Thạch anh tóc là thạch anh trong suốt có những sợi khoáng vật khác mọc xuyên bên trong, trông như tóc hoặc kim. Tóc vàng, vàng kim, đỏ đồng thường là rutile; tóc đen thường là tourmaline; tóc xanh thường là một vài khoáng vật dạng sợi khác, và chỉ người giám định mới gọi đúng tên từng loại.
Khác hầu hết đá quý, ở thạch anh tóc thứ bên trong mới là cái người ta mua. Một viên càng sạch thì càng kém giá, còn viên có kim dày, màu đẹp, xếp hài hoà lại được săn. Vì thế cách nhìn thạch anh tóc cũng khác: bạn không soi để tìm lỗi mà soi để đọc kim, đọc nền đá, và để nhận ra những chỗ yếu do kim tạo ra.
Tóc trong thạch anh hình thành thế nào
Trong lòng đất, có khi một khoáng vật dạng kim mọc trước, rồi thạch anh mọc sau và bao trùm lên nó. Có khi hai thứ mọc cùng lúc, kim xuyên qua tinh thể đang lớn. Kết quả là một khối thạch anh trong suốt chứa những sợi mảnh nằm nguyên vị trí, có khi thẳng như kim châm, có khi cong, có khi toả thành hình ngôi sao.
Rutile là khoáng vật cho phần lớn "tóc" màu vàng, vàng kim và đỏ đồng. Sợi rutile mảnh thì ánh vàng, sợi dày hơn ngả đỏ nâu. Tourmaline đen cho những thanh đen bóng, thường dày và thẳng hơn tóc rutile. Những sợi màu xanh lá có thể là vài khoáng vật khác nhau, tên thương mại thường gộp chung là "tóc xanh".
Vì kim và nền thạch anh là hai khoáng vật khác nhau, chỗ chúng gặp nhau có thể có ứng suất. Nhiều viên có vết nứt nhỏ chạy dọc theo kim hoặc toả ra quanh gốc kim. Đây là chi tiết người mua hay bỏ qua, trong khi nó quyết định món đồ có bền khi đeo hay không.
Các loại tóc hay gặp và điều cần biết
Tên thương mại của thạch anh tóc khá lộn xộn. Bảng dưới đây giúp bạn hiểu người bán đang nói tới cái gì, với lưu ý rằng tên chính xác của khoáng vật cần người giám định xác nhận.
| Tên hay gọi | Khoáng vật thường gặp | Dáng kim | Lưu ý khi chọn |
|---|---|---|---|
| Tóc vàng, tóc vàng kim | Rutile | Mảnh, thẳng hoặc cong nhẹ, ánh kim | Được ưa nhất; kim càng dày và ánh càng sáng càng đẹp |
| Tóc đỏ, tóc đồng | Rutile sợi dày hơn | Thẳng, màu đỏ nâu | Xem kỹ kim có bị gỉ ố vùng quanh không |
| Tóc đen | Tourmaline | Thanh dày, thẳng, đen bóng | Hay kèm vết nứt quanh kim; soi kỹ trước khi làm nhẫn |
| Tóc xanh | Một vài khoáng vật dạng sợi khác | Sợi mảnh hoặc thành đám như rêu | Tên gọi không thống nhất; đòi mô tả rõ |
| Tóc bạc, tóc trắng | Rutile màu nhạt hoặc khoáng khác | Sợi mảnh ánh bạc | Dễ lẫn với vết nứt mảnh, soi bằng kính lúp |
Nếu người bán nói "tóc xanh là khoáng quý hiếm" mà không nói được tên khoáng vật, bạn coi đó là lời quảng cáo. Điều quan trọng với người đeo là kim có đẹp, có bền không, chứ không phải cái tên kêu.
Đọc độ đẹp của một viên thạch anh tóc
Người thợ nhìn một viên thạch anh tóc theo năm điểm. Thứ tự dưới đây cũng là thứ tự quan trọng với phần lớn người mua.
- Màu và ánh của kim: tóc vàng ánh kim sáng, tóc đỏ màu đều, tóc đen bóng. Kim xỉn, mờ, như phủ bụi thì kém.
- Mật độ và cách xếp: kim dày vừa đủ để thấy rõ khi nhìn từ xa, xếp có hướng hoặc toả đều trông hài hoà hơn đám kim rối.
- Độ trong của nền: thạch anh nền càng trong, kim càng nổi. Nền đục, có mây trắng làm kim chìm đi.
- Vết nứt: soi quanh gốc kim. Vết nứt lớn, nhất là chạm ra mặt đá, là điểm trừ nặng.
