NgocNgan.comNgọc Ngàn
Hổ phách, san hô và ngọc hữu cơ

Màu hổ phách: vàng mật, cognac, đỏ anh đào, sáp trắng và ánh xanh dưới đèn

Vì sao hổ phách có màu vàng mật, cognac, đỏ anh đào, trắng sáp hay ánh xanh dưới đèn; màu nào tự nhiên, màu nào do nung và cách tự xem màu cho đúng.

A row of polished amber cabochons in honey, cognac, cherry red and milky butterscotch tones on natural linen, macro close-up, soft morning window light from the side

Màu hổ phách đến từ chính khối nhựa cây hoá thạch: lượng bọt khí li ti bên trong, mức độ bị ôxy hoá theo thời gian và việc khối đá có bị nung hay không. Vàng mật và vàng chanh phần lớn là màu tự nhiên; cognac đậm và đỏ anh đào có thể tự nhiên nhưng rất thường là kết quả của nung có kiểm soát; trắng sáp là hổ phách chứa dày đặc bọt khí; còn ánh xanh chỉ hiện rõ dưới đèn tím hoặc nắng gắt trên nền tối.

Một món hổ phách đổi màu theo ánh sáng không có nghĩa là hàng giả, cũng không có nghĩa là hàng quý hiếm. Bài này đi qua từng nhóm màu mà người mua hay gặp, giải thích vì sao khối đá có màu đó, màu nào người bán nên nói rõ là đã xử lý, và cách bạn tự xem màu ở nhà bằng ánh sáng ban ngày, đèn pin và đèn tím mà không làm hỏng món đồ.

Màu của hổ phách sinh ra từ đâu

Hổ phách là nhựa của những cánh rừng rất cổ, chảy ra, bị vùi lấp rồi cứng dần qua hàng triệu năm. Lúc mới chảy, nhựa gần như không màu hoặc vàng nhạt như mật ong pha loãng. Màu đậm lên về sau là do khối nhựa bị ôxy hoá: lớp ngoài tiếp xúc với không khí sẫm dần, giống miếng táo cắt để lâu ngả nâu. Vì thế cùng một viên, phần vỏ thường đậm hơn lõi, và hạt hổ phách đeo vài chục năm cũng sẫm hơn lúc mới mua.

Yếu tố thứ hai là bọt khí. Nhựa cây chảy ra mang theo vô số bọt nhỏ, có khi nhỏ tới mức mắt thường không thấy từng bọt mà chỉ thấy cả khối đục như sữa. Bọt càng dày, ánh sáng càng bị tán xạ, khối đá càng chuyển từ trong suốt sang mờ đục, từ vàng trong sang vàng bơ, rồi trắng sáp. Người thợ gọi đó là độ "sáp" của hổ phách.

Yếu tố thứ ba là xử lý. Ở nhiều xưởng, hổ phách được đặt trong nồi áp suất với khí trơ rồi nung nhẹ để làm trong, làm sẫm hoặc tạo vân. Đây là xử lý phổ biến và được ngành chấp nhận, nhưng nó làm thay đổi màu, nên một viên đỏ anh đào chưa chắc đã đỏ từ dưới đất lên. Hiểu ba nguồn màu này là đủ để đọc phần lớn món hổ phách bạn gặp.

Bảng các nhóm màu hay gặp và nguồn gốc của chúng

Bảng dưới đây xếp các tên màu người bán hay dùng, kèm điều thường nằm sau màu đó. Đây là xu hướng chung, không phải luật cho từng viên; muốn chắc phải có giấy kiểm định.

Tên màu hay gọiTrông thế nàoThường do đâuĐiều nên hỏi
Vàng chanh, vàng mậtVàng trong, sáng, soi đèn thấy xuyên quaPhần lớn tự nhiên, có thể đã làm trong bằng nhiệtCó làm trong không, có ép không
Cognac, nâu hổNâu cam đậm, vẫn trongTự nhiên hoặc nung sẫm, nung rất phổ biếnMàu có do nung không
Đỏ anh đào, đỏ rượuĐỏ sẫm, soi đèn ra đỏ thẫmHiếm khi tự nhiên trọn khối, thường nung sẫm lớp ngoàiMàu đỏ có xuyên vào lõi không
Vàng bơ, vàng trứngĐục, mịn như sápBọt khí dày, tự nhiênCó phải hạt ép từ vụn không
Trắng sáp, trắng xươngTrắng ngà, không xuyên sángBọt khí rất dày, hiếm hơnCó nhuộm hay phủ màng không
Vân hai màuMảng vàng trong xen mảng đụcTự nhiên, hoặc nung để tạo vânVân có bị ép ghép không
Xanh lụcLục ô liu khi soi trên nền tốiPhần lớn qua nung áp suấtCó phải hổ phách nung xanh không

Cột cuối là câu nên đặt ra với người bán. Một người bán đàng hoàng sẽ trả lời thẳng là "có nung" hay "không biết"; người né câu hỏi hoặc trả lời "hổ phách thì làm gì có xử lý" là dấu hiệu nên cân nhắc.

