Thạch anh tím tự nhiên gần như luôn có màu không đều: soi nghiêng sẽ thấy dải tím đậm nhạt xen nhau, góc cạnh như vệt khói, còn thuỷ tinh tím thì màu loang tròn và hay có bọt khí. Thạch anh tím tổng hợp thì khó hơn nhiều, mắt thường không tách được, phải cần người giám định.
Câu hỏi "thật hay giả" với thạch anh tím vì thế có ba lớp. Lớp dễ nhất là phân biệt đá với thuỷ tinh, việc này bạn tự làm được bằng kính lúp và đèn pin. Lớp khó hơn là đá mọc trong lòng đất hay đá nuôi trong lò, và lớp thứ ba là đá có bị nung hay chiếu cho đổi màu không. Bài này đi lần lượt từng lớp, nói rõ mẹo nào dùng được, mẹo nào chỉ là chuyện truyền miệng.
Thạch anh tím là gì và vì sao màu của nó không bao giờ phẳng
Thạch anh tím, tên quốc tế là amethyst, là thạch anh thường có lẫn một lượng sắt rất nhỏ. Sau khi tinh thể hình thành, bức xạ tự nhiên trong đá xung quanh tác động lên chỗ sắt đó qua thời gian rất dài, sinh ra màu tím. Vì sắt không rải đều trong tinh thể mà dồn theo từng lớp mọc, màu tím cũng đi theo lớp: chỗ đậm, chỗ nhạt, có khi gần như trong suốt.
Người thợ mài nào cũng biết điều này. Khi cầm một khối thô, họ xoay tìm hướng mà phần đậm nằm dưới đáy viên đá sau khi mài, để nhìn từ mặt trên màu trông dày và đều hơn. Nhưng chỉ cần lật viên đá, soi qua cạnh bên hoặc nhìn nghiêng dưới nền trắng, những dải màu ấy lại hiện ra. Đó là dấu hiệu tốt, chứ không phải lỗi.
Thạch anh có độ cứng khoảng 7 trên thang Mohs, cứng hơn thuỷ tinh thường một bậc. Nhờ vậy cạnh giác của thạch anh tím đeo lâu vẫn còn sắc, còn món thuỷ tinh đeo vài năm thường mòn tròn ở mép, trầy mờ ở mặt bàn. Chi tiết nhỏ này nhiều khi giúp bạn nhận ra một món cũ được đem bán lại.
Ba thứ hay được gọi chung là thạch anh tím
Trên quầy, ba loại dưới đây có thể nằm cạnh nhau và đều được gọi là "thạch anh tím". Cái khác nằm ở dấu hiệu bên trong, không nằm ở màu bề ngoài.
| Loại | Màu khi soi nghiêng | Bên trong | Ai tách được |
|---|---|---|---|
| Thạch anh tím tự nhiên | Dải tím đậm nhạt góc cạnh, có vùng gần trong | Vết nứt nhỏ như lông vũ, bao thể lỏng, đôi khi tinh thể khác | Bạn nhận dạng sơ bộ; giấy kiểm định xác nhận |
| Thạch anh tím tổng hợp | Thường đều hơn, đôi khi có dải màu song song rất mảnh | Thường sạch, đôi khi có vệt như vụn bánh mì hoặc mặt sóng | Chỉ phòng giám định có thiết bị |
| Thuỷ tinh tím | Màu loang tròn, có vệt xoáy | Bọt khí tròn, vệt chảy, mép giác tròn | Bạn tự nhận ra được với kính lúp |
| Đá ghép hoặc phủ màu | Màu dồn ở một lớp hoặc ở bề mặt | Đường ranh giữa hai lớp, lớp phủ trầy để lộ đá trắng | Thợ kim hoàn soi kỹ là thấy |
Điểm đáng nhớ: thạch anh tím tổng hợp vẫn là thạch anh thật về thành phần, cùng độ cứng, cùng ánh. Nó chỉ khác ở chỗ mọc trong lò. Bán nó dưới tên "tổng hợp" là đúng, bán dưới tên "tự nhiên" mới là sai.
Soi thạch anh tím tại nhà theo thứ tự
Bạn cần một kính lúp 10x, một đèn pin điện thoại, một tờ giấy trắng và chỗ có ánh sáng ban ngày. Làm theo thứ tự này, không bước nào làm hỏng món đồ.
- Đặt viên đá úp mặt bàn xuống tờ giấy trắng, nhìn qua cạnh bên. Thạch anh tím tự nhiên thường lộ dải màu đậm nhạt; thuỷ tinh cho màu đều hoặc loang tròn.
- Dùng kính lúp soi vào trong. Bọt khí tròn, nhất là từng chuỗi bọt nhỏ, gần như là chữ ký của thuỷ tinh. Vết nứt nhỏ lấp lánh như lông vũ, như vân tay thì nghiêng về đá.
- Soi mép giác. Đá đeo lâu vẫn giữ cạnh sắc; thuỷ tinh hay sứt hình vỏ sò và mòn tròn ở mép.
