NgocNgan.comNgọc Ngàn
Ngọc bích (nephrite) và bạch ngọc

Bảo quản ngọc bích nephrite: làm sạch, cất giữ và sự thật về chuyện "nuôi ngọc"

Nephrite dai nhưng vẫn trầy, vẫn gãy khi rơi. Cách làm sạch đúng, những thứ không được dùng, cách cất, và vì sao món ngọc đeo lâu bóng lên chứ không phải "ngọc sống".

An older hand gently wiping a pale green nephrite pendant with a soft cotton cloth beside a small bowl of water, side light at eye level, soft morning window light

Ngọc bích nephrite bảo quản không khó: rửa bằng nước ấm và xà phòng dịu, lau khô bằng khăn bông, cất riêng trong túi vải, tránh va đập mạnh và tránh cọ với đá cứng hơn; không dùng thuốc tẩy, kem đánh răng, hơi nước nóng, và không đưa món có xử lý, có keo hay có nứt vào máy siêu âm.

Phần lớn món nephrite hỏng không vì đá yếu mà vì vài thói quen nhỏ: tháo vội đặt tạm, cất chung hộp với nhẫn kim cương, chà bằng thứ có hạt mài. Bài này đi qua những gì có thể làm hỏng nephrite, quy trình làm sạch, những điều không nên làm, cách cất, chuyện "nuôi ngọc" người ta hay kể, và khi nào nên nhờ thợ.

Thứ gì làm hỏng được một món nephrite

Va đập mạnh. Nephrite dai, nhưng rơi từ độ cao xuống nền gạch, va vào cạnh đá hoa, bị kẹp giữa cửa vẫn có thể nứt, gãy, mẻ. Vòng, mặt chạm mảnh, chi tiết nhô ra là chỗ chịu thiệt đầu tiên.

Trầy do vật cứng hơn. Nephrite cứng khoảng 6 đến 6,5. Bụi cát chứa thạch anh, đá thạch anh, kim cương, sapphire, gốm sứ đều cứng hơn, cọ lâu sẽ làm mặt bóng mờ dần. Đây là lý do món ngọc đeo lâu mờ đi.

Hoá chất mạnh. Bản thân khoáng vật chịu được hoá chất thường ngày, nhưng lớp sáp phủ, màu nhuộm nếu có, keo gắn móc và lớp kim loại khung thì không. Thuốc tẩy, nước javel, axit, dung môi có thể làm hỏng những phần đó.

Nhiệt đột ngột. Đưa món ngọc từ chỗ rất nóng sang rất lạnh, hơ gần lửa, để trên bếp, có thể làm nứt món có vết rạn sẵn và làm hỏng sáp. Nắng thường ngày thì không đáng lo với nephrite tự nhiên.

Mồ hôi, mỹ phẩm, bụi. Không làm hỏng đá, nhưng bám vào rãnh chạm, lỗ xỏ, làm món đồ trông đục, ngả màu. Làm sạch định kỳ là đủ.

Làm sạch một món nephrite tại nhà

Quy trình dưới đây dùng được cho vòng, mặt dây, chuỗi hạt nephrite không có xử lý đặc biệt. Món có keo, khung kim loại thì xem lưu ý sau bảng:

  1. Chuẩn bị một bát nước ấm vừa tay, vài giọt xà phòng rửa tay dịu hoặc nước rửa bát loại nhẹ, một bàn chải lông thật mềm, hai khăn bông sạch.
  2. Lót khăn ở đáy bồn rửa hoặc làm trong chậu, đóng nắp thoát nước. Ngọc trơn tay rất dễ tuột.
  3. Nhúng món đồ vài chục giây, không ngâm lâu. Dùng bàn chải chải nhẹ các rãnh chạm, lỗ xỏ, chỗ có đốm lõm.
  4. Tráng lại bằng nước sạch ấm. Không để nước nóng già hay nước lạnh đá xen kẽ.
  5. Lau khô bằng khăn bông, đặt lên khăn khô thêm một lúc cho rãnh và lỗ xỏ ráo nước.
  6. Lau bóng nhẹ bằng khăn mềm khô. Không cần bôi dầu hay sáp gì thêm.

Với chuỗi hạt xâu dây lụa, không nhúng cả chuỗi vào nước vì dây ướt sẽ giãn và mục nhanh; chỉ lau từng hạt bằng khăn hơi ẩm rồi lau khô. Với mặt ngọc gắn móc keo, chỉ lau bằng khăn ẩm, tránh để nước đọng lâu ở chỗ keo. Với món có khung vàng, bạc, làm sạch như trên được, nhưng lau kỹ khe chấu.

