nhất là ở mức giá không tương xứng, nên hỏi giấy kiểm định trước khi mua.
Không có nhuộm ở đá giác tốt. Aquamarine giác trong suốt hầu như không nhuộm được. Hạt tròn đục, giá rẻ mang tên aquamarine thì khác, có thể là thạch anh hay thuỷ tinh nhuộm, hoặc beryl đục đã nhuộm; đọc kỹ mô tả.
Aquamarine và các đá xanh biển hay bị nhầm
Các đá trong bảng đều có thể trông như aquamarine khi gắn trên nhẫn. Cột cuối là dấu hiệu gợi ý, không phải phép thử quyết định.
| Đá | Màu thường thấy | Dấu hiệu gợi ý |
|---|---|---|
| Aquamarine | Xanh biển nhạt đến vừa, dịu | Thường sạch, có khi có ống rỗng mảnh song song như mưa; lấp lánh vừa phải |
| Topaz xanh đã xử lý | Xanh biển đậm, tươi, có sắc lam điện | Màu rực hơn hầu hết aquamarine, nặng tay hơn khi đá rời, sạch |
| Spinel tổng hợp xanh | Xanh biển đều, trong | Rất sạch, màu đều; hay gặp trong trang sức giá thấp |
| Thuỷ tinh xanh biển | Xanh biển trong | Bọt khí tròn, vân cuộn, cạnh mòn, xước |
| Thạch anh xanh nhân tạo | Xanh biển trong | Rất sạch, màu đều, cần giám định |
| Zircon xanh | Xanh dương rực | Lấp lánh mạnh, nhìn qua kính lúp thấy cạnh sau như nhân đôi |
Topaz xanh và aquamarine là cặp hay bị nhầm nhất, theo cả hai chiều. Topaz xanh thường được xử lý để có màu, màu bền, và có nhiều cấp màu từ nhạt tới rất đậm. Nó không phải đồ giả; nhưng nó không phải aquamarine, và hai đá được định giá theo hai thang khác nhau.
Soi aquamarine tại nhà
Không bước nào dưới đây làm hỏng đá. Kết quả chỉ để bạn biết hỏi gì, không để kết luận.
- Nhìn màu dưới ánh sáng ban ngày gần cửa sổ, rồi dưới đèn vàng trong nhà. Aquamarine nhạt có thể gần như mất màu dưới đèn vàng; thuỷ tinh và topaz xanh thường giữ màu rực hơn.
- Soi kính lúp vào trong: aquamarine hay rất sạch, hoặc có những ống mảnh song song như mưa, hoặc đám bao thể như vân tay. Bọt khí tròn nghiêng về thuỷ tinh.
- Nhìn cạnh giác: aquamarine cứng, cạnh sắc, ít xước. Cạnh tròn, mòn, mặt xước li ti sau vài năm đeo nghiêng về thuỷ tinh.
- Nếu đá rời, xoay chậm và nhìn qua các hướng: aquamarine đổi sắc nhẹ giữa xanh biển và gần không màu.
- Nếu đá rời cỡ lớn và bạn có cân tiểu ly chính xác, cân và so với một viên đã biết cùng kích thước. Topaz nặng hơn aquamarine rõ rệt ở cùng cỡ. Cách này chỉ có nghĩa với đá rời.
- Ghi lại, chụp ảnh, và đem giám định nếu món đồ đáng giá. Ghi rõ đá đang gắn hay đá rời, vì nhiều phép đo của phòng giám định cho kết quả đầy đủ hơn với đá rời.
Mẹo nhúng nước, soi đèn pin xuyên đá hay chạm lưỡi thử lạnh đều không phân biệt được aquamarine với topaz hay thuỷ tinh một cách chắc chắn.
Đeo và làm sạch aquamarine
Aquamarine thuộc nhóm đá màu dễ giữ nhất trong trang sức. Độ cứng của nó khoảng 7,5 đến 8, cứng hơn thạch anh và thuỷ tinh, đủ cho nhẫn đeo hằng ngày nếu được gắn chắc. Phần lớn đá ít khe nứt, không tẩm dầu, nên không phải lo dầu khô như lục bảo.
Điểm cần nhớ là aquamarine giác thường được làm cỡ lớn, mặt bàn rộng, nên dễ bám dầu da, kem tay, bụi. Một viên bám bẩn trông nhạt và xỉn hẳn đi, nhiều người tưởng đá "bị mất màu". Ngâm trong nước ấm pha chút xà phòng nhẹ vài phút, chải nhẹ mặt dưới bằng bàn chải lông mềm, tráng nước sạch, lau khô bằng khăn mềm là đá sáng lại.
Máy làm sạch siêu âm thường không làm hại aquamarine sạch, nhưng nếu đá có khe nứt hay bao thể lớn, rung có thể làm khe dài ra. Vì không biết chắc đá có khe hay không, cách đơn giản nhất là không dùng. Tránh hơi nước nóng và thay đổi nhiệt đột ngột như rửa nước nóng rồi xả lạnh ngay.