- Chiếu đèn pin từ phía sau. Thuỷ tinh đúc khuôn có thể lộ vệt chảy hoặc mặt giác hơi lõm; đá mài thì mặt phẳng, cạnh gặp nhau dứt khoát.
- Cầm viên đá rời trong lòng bàn tay vài giây. Thạch anh thường mát lâu hơn thuỷ tinh một chút, nhưng đây là dấu hiệu yếu, chỉ dùng để cộng thêm, không dùng để kết luận.
Nếu qua năm bước mà bạn thấy bọt khí tròn và màu loang, gần như chắc đó là thuỷ tinh. Nếu thấy dải màu góc cạnh và bao thể kiểu lông vũ, đó nhiều khả năng là đá tự nhiên. Còn nếu viên đá quá sạch, màu quá đều, bạn chưa biết nó tự nhiên hay tổng hợp, và mẹo tại nhà dừng ở đây.
Những mẹo dân gian về thạch anh tím không đáng tin
Chà lên kính thấy xước thì là đá thật. Thạch anh xước được kính, nhưng nhiều loại thuỷ tinh cứng và đá khác cũng xước được. Thêm nữa, chà như vậy dễ làm mẻ cạnh viên đá của chính bạn. Không nên làm.
Đá thật thì lạnh, đá giả thì ấm. Cảm giác nhiệt phụ thuộc cỡ viên, nhiệt độ phòng, tay bạn vừa cầm gì. Một viên thuỷ tinh to để trong phòng điều hoà vẫn lạnh hơn một viên thạch anh nhỏ vừa ở trong túi áo.
Màu càng đậm càng thật. Thuỷ tinh có thể làm ra mọi độ đậm. Thạch anh tím tổng hợp cũng thường đẹp màu hơn đá tự nhiên trung bình. Màu đậm chỉ nói lên giá trị thẩm mỹ, không nói lên nguồn gốc.
Soi đèn thấy đổi màu là đá thật. Thạch anh tím có thể hơi ngả xanh tím dưới đèn trắng lạnh và ánh đỏ dưới đèn vàng, nhưng thuỷ tinh pha màu cũng làm được như vậy. Đổi màu theo đèn không phải phép thử.
Thử bằng bật lửa. Tuyệt đối không. Nhiệt có thể làm thạch anh tím mất màu hoặc chuyển vàng, và làm nứt viên đá. Đây chính là cách người ta nung thạch anh tím thành thạch anh vàng trong lò.
Chọn viên thạch anh tím cho đẹp
Khi đã chắc mình đang cầm đá thật, câu hỏi tiếp theo là viên nào đẹp hơn. Người thợ nhìn mấy điểm sau, theo đúng thứ tự.
- Sắc tím: tím hơi ngả đỏ hồng thường được ưa hơn tím ngả xanh xám. Tím quá đậm có thể tối đen dưới đèn yếu, nên xem cả ở chỗ hơi tối.
- Độ đều khi nhìn từ trên xuống: dải màu bên trong không sao, miễn là từ mặt bàn nhìn xuống màu dày, không lộ vệt trắng.
- Độ sạch: viên dùng làm nhẫn giác nhiều mặt nên sạch mắt thường. Vết nứt lông vũ nhỏ chấp nhận được, vết nứt chạm ra mặt đá thì nên tránh.
- Cách giác: mặt cân, cạnh gặp nhau sắc, không có cửa sổ nhạt giữa viên. Viên giác vội vàng thường chỉ sáng ở rìa.
- Khung: thạch anh tím hợp bạc, vàng trắng, vàng hồng; chấu phải ôm đều, không có chấu lệch kênh lên.
Một mẹo nhỏ: xem viên đá dưới cả ánh sáng ban ngày lẫn đèn vàng trong nhà. Viên đẹp ở cả hai chỗ thì bạn sẽ thích nó lâu, còn viên chỉ đẹp dưới đèn quầy thì hay làm người mua thất vọng khi về nhà.
Thạch anh tím phai màu: đá thật cũng phai
Một nỗi lo hay gặp: chiếc nhẫn thạch anh tím của mẹ bây giờ nhạt hơn hồi xưa, vậy có phải đá giả? Không hẳn. Màu tím của thạch anh sinh ra từ bức xạ, và ánh sáng mạnh, nhiệt cao có thể đảo ngược một phần quá trình đó. Món đồ đặt nhiều năm ở bậu cửa sổ, đeo liên tục ngoài nắng gắt, hoặc để trong xe ô tô nắng trưa có thể nhạt dần.
Mức phai khác nhau tuỳ viên. Có viên giữ màu rất bền, có viên nhạt thấy rõ sau vài năm phơi nắng. Thuỷ tinh tím thì thường bền màu hơn, nên một món nhạt màu theo thời gian lại là dấu hiệu nghiêng về đá thật hơn là về thuỷ tinh.
Cách giữ màu rất đơn giản: không trưng thạch anh tím ở chỗ có nắng chiếu thẳng, không để trong xe, không phơi khô bằng máy sấy nóng. Cất trong hộp có ngăn, tránh ánh sáng, và lau bằng khăn mềm sau khi đeo. Nếu bạn đã lỡ có một món nhạt màu, cũng đừng tìm cách "nhuộm lại" hay "chiếu lại", vì hầu như không có cách tại nhà nào làm được mà không hỏng đá.