Những thứ không nên dùng và vì sao

Trên mạng có rất nhiều mẹo làm sạch trang sức. Với nephrite, những mẹo dưới đây gây hại nhiều hơn lợi:

Không nênVì sao
Kem đánh răng, baking soda, bột chàCó hạt mài, để lại vết xước li ti, làm mờ mặt bóng
Thuốc tẩy, nước javel, axit, giấmCó thể làm hỏng sáp phủ, màu nhuộm nếu có, keo móc và kim loại khung
Cồn, xăng, dung môiLàm mềm keo, làm mờ sáp
Máy siêu âmRung có thể làm vết nứt sẵn lan ra, làm bung keo, bong sáp; chỉ dùng khi thợ đã kiểm món đồ
Máy hơi nước nóngNhiệt và áp làm hỏng sáp, keo, có thể làm nứt món có rạn
Dầu ăn, dầu dưỡng bôi lên cho bóngBóng tạm thời, bám bụi, ngả vàng theo thời gian

Nguyên tắc chung rất đơn giản: thứ gì không dùng để rửa tay hằng ngày thì cũng đừng dùng cho ngọc. Nước ấm, xà phòng dịu và khăn mềm đã đủ cho gần như mọi trường hợp.

Cất giữ: tách đá cứng, tránh va, giữ cho dễ tìm

Món nephrite nên có túi vải riêng hoặc ngăn riêng trong hộp trang sức có lót nỉ. Không để chung với nhẫn kim cương, bông tai sapphire, đồng hồ có mặt kính sapphire, vì chúng cứng hơn và sẽ cào lên mặt ngọc mỗi lần hộp bị xóc.

Vòng ngọc không nên đặt chồng lên nhau hay để lăn tự do trong ngăn kéo. Nếu có nhiều vòng, mỗi chiếc một túi, đặt nằm phẳng. Chuỗi hạt nên đặt nằm, không treo lâu ngày, vì trọng lượng hạt kéo giãn dây. Mặt dây nên tháo khỏi dây kim loại khi cất lâu, để móc không mài vào lỗ xỏ.

Nephrite không cần "giữ ẩm" hay ngâm nước như một số lời khuyên truyền miệng. Khí hậu nồm ẩm hay phòng điều hoà khô đều không làm hại khoáng vật này. Điều cần tránh trong mùa nồm là khung kim loại bị xỉn và dây lụa bị mốc, nên cất trong hộp kín có gói hút ẩm là đủ.

Cuối cùng là chuyện dễ tìm: ghi lại món nào cất ở đâu, chụp ảnh từng món. Rất nhiều món ngọc gia đình bị thất lạc khi chuyển nhà, khi dọn tủ, không phải vì bị lấy mất.

Chuyện "nuôi ngọc": điều có thật và điều không

Người chơi ngọc hay nói ngọc đeo lâu sẽ "được nuôi", trở nên bóng hơn, trong hơn, màu đẹp hơn, như thể ngọc là vật sống hợp với người đeo. Có một phần sự thật trong đó: món ngọc đeo thường xuyên được cọ xát nhẹ với da, với vải, lớp dầu tự nhiên từ da bám mỏng trên mặt, làm vệt sáng mềm và ánh dầu rõ hơn.

Phần không có thật là chuyện ngọc "hấp thụ" gì đó từ người đeo, đổi màu theo sức khoẻ hay tính cách, hay ngọc đổi màu là báo hiệu điều gì. Màu trong khối nephrite do khoáng vật quyết định và rất bền. Nếu màu thay đổi rõ rệt, nguyên nhân thường là lớp sáp ngả màu, bụi bám, hoặc màu nhuộm đang phai.

Cũng không cần bôi dầu, ngâm nước trà, đeo ngủ cho "nhanh lên nước bóng". Những việc đó không thay đổi được chất đá; dầu bôi còn làm món đồ bám bụi. Muốn món ngọc đẹp lên, cứ đeo nó thường xuyên, giữ sạch, tránh va, thời gian sẽ lo phần còn lại.

Mang ngọc đi xa, đi biển, đi tập

Đi du lịch là lúc món ngọc dễ gặp nạn nhất: tháo ra đặt trên bồn rửa khách sạn, nhét vội vào túi áo, để chung túi với chìa khoá và đồ trang sức khác. Nên mang theo một túi vải nhỏ riêng cho món ngọc, và tập thói quen chỉ tháo ra khi đứng trước túi đó.

Đi biển thì tháo ngọc trước khi xuống nước. Nephrite không sợ nước muối, nhưng cát làm trầy, sóng có thể giật tuột vòng, và dây xâu, keo móc không chịu được ngâm lâu trong nước mặn. Kem chống nắng bôi tay cũng bám vào rãnh chạm, làm món đồ đục đi; nếu lỡ đeo, về rửa bằng nước ấm xà phòng dịu.