Khi cất, để aquamarine riêng một ngăn hoặc túi vải mềm. Nó cứng hơn nhiều đá khác nên dễ làm xước ngọc trai, opal, hổ phách nếu bỏ chung một hộp. Mỗi năm một lần, đưa người thợ kiểm chấu: chấu mòn là nguyên nhân hàng đầu khiến đá rơi mất, chứ không phải đá vỡ. Việc kiểm chỉ mất vài phút và rẻ hơn nhiều so với tìm một viên đá thay thế cùng màu.
Chọn aquamarine theo kiểu trang sức
Nhẫn đeo hằng ngày. Aquamarine đủ cứng cho nhẫn, nhưng mặt bàn rộng dễ trầy khi va vào mặt bàn đá, tay vịn kim loại. Chọn ổ có vành hoặc chấu hơi cao hơn mặt đá ở các góc, và tránh kiểu đá nhô cao quá mức nếu bạn làm việc nhiều bằng tay. Đá giác chữ nhật cắt góc hoặc bầu dục bền hơn đá có mũi nhọn.
Bông tai. Đá bông tai nhỏ hơn nên màu nhạt đi rõ. Nếu thích sắc xanh biển thấy được từ xa, chọn đá màu từ vừa trở lên, hoặc kiểu giác nhiều mặt làm màu tập trung hơn. Bông tai ít va chạm nên đây là chỗ hợp cho viên đá đẹp mà mảnh.
Mặt dây cỡ lớn. Đây là chỗ aquamarine đẹp nhất: viên lớn có màu rõ, mặt dây nằm trên ngực ít va. Chú ý móc treo và khoen có đủ chắc với trọng lượng đá không; đá lớn nặng hơn bạn nghĩ, khoen mảnh dễ mòn sau vài năm.
Chuỗi hạt. Hạt aquamarine tròn thường đục hơn đá giác, màu xanh nhạt sữa. Đó là đặc điểm bình thường của hạt, không phải dấu hiệu giả. Hạt màu quá rực, quá đều, nhất là khi cả chuỗi giống hệt nhau, nên được hỏi có nhuộm hay là đá khác.
Câu nên hỏi khi mua aquamarine
Mấy câu dưới đây ngắn, nhưng đủ để tránh phần lớn nhầm lẫn khi mua aquamarine.
- "Đá là aquamarine tự nhiên hay đá khác màu xanh biển?" Yêu cầu tên đá rõ ràng, không chấp nhận "đá xanh biển".
- "Đá đã nung chưa?" Câu trả lời "có" là bình thường. Câu cần chú ý là khi đá có màu xanh dương đậm khác thường.
- "Màu này nhìn dưới đèn vàng trong nhà thế nào?" Đề nghị được xem đá ở cả hai loại ánh sáng.
- "Có giấy kiểm định của phòng giám định độc lập không?" Với viên lớn và đẹp, nên có.
- "Hoá đơn ghi rõ tên đá, trọng lượng, kích thước và tình trạng xử lý được không?"
Aquamarine làm quà khi đi du lịch vùng biển rất hay gặp, nhất là dạng hạt tròn và mặt dây nhỏ. Nhiều món trong số đó là thuỷ tinh hay đá khác. Mua vì thích thì cứ mua, nhưng trả tiền như cho một món trang sức thời trang, trừ khi người bán có giấy và ghi rõ tên đá trên hoá đơn.
Câu hỏi thường gặp
Aquamarine nung có phải là đá giả không?
Không. Nung nhẹ chỉ làm mất sắc xanh lá ngả vàng, để lại màu xanh biển trong hơn. Đá vẫn là aquamarine tự nhiên, màu sau nung bền. Đây là cách xử lý phổ biến và được chấp nhận rộng rãi.
Vì sao aquamarine đeo một thời gian trông nhạt hơn lúc mua?
Thường do bám bẩn: dầu da, kem tay, bụi đọng ở mặt dưới làm đá xỉn và nhạt. Rửa bằng nước ấm pha xà phòng nhẹ, chải mềm là đá sáng lại. Ánh đèn vàng trong nhà cũng làm aquamarine trông nhạt hơn ánh sáng ban ngày.
Aquamarine và topaz xanh khác nhau thế nào?
Hai đá là hai khoáng vật khác nhau. Topaz xanh thường được xử lý để có màu, hay rực và đậm hơn aquamarine, nặng tay hơn ở cùng kích thước. Aquamarine dịu hơn, đổi sắc nhẹ theo hướng nhìn. Phân biệt chắc chắn cần giám định.
Aquamarine có đeo nhẫn hằng ngày được không?
Được, nếu đá được gắn chắc. Aquamarine cứng, ít khe nứt, không tẩm dầu nên khá bền. Nên tháo khi làm việc nặng, chơi thể thao, và làm sạch định kỳ để đá luôn sáng.
Aquamarine xanh dương đậm có đáng nghi không?
Nên hỏi kỹ. Aquamarine xanh đậm tự nhiên có nhưng hiếm. Một số beryl có màu xanh dương đậm do chiếu xạ và có thể phai dưới ánh sáng; cũng có thể đá là topaz hay đá khác. Giấy giám định độc lập trả lời rõ nhất.
Có nên dùng máy siêu âm để rửa aquamarine không?
Tốt nhất là không. Đá sạch thường chịu được, nhưng nếu có khe nứt hay bao thể lớn, rung siêu âm có thể làm khe dài thêm. Nước ấm, xà phòng nhẹ và bàn chải mềm là đủ.