Hổ phách xanh dưới đèn: chuyện thật và chuyện thổi phồng

Ánh xanh là hiện tượng phát quang, không phải màu nhuộm. Một số hổ phách, nổi tiếng nhất là loại từ vùng Caribe, nhìn bình thường thì vàng nâu, nhưng đặt dưới đèn tím hoặc dưới nắng gắt trên nền đen thì toả ra ánh xanh lam. Hiện tượng đó đến từ một số hợp chất trong nhựa cây hấp thụ tia cực tím rồi phát ra ánh sáng xanh.

Gần như mọi hổ phách đều phát quang ít nhiều. Dưới đèn tím, hổ phách thông thường thường phát ánh trắng xanh hoặc vàng nhạt. Vì vậy thấy một viên "hơi xanh" dưới đèn tím chưa đủ để gọi là hổ phách xanh. Loại được gọi đúng tên phải hiện màu xanh rõ cả dưới ánh nắng thường, khi xoay viên đá trên nền tối.

Nhựa giả có thể được pha chất phát quang. Người làm giả biết khách thích "hổ phách xanh" nên có thể pha chất phát quang vào nhựa. Ánh xanh của nhựa thường đều tăm tắp, đậm như mực dạ quang, không có vùng đậm nhạt theo vân. Đây là chỗ đèn tím giúp được, nhưng không kết luận được một mình.

Hổ phách xanh lục khác hổ phách xanh lam. Màu lục ô liu nhìn thấy cả dưới đèn thường phần lớn là hổ phách đã qua nung áp suất, lớp đáy được phủ hoặc xử lý để phản chiếu màu lục. Đó là hàng xử lý, nên được ghi rõ trên hoá đơn.

Tự xem màu hổ phách ở nhà, ba nguồn sáng

Muốn biết món đồ của mình thuộc nhóm màu nào, bạn chỉ cần ba nguồn sáng và một tấm vải tối. Không cần cọ, không cần hơ nóng, không cần nhúng gì.

  1. Đặt món đồ trên khăn trắng cạnh cửa sổ ban ngày, không để nắng chiếu thẳng. Ghi lại màu bạn nhìn thấy: vàng, cam, nâu, đỏ hay trắng đục.
  2. Bật đèn pin điện thoại, áp nhẹ sát mặt sau viên đá trong phòng tối. Hổ phách trong sẽ sáng rực màu của nó; viên đỏ anh đào nung lớp ngoài thường cho thấy lõi nhạt hơn, vàng hoặc cam, khi soi xuyên.
  3. Chuyển sang tấm vải đen, xoay viên đá dưới nắng sáng. Đây là lúc nhìn ánh xanh lam hoặc lục, nếu có.
  4. Nếu có đèn tím loại soi tiền, soi ở khoảng cách một gang tay. Hổ phách thường phát ánh trắng xanh, phân bố không đều theo vân và theo lớp ôxy hoá. Không nhìn thẳng vào bóng đèn tím.
  5. So hai, ba hạt cùng chuỗi với nhau. Hạt tự nhiên hiếm khi giống hệt màu nhau; một chuỗi mà từng hạt cùng một sắc, cùng độ trong như đúc là điều đáng ghi nhận khi hỏi người bán.

Giới hạn của ba bước trên: chúng giúp bạn mô tả màu và nhận ra chỗ khả nghi, không phân biệt chắc chắn được hổ phách với copal hay với nhựa tốt. Khi giá trị món đồ đáng kể, giấy kiểm định của phòng giám định độc lập mới là thứ trả lời câu hỏi thật hay giả.

Màu đổi theo năm tháng: vì sao chuỗi của mẹ sẫm hơn chuỗi mới

Nhiều người cầm chuỗi hổ phách mẹ để lại, so với chuỗi mới mua thì thấy chuỗi cũ ngả nâu đỏ, mặt hạt mờ hơn, và nghĩ là chuỗi cũ bị bẩn hoặc kém chất lượng. Thật ra đó là ôxy hoá tự nhiên: hổ phách tiếp xúc với không khí, ánh sáng và da người qua nhiều năm thì lớp ngoài sẫm dần. Hạt vàng chanh có thể ngả cam, hạt cam ngả cognac. Lớp ôxy hoá đó mỏng, nằm sát bề mặt.

Điều nên biết là không thể "làm sáng lại" màu cũ bằng cách ngâm hay chà. Mài bóng lại có thể bóc lớp sẫm đi, nhưng cũng làm mất dấu tuổi của món đồ, mất một lớp chất liệu và có thể làm hạt nhỏ đi. Với đồ gia đình, nhiều người chọn giữ nguyên màu sẫm như một phần câu chuyện của chuỗi hạt.