- Bề mặt: kim cắt ngang mặt đá có thể để lại lỗ nhỏ hoặc vệt lõm khi mài. Một vài lỗ nhỏ là chuyện thường, nhiều quá làm mặt đá sần.
Khi so hai viên, đặt chúng cạnh nhau trên nền trắng rồi trên nền đen. Nền trắng cho thấy độ trong và màu nền; nền đen làm kim vàng, kim đỏ hiện rực, giúp bạn so mật độ và ánh kim dễ hơn.
Hàng giả, hàng xử lý ở thạch anh tóc
Thuỷ tinh có sợi. Có loại thuỷ tinh được làm có sợi bên trong để giả thạch anh tóc. Sợi trong thuỷ tinh thường đều tăm tắp, song song như kẻ, kèm bọt khí tròn. Kim tự nhiên hiếm khi đều như vậy.
Thạch anh nứt được lấp nhựa. Viên nhiều vết nứt quanh kim có thể được ngấm nhựa cho đỡ lộ nứt. Soi nghiêng thấy vùng bóng khác thường, có khi bọt khí nhỏ trong vết nứt.
Đá nhuộm màu tóc. Ít gặp hơn, nhưng có khi vết nứt mảnh trong thạch anh trắng được ngấm màu cho trông như tóc. Soi kính lúp thấy màu nằm dẹt trong mặt nứt chứ không phải sợi tròn có thể tích.
Thạch anh tổng hợp có kim. Rất hiếm trong trang sức thông thường. Nếu gặp viên đẹp bất thường, kim xếp quá hoàn hảo, giá thấp bất thường, nên xin quyền đem đi giám định.
Tên gọi phóng đại. Phổ biến hơn cả hàng giả là chuyện đặt tên kêu cho món đồ bình thường. Tên không làm đá đẹp hơn; bạn chỉ trả tiền cho cái bạn nhìn thấy.
Soi thạch anh tóc trước khi mua
Bạn cần kính lúp 10x, đèn pin điện thoại, một nền trắng và một nền đen. Các bước sau không làm hỏng đồ.
- Nhìn tổng thể từ khoảng một sải tay. Kim phải hiện rõ, màu sáng; nếu phải soi sát mới thấy thì giá trị trang trí thấp.
- Chiếu đèn từ cạnh bên. Kim rutile sẽ ánh lên như sợi kim loại, kim tourmaline bóng đen.
- Soi kính lúp vào gốc kim và chỗ kim gặp mặt đá. Tìm vết nứt toả ra, vùng có màu lạ hay vùng bóng như nhựa.
- Tìm bọt khí tròn và sợi song song tăm tắp, hai dấu hiệu nghiêng về thuỷ tinh.
- Lướt đầu ngón tay trên mặt đá. Mặt sần, có lỗ nhỏ là do kim bị cắt qua, không phải hàng giả, nhưng ảnh hưởng tới độ bóng.
Nếu viên đá lớn, kim đẹp và giá cao, bạn hỏi người bán có cho đem đi phòng giám định độc lập không. Giấy kiểm định sẽ xác nhận thạch anh tự nhiên, tên khoáng vật bao thể nếu xác định được và dấu hiệu lấp nứt nếu có.
Chọn món đồ phù hợp với từng loại tóc
Thạch anh tóc hay được làm cabochon mặt vòm, vì mặt vòm phóng đại kim bên trong và ít cạnh sắc để mẻ. Viên giác nhiều mặt cũng có, nhưng ánh sáng phản xạ từ mặt giác đôi khi lấn át kim. Nếu bạn thích kim, cabochon và mặt phẳng mài bóng thường là lựa chọn tốt hơn.
Tóc đen tourmaline hay đi kèm vết nứt, nên hợp mặt dây, bông tai, ít va chạm hơn nhẫn. Tóc vàng, tóc đỏ có nền đẹp, ít nứt thì làm nhẫn được, miễn khung có thành bảo vệ. Hạt tròn thạch anh tóc làm vòng tay cũng phổ biến; khi chọn chuỗi, xem các hạt có cùng tông kim không và lỗ khoan có làm nứt hạt không.
Với người thích trang sức nhỏ, thạch anh tóc khó chọn hơn vì viên nhỏ chỉ chứa vài sợi kim. Khi đó, chọn viên có ít nhất một chùm kim rõ nằm giữa mặt đá. Viên nhỏ mà kim nằm lệch sát mép, khi gắn vào khung sẽ bị viền kim loại che mất.
