Pha lê là thuỷ tinh pha thêm thành phần cho sáng và nặng hơn, không phải đá; còn thạch anh trắng là khoáng vật tự nhiên. Cách tách nhanh nhất: thuỷ tinh hay có bọt khí tròn, vệt chảy và mép giác mòn tròn, còn thạch anh có bao thể góc cạnh, vết nứt như lông vũ và cạnh giác sắc lâu năm.
Người ta hay nghĩ đá rẻ thì chẳng ai làm giả. Thực tế ngược lại: thạch anh, mã não, chalcedony giá mềm nên được bán nhiều, và thuỷ tinh còn rẻ hơn, dễ đúc hàng loạt, màu nào cũng được, nên lẫn vào rất nhiều. Bài này giải thích vì sao chuyện đó xảy ra, các dấu hiệu bạn tự soi được, và lúc nào nên dừng lại để nhờ người giám định.
Thạch anh trắng, pha lê và thuỷ tinh khác nhau từ gốc
Thạch anh trắng, giới làm đá gọi là thạch anh pha lê tự nhiên hay rock crystal, là thạch anh không màu, trong suốt. Nó có cấu trúc tinh thể: các nguyên tử xếp theo trật tự lặp lại, mọc thành lăng trụ sáu cạnh trong lòng đất. Độ cứng khoảng 7, cứng hơn thuỷ tinh thường.
Thuỷ tinh có thành phần chính cũng là silic, nhưng được nấu chảy rồi làm nguội nhanh, nên nguyên tử không kịp xếp thành trật tự, giống như một chất lỏng bị đông cứng. Pha lê là thuỷ tinh có pha thêm thành phần khác để chiết suất cao hơn, lấp lánh hơn và nặng tay hơn thuỷ tinh thường. Trong tiếng Việt, chữ "pha lê" dễ làm người ta tưởng là đá quý, nhưng nó là sản phẩm của lò nấu.
Vì hai thứ có thành phần gần nhau, trông chúng rất giống nhau khi đã mài. Khác nhau nằm ở những chi tiết nhỏ: bao thể bên trong, cách ánh sáng đi qua, độ bền của cạnh. Biết nhìn những chi tiết ấy, bạn tách được phần lớn trường hợp mà không cần dụng cụ gì đắt.
Còn một thứ nữa nằm giữa hai bên: thạch anh tổng hợp, tức thạch anh mọc trong lò. Nó có cấu trúc tinh thể như đá tự nhiên, cứng như đá tự nhiên, nên mọi phép soi dưới đây sẽ xếp nó vào nhóm thạch anh. Tách thạch anh tổng hợp với tự nhiên là việc của phòng giám định, không phải của kính lúp.
Vì sao đá rẻ vẫn bị làm giả
Lý do đầu tiên là chi phí. Một viên thạch anh mài đẹp cần khối thô sạch, cần thợ mài từng viên, hao hụt nhiều. Thuỷ tinh thì đúc một lần ra cả khay, mài máy, màu tuỳ ý, đồng đều tuyệt đối. Khi bán lẻ theo chuỗi hạt, theo vòng tay, khoản chênh nhỏ trên mỗi viên nhân lên thành khoản lớn.
Lý do thứ hai là màu. Thạch anh tím đậm đều, thạch anh hồng trong vắt, mã não xanh rực là những thứ hiếm hoặc không có trong tự nhiên, nhưng lại là thứ người mua thích nhất trên ảnh. Thuỷ tinh làm ra đúng màu ấy, đều tăm tắp, chụp ảnh rất đẹp.
Lý do thứ ba là người mua ít soi. Với đá giá mềm, hầu như không ai đòi giấy kiểm định, cũng ít người mang kính lúp. Món đồ được mua vì đẹp, rồi cất đi, nhiều năm sau mới có người hỏi "cái này có phải đá thật không". Chính vì thế, biết vài phép soi đơn giản sẽ có ích hơn bạn tưởng.
Dấu hiệu tách thạch anh với thuỷ tinh
Bảng dưới đây áp dụng cho thạch anh các màu và cả chalcedony xuyên sáng. Không dấu hiệu nào chắc chắn một mình; càng nhiều dấu hiệu cùng chỉ một hướng, kết luận càng vững.
| Dấu hiệu | Thạch anh | Thuỷ tinh, pha lê |
|---|---|---|
| Bao thể | Góc cạnh, dẹt, vết nứt như lông vũ, có khi kim khoáng | Bọt khí tròn, chuỗi bọt, vệt chảy xoáy |
| Màu | Thường có dải đậm nhạt góc cạnh | Đều hoặc loang tròn |
| Cạnh giác sau nhiều năm | Còn sắc | Mòn tròn, sứt vỏ sò |
| Bề mặt | Phẳng, cạnh gặp nhau dứt khoát | Có thể hơi lõm, có đường khuôn |
| Nhìn đường thẳng qua viên đá dày | Có viên thấy đường hơi nhân đôi ở một số hướng | Không nhân đôi |
| Độ lấp lánh | Sáng vừa, trong trẻo | Pha lê có thể lấp lánh nhiều màu hơn thạch anh |
Phép nhìn đường nhân đôi cần viên đá to, trong và dày, và thạch anh nhân đôi rất ít nên khó thấy. Nếu không thấy, chưa kết luận được gì. Người giám định dùng kính phân cực để làm phép này chính xác hơn.