Khi tập thể thao, nâng tạ, chơi cầu lông, bơi lội, cũng nên tháo. Ngoài chuyện va đập, mồ hôi nhiều và động tác mạnh dễ làm khoá dây bật ra. Đeo đi tập một chiếc vòng ngọc của bà là cách nhanh nhất để mất nó.

Khi nào nên nhờ thợ

Có những việc người dùng không nên tự làm. Khi mặt ngọc mờ hẳn, nhiều vết xước, người thợ có thể đánh bóng lại bằng bột mài và bánh vải chuyên dụng; tự làm bằng kem đánh răng chỉ làm thêm xước. Khi món có vết mẻ nhỏ ở mép, thợ có thể mài lại cho tròn, nhưng món sẽ nhỏ đi một chút, nên cân nhắc.

Khi chấu khung lỏng, móc keo lung lay, dây xâu xơ, nên mang đến tiệm kim hoàn sửa ngay, trước khi mặt ngọc rơi mất. Khi thấy một đường lạ xuất hiện sau một lần va, hãy nhờ thợ soi xem đó là vân cũ hay nứt mới, và hỏi có nên tiếp tục đeo hằng ngày không.

Nếu không chắc món đồ có xử lý gì không, nói rõ với thợ trước khi họ làm sạch hay đánh bóng. Món nhuộm, món tẩm nhựa phản ứng khác hẳn món tự nhiên với nhiệt và bột mài.

Lịch chăm sóc gợi ý

Không cần chăm ngọc cầu kỳ. Lịch dưới đây đủ cho một món đeo thường xuyên:

Khi nàoLàm gì
Sau mỗi lần đeoLau nhẹ bằng khăn mềm khô, cất vào túi vải riêng
Mỗi một đến ba thángRửa nước ấm xà phòng dịu, chải rãnh chạm, lau khô
Mỗi sáu thángKiểm chấu, móc, khoá dây, dây xâu; soi đèn pin tìm vết lạ
Mỗi năm hoặc khi dây xơXâu lại chuỗi hạt dây lụa, thay dây đeo mặt
Khi mặt mờ hẳnNhờ thợ đánh bóng lại, báo trước nếu món có xử lý

Lịch này mềm dẻo. Người đeo vòng mỗi ngày khi làm việc tay chân cần làm sạch thường hơn; món chỉ đeo dịp lễ thì kiểm khi lấy ra là đủ. Điều quan trọng nhất trong lịch không phải là rửa, mà là bước kiểm chấu, móc và dây: phần lớn món ngọc bị mất là do rơi khỏi khung hoặc dây đứt, chứ không phải do đá hỏng.

Câu hỏi thường gặp

Ngọc bích có rửa bằng nước được không?

Được. Nephrite không sợ nước, rửa bằng nước ấm pha xà phòng dịu rồi lau khô là cách làm sạch an toàn. Chỉ cần tránh ngâm lâu chuỗi hạt xâu dây lụa và món gắn móc bằng keo, vì dây và keo mới là phần sợ nước.

Có nên dùng máy siêu âm để làm sạch ngọc bích không?

Không nên tự làm. Rung siêu âm có thể làm vết nứt sẵn lan ra, làm bung keo, bong sáp. Chỉ dùng khi thợ đã kiểm món đồ là nephrite tự nhiên, nguyên khối, không nứt, không xử lý, không có keo.

Ngọc bích đeo lâu có thật sự bóng hơn không?

Có, do cọ xát nhẹ với da, vải và lớp dầu tự nhiên bám mỏng trên mặt. Đó là thay đổi ở bề mặt, không phải ngọc "sống" hay hấp thụ gì từ người đeo. Màu trong khối nephrite không đổi theo người đeo.

Ngọc bích bị trầy xước có tự đánh bóng được không?

Không nên tự đánh bằng kem đánh răng, giấy nhám hay bột chà vì hạt mài không đều sẽ để lại vết mới. Người thợ có bột mài và bánh vải phù hợp để đánh bóng lại, lấy đi một lớp rất mỏng mà không làm hỏng dáng món đồ.

Có cần ngâm ngọc bích vào nước để giữ ẩm không?

Không cần. Nephrite là khoáng vật đặc chắc, không khô nứt vì thiếu nước. Lời khuyên ngâm nước có lẽ lẫn từ cách giữ một số đá xốp khác. Ngâm lâu còn làm hại dây xâu và keo gắn móc.

Cất ngọc bích chung với vàng bạc có sao không?

Vàng, bạc mềm hơn nephrite nên không làm trầy mặt ngọc, nhưng móc, khoá và cạnh kim loại có thể cọ vào lỗ xỏ, mép ngọc. Thứ đáng tránh nhất là cất chung với đá cứng như kim cương, sapphire, thạch anh.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138