Hỏi người bán và ghi gì trên hoá đơn
Thạch anh tóc có khoảng giá rộng: viên kim thưa, nền đục và viên kim dày, ánh sáng, nền trong chênh nhau rất xa. Vì vậy hoá đơn và lời mô tả quan trọng hơn bạn nghĩ.
- "Kim trong viên này là khoáng gì, đã có ai giám định chưa?" Người bán không biết chắc thì nên nói là không biết, thay vì đặt tên kêu.
- "Viên đá có lấp nứt, ngấm nhựa hay nhuộm không?" Hỏi nhất là với viên có nhiều vết nứt quanh kim mà trông lại rất trong.
- "Nếu kết quả giám định khác mô tả thì tiệm xử lý ra sao?" Ghi câu trả lời lại.
- Trên hoá đơn nên có: "thạch anh tóc tự nhiên", màu tóc theo mô tả của người bán, kích thước mặt đá hoặc cỡ hạt, kiểu mài, kim loại khung, tuổi kim loại, tình trạng xử lý nếu biết.
- Mua qua ảnh hoặc video: xin ảnh chụp trên nền trắng dưới ánh sáng ban ngày, không lọc màu, và một đoạn quay xoay viên đá chậm. Kim vàng chụp dưới đèn vàng có thể trông dày và rực hơn thực tế rất nhiều.
Với chuỗi hạt, hỏi thêm số hạt, cỡ hạt và loại dây. Chuỗi thạch anh tóc thường nặng tay, dây chun mỏng chóng giãn; dây có lõi chắc hoặc dây xâu thắt nút bền hơn nhiều.
Đeo và bảo quản thạch anh tóc
Nền thạch anh cứng khoảng 7, nhưng thạch anh tóc thường yếu hơn thạch anh sạch vì những vết nứt quanh kim. Một cú va mạnh vào cạnh bàn có thể làm vết nứt sẵn có lan ra. Nhẫn thạch anh tóc nên tháo khi làm việc nặng, chơi thể thao, xách đồ.
Làm sạch bằng nước ấm, xà phòng dịu và khăn mềm. Không dùng máy siêu âm, không hơi nước nóng, vì cả rung lẫn nhiệt đều có thể làm vết nứt lan và làm bong lớp nhựa lấp nếu đá đã được lấp nứt. Không ngâm lâu trong nước, nhất là với chuỗi hạt có dây.
Cất riêng, tránh cọ xát với đá cứng hơn. Với những viên có kim chạm mặt, lỗ nhỏ trên bề mặt hay giữ bụi và mỹ phẩm; dùng bàn chải lông thật mềm chải nhẹ thay vì cạy bằng kim hay tăm. Và vì kim rutile đôi khi bị ố vàng nâu quanh gốc, nếu thấy vết ố mới xuất hiện, đem cho thợ xem trước khi tự xử lý.
Câu hỏi thường gặp
Thạch anh tóc vàng và tóc đỏ khác nhau thế nào?
Cả hai thường là kim rutile trong thạch anh. Kim mảnh thường ánh vàng, kim dày hơn ngả đỏ nâu. Khác nhau chủ yếu ở màu và độ dày kim, không phải hai loại đá khác nhau.
Thạch anh tóc đen có phải loại kém hơn?
Không hẳn là kém, chỉ khác khoáng vật kim, thường là tourmaline. Tóc đen hay đi kèm vết nứt quanh kim nên khi làm nhẫn cần soi kỹ và chọn khung bảo vệ tốt.
Làm sao nhận thạch anh tóc làm bằng thuỷ tinh?
Thuỷ tinh có sợi thường cho sợi đều tăm tắp, song song như kẻ và có bọt khí tròn. Kim tự nhiên hiếm khi đều như vậy, thường có độ dài, độ cong khác nhau.
Mặt thạch anh tóc có lỗ nhỏ có phải hàng lỗi không?
Lỗ nhỏ thường do kim cắt qua mặt đá khi mài, là chuyện bình thường ở thạch anh tóc. Chỉ khi lỗ quá nhiều làm mặt đá sần, kém bóng thì mới là điểm trừ.
Có nên đeo nhẫn thạch anh tóc hằng ngày không?
Được, nếu viên đá ít nứt và khung có thành bảo vệ. Nên tháo khi làm việc nặng, chơi thể thao, vì vết nứt quanh kim có thể lan khi va mạnh.
Tóc xanh trong thạch anh là khoáng gì?
Tên tóc xanh thường gộp chung vài khoáng vật dạng sợi khác nhau. Muốn biết đúng tên cần phòng giám định; với người đeo, điều quan trọng là màu đẹp và đá bền.