Câu nên hỏi người bán và điều cần ghi trên hoá đơn
Thạch anh tím không phải loại đá đắt nhất, nhưng sự khác nhau giữa tự nhiên và tổng hợp vẫn làm giá chênh nhau rất xa với viên to, màu đẹp. Trước khi trả tiền, bạn hỏi thẳng mấy câu sau và để ý cách người bán trả lời.
- "Viên này là thạch anh tím tự nhiên hay tổng hợp?" Người bán đứng đắn sẽ nói rõ, hoặc nói không biết chắc. Câu trả lời lảng tránh là dấu hiệu nên dừng.
- "Đá có qua nung hay xử lý màu không?" Với thạch anh tím, câu trả lời thường là không, nhưng hỏi để người bán biết bạn để ý.
- "Nếu đem đi giám định mà không đúng mô tả thì tiệm xử lý thế nào?" Ghi lại câu trả lời, tốt nhất ghi vào hoá đơn.
- Trên hoá đơn nên có: tên đá ghi đủ "thạch anh tím tự nhiên" hoặc "thạch anh tím tổng hợp", trọng lượng hoặc kích thước viên, kiểu giác, chất liệu và tuổi kim loại khung, ngày mua.
- Với viên to, màu đậm đều, giá cao: xin mua kèm điều kiện được đem đi phòng giám định độc lập trong một khoảng thời gian thoả thuận.
Giấy kiểm định của một trung tâm có công nhận thường ghi rõ "natural" hay "synthetic". Nếu giấy chỉ ghi "amethyst" mà không ghi gì thêm, bạn nên hỏi lại nơi cấp xem họ đã kiểm tra nguồn gốc hay chỉ xác định loại đá.
Đeo và giữ nhẫn, mặt dây thạch anh tím hằng ngày
Nhờ độ cứng khá, thạch anh tím đeo hằng ngày được, nhưng không phải là không trầy. Bụi cát thông thường cũng chứa thạch anh, nên lâu ngày mặt bàn viên đá vẫn có thể mờ đi. Nhẫn đeo ngón trỏ, hay chạm mặt bàn, tay nắm cửa nên chọn khung có thành bảo vệ hoặc viên giác cabochon tròn thay vì giác cao nhọn.
Làm sạch bằng nước ấm pha chút xà phòng dịu, chải nhẹ bằng bàn chải mềm phía dưới viên đá nơi bụi bám, rồi tráng và lau khô. Nên tránh máy siêu âm với món có vết nứt bên trong, vì rung có thể làm vết nứt lan. Không dùng hơi nước nóng, không ngâm nước tẩy.
Khi cất, để thạch anh tím riêng với ngọc trai, opal, hổ phách vì nó sẽ làm trầy những thứ mềm hơn. Định kỳ nhờ thợ kiểm chấu giữ đá, nhất là với nhẫn đeo nhiều. Một viên đá rơi mất vì chấu mòn còn tiếc hơn một viên đá bị nhạt màu.
Câu hỏi thường gặp
Thạch anh tím tổng hợp có phải là đá giả không?
Không. Thạch anh tím tổng hợp có cùng thành phần và tính chất với đá tự nhiên, chỉ khác là mọc trong lò. Nó chỉ thành hàng gian khi bị bán dưới tên đá tự nhiên.
Có cách nào tại nhà để biết thạch anh tím là tự nhiên hay tổng hợp không?
Gần như không chắc chắn được. Dải màu góc cạnh và bao thể kiểu lông vũ chỉ khiến bạn nghiêng về tự nhiên. Muốn biết chắc phải nhờ phòng giám định có thiết bị chuyên dụng.
Thấy bọt khí trong viên tím thì kết luận được gì?
Bọt khí tròn, nhất là thành chuỗi, là dấu hiệu rất mạnh của thuỷ tinh. Đá tự nhiên có bao thể lỏng nhưng thường có hình dạng góc cạnh hoặc dẹt, không tròn đều như bong bóng.
Nhẫn thạch anh tím của mẹ nhạt màu dần có phải đá giả?
Không nhất thiết. Thạch anh tím thật có thể phai khi gặp nắng mạnh và nhiệt kéo dài nhiều năm. Thuỷ tinh tím lại thường bền màu hơn, nên phai màu không phải dấu hiệu của hàng giả.
Đeo thạch anh tím đi biển, đi bơi có sao không?
Đá chịu nước tốt, nhưng cát biển có thể làm trầy và nắng gắt kéo dài có thể làm nhạt màu. Nên tháo ra khi tắm biển, khi phơi nắng lâu và khi làm việc nặng tay.
Giấy kiểm định chỉ ghi amethyst là đủ chưa?
Chưa đủ nếu bạn trả giá cho đá tự nhiên. Nên hỏi nơi cấp xem họ có kết luận tự nhiên hay tổng hợp không, và ưu tiên giấy ghi rõ dòng này.