Soi tại nhà theo năm bước
Bạn cần kính lúp 10x, đèn pin điện thoại và tờ giấy trắng có kẻ một đường thẳng đậm. Không bước nào làm hỏng đồ.
- Soi kính lúp tìm bọt khí. Bọt tròn, sáng viền, nhất là thành chuỗi, gần như là dấu hiệu chắc của thuỷ tinh.
- Soi vết nứt và bao thể. Vết nứt lấp lánh như lông chim, bao thể dẹt góc cạnh nghiêng về thạch anh.
- Soi mép giác và các góc. Mòn tròn, sứt hình vỏ sò bóng là thuỷ tinh; cạnh sắc dù món đồ đã cũ là đá.
- Đặt viên đá lớn, trong lên đường kẻ trên giấy, xoay từ từ. Thấy đường nhân đôi mờ ở vài hướng là dấu hiệu của thạch anh.
- Với hạt tròn, soi miệng lỗ khoan. Thuỷ tinh hay sứt mép lỗ thành vảy bóng; lỗ khoan đá thường gọn hơn, có khi thấy vệt khoan xoắn bên trong.
Không dùng các phép thử như hơ lửa, chà lên gương, rạch dao. Chúng có thể làm nứt, xước món đồ, và cũng không tách được thạch anh với nhiều loại thuỷ tinh cứng hiện đại. Khi món đồ đắt hoặc có ý nghĩa, phòng giám định độc lập sẽ cho kết quả chắc chắn trong thời gian ngắn.
Một lưu ý về ánh sáng: soi dưới đèn vàng trong nhà rất khó thấy bọt khí và vết nứt. Ra gần cửa sổ, hoặc bật đèn pin điện thoại chiếu nghiêng qua viên đá, các chi tiết bên trong sẽ hiện rõ hơn nhiều.
Mẹo dân gian sai và vì sao sai
Cầm lạnh là đá, ấm là thuỷ tinh. Thạch anh dẫn nhiệt tốt hơn thuỷ tinh nên mát lâu hơn một chút, nhưng chênh lệch nhỏ. Cỡ viên, nhiệt độ phòng, tay bạn ấm hay lạnh đều làm sai lệch. Mẹo này chỉ để cộng thêm, không để kết luận.
Đá thật nặng hơn thuỷ tinh. Thuỷ tinh thường nặng gần bằng thạch anh, còn pha lê có khi nặng hơn. Cân tay không tách được.
Thổi hơi vào, đá thật tan hơi nhanh hơn. Có chút cơ sở vì đá dẫn nhiệt tốt hơn, nhưng phụ thuộc rất nhiều vào cỡ viên và bề mặt. Không đủ tin cậy.
Đá thật không có bọt khí. Đá có thể có bao thể lỏng chứa bong bóng nhỏ, nhưng bong bóng ấy nằm trong một khoang góc cạnh. Bọt khí tròn tự do lơ lửng mới là dấu hiệu thuỷ tinh.
Đá thật thì phải có tì vết. Nhiều viên thạch anh rất sạch, nhất là viên nhỏ. Sạch không có nghĩa là thuỷ tinh. Cần nhìn thêm các dấu hiệu khác.
Thuỷ tinh giả mã não, chalcedony và thạch anh màu
Mã não xanh, hồng rực. Phần lớn là chalcedony nhuộm, nhưng hàng rẻ nhất có khi là thuỷ tinh mờ. Soi đèn xuyên qua: chalcedony có vân hoặc màu mây, thuỷ tinh mờ thì đều như sữa, có bọt khí tròn.
Thạch anh tím, vàng đậm đều. Thuỷ tinh màu đậm đều rất phổ biến trong vòng hạt giá thấp. Mép lỗ khoan sứt vảy bóng và bọt khí là hai dấu hiệu dễ thấy nhất.
Thạch anh hồng trong vắt. Thạch anh hồng tự nhiên gần như luôn mờ. Hạt hồng trong vắt như kẹo, đều tăm tắp thì nghiêng hẳn về thuỷ tinh.
Đá mắt mèo màu rực. Thuỷ tinh sợi quang cho dải sáng rất mạnh, soi cạnh thấy hoa văn tổ ong lục giác. Mắt hổ thật có dải gợn sóng mềm.
Đá lấp lánh kim tuyến. Có loại thuỷ tinh pha mảnh đồng lấp lánh, thường gọi là đá kim sa, đẹp và có tên riêng. Nó không phải aventurine hay đá tự nhiên nào cả, chỉ sai khi bị bán dưới tên đá.
Hỏi người bán, ghi hoá đơn và giữ món đồ
Hỏi thẳng: "Đây là thạch anh tự nhiên hay thuỷ tinh, pha lê?" Người bán trang sức đứng đắn phân biệt rõ hai thứ này và không ngại nói. Nhiều cửa hàng đồ trang trí bán pha lê rất đẹp với đúng tên của nó, chẳng có gì sai; cái sai chỉ là gọi pha lê là "đá thạch anh".
Hoá đơn nên ghi tên vật liệu rõ ràng: "thạch anh trắng tự nhiên" hoặc "pha lê", kích thước, kiểu mài, kim loại khung và tuổi kim loại. Với chuỗi hạt, ghi số hạt, cỡ hạt và loại dây. Những dòng này giúp bạn đổi trả khi phát hiện sai, và giúp người thợ sau này biết món đồ chịu được những gì khi sửa.
Về giữ gìn: thạch anh cứng hơn thuỷ tinh nên ít trầy hơn, nhưng cả hai đều có thể sứt khi rơi. Rửa bằng nước ấm xà phòng dịu, lau khô. Cất riêng trong túi vải. Với thạch anh màu, tránh nắng gắt và nhiệt lâu ngày để màu không nhạt. Với thuỷ tinh có lớp phủ ánh cầu vồng, tránh chà mạnh vì lớp phủ có thể mòn.
Khi nào nên đem đi giám định
Không phải món nào cũng cần giấy kiểm định. Những trường hợp dưới đây thì đáng bỏ công và chi phí giám định.
- Món đồ có giá đáng kể so với túi tiền của bạn, và người bán khẳng định là đá tự nhiên.
- Món đồ của mẹ, của bà, bạn muốn biết rõ để giữ, sửa hay chia cho con cháu.
- Viên đá màu đậm đều bất thường, quá sạch, giá lại thấp bất thường.
- Bạn đã soi tại nhà và thấy dấu hiệu lẫn lộn, chưa nghiêng hẳn về bên nào.
- Bạn định mang món đồ đi sửa, khắc, nới cỡ, cần biết chất liệu để thợ chọn cách làm.
Khi đem đi giám định, chọn trung tâm kiểm định có công nhận, độc lập với nơi bán. Giấy nên ghi tên vật liệu, tự nhiên hay tổng hợp, có dấu hiệu xử lý không. Giữ giấy cùng hoá đơn và món đồ; ba thứ đi cùng nhau mới có giá trị trọn vẹn.
Câu hỏi thường gặp
Pha lê có phải là thạch anh không?
Không. Pha lê là thuỷ tinh được pha thêm thành phần để sáng và nặng hơn, làm ra trong lò. Thạch anh trắng là khoáng vật tự nhiên có cấu trúc tinh thể.
Thấy bọt khí trong viên đá trong suốt là thuỷ tinh?
Bọt khí tròn lơ lửng tự do, nhất là thành chuỗi, là dấu hiệu rất mạnh của thuỷ tinh. Bong bóng trong đá thường nằm trong khoang chất lỏng góc cạnh, nhìn khác hẳn.
Có thể phân biệt thạch anh và thuỷ tinh bằng cân không?
Gần như không. Thuỷ tinh nặng gần bằng thạch anh, pha lê có khi nặng hơn. Cân tay chỉ tách được nhựa khỏi đá, không tách được thuỷ tinh, nên phải soi bên trong.
Thạch anh trắng có bị trầy không?
Thạch anh cứng hơn thuỷ tinh nên ít trầy hơn, nhưng vẫn có thể bị đá cứng hơn hoặc cát làm trầy và có thể sứt khi rơi. Nên cất riêng trong túi vải mềm.
Vì sao đá rẻ như thạch anh vẫn bị làm giả?
Thuỷ tinh còn rẻ hơn, đúc hàng loạt được, làm ra đúng màu người mua thích và ít ai đòi giấy kiểm định với đá giá mềm. Gộp lại, khoản chênh vẫn đủ hấp dẫn người làm giả.
Mua thạch anh trắng có cần giấy kiểm định không?
Với món nhỏ, giá mềm thì thường không cần. Với món giá cao, món gia đình muốn giữ lâu, hoặc khi bạn soi mà vẫn nghi, nên đem tới trung tâm kiểm định độc lập.