Ánh nắng trực tiếp đẩy nhanh quá trình này. Món hổ phách trưng trên bệ cửa sổ một mùa hè có thể sẫm rõ hơn món cất trong hộp vải. Nếu bạn muốn giữ màu lâu, cất trong túi vải tối, tránh để trên táp lô ô tô hay trong tủ kính có đèn nóng.

Ngược lại, một chuỗi được giới thiệu là "đồ cổ của bà" mà từng hạt sáng rực, mặt bóng như mới, không có chút sẫm nào ở lỗ khoan, thì đáng xem kỹ hơn: có thể đã được mài lại, có thể là hàng mới.

Màu nào nên được ghi rõ trên hoá đơn

Không có luật nào buộc mọi xử lý hổ phách phải công bố bằng một mẫu chữ cố định, nhưng người bán đàng hoàng sẽ nói thật và ghi lại khi được hỏi. Những dòng sau nên có trên hoá đơn hoặc phiếu bảo hành khi bạn mua món có giá trị:

  • Tên vật liệu: "hổ phách tự nhiên" hoặc "hổ phách ép" (hay "hổ phách tái tạo"), không chỉ ghi chung chung "hổ phách" hay "amber".
  • Màu và xử lý: "màu tự nhiên", hoặc "đã nung để làm sẫm màu", "đã làm trong bằng nhiệt áp suất".
  • Với hổ phách xanh lục: ghi rõ "đã xử lý tạo màu", vì màu lục đậm hầu như luôn đi kèm xử lý.
  • Với hổ phách xanh lam: ghi "hổ phách có phát quang xanh", tránh những chữ quảng cáo không kiểm được.
  • Chuỗi nhiều hạt: ghi số hạt, kiểu hạt, có hạt ghép hoặc hạt ép trong chuỗi hay không.
  • Điều kiện đổi trả nếu giấy kiểm định sau này cho kết quả khác mô tả.

Nếu người bán từ chối ghi những dòng này, bạn vẫn có quyền mua, nhưng nên hiểu là mình đang mua dựa trên lời nói. Với món quà nhỏ ở chợ du lịch thì có thể chấp nhận; với món giữ lâu trong gia đình thì nên đòi ghi rõ.

Những hiểu lầm về màu hổ phách

Màu càng đậm thì càng già, càng quý. Không đúng. Màu đậm có thể do ôxy hoá tự nhiên, cũng có thể do nung vài giờ trong xưởng. Tuổi của hổ phách tính bằng hàng chục triệu năm, mấy chục năm đeo trên cổ không làm nó "già" thêm theo nghĩa giá trị.

Hổ phách trắng là hổ phách giả. Không đúng. Hổ phách trắng sáp là loại tự nhiên có bọt khí dày, khá được ưa chuộng. Nhưng nhựa trắng đục cũng dễ làm, nên trắng không chứng minh thật hay giả.

Hổ phách thật phải trong veo. Không đúng. Phần lớn hổ phách tự nhiên có bọt, vân mây, vết nứt nhỏ bên trong. Viên trong veo không một gợn thường đã được làm trong bằng nhiệt, hoặc là vật liệu khác.

Soi đèn tím thấy xanh là hổ phách thật. Chưa đủ. Copal và một số nhựa cũng phát quang. Đèn tím chỉ là một mảnh ghép trong quan sát.

Màu phai là hàng nhuộm. Hổ phách nhuộm có tồn tại nhưng ít; đổi màu thường gặp hơn là do ôxy hoá, mồ hôi và nắng. Màu phai loang lổ ở lỗ khoan hay chỗ cọ xát thì mới đáng nghi nhuộm.

Câu hỏi thường gặp

Hổ phách đỏ anh đào có phải hàng giả không?

Không nhất thiết. Hổ phách đỏ có thể tự nhiên nhưng phần lớn hàng đỏ sẫm trên thị trường là hổ phách thật đã được nung để làm sẫm lớp ngoài. Đó là hàng xử lý, vẫn là hổ phách, nhưng người bán nên nói rõ.

Làm sao biết màu cognac là tự nhiên hay do nung?

Bằng mắt ở nhà thì gần như không phân biệt được chắc chắn. Soi đèn pin thấy lõi nhạt hơn vỏ rõ rệt là một gợi ý của nung lớp ngoài. Muốn có kết luận, cần phòng giám định có thiết bị phân tích.

Hổ phách để lâu có bị phai màu không?

Hổ phách hiếm khi phai mà thường sẫm đi theo thời gian do ôxy hoá. Nắng trực tiếp và nhiệt làm quá trình đó nhanh hơn. Cất trong túi vải, tránh nắng là cách giữ màu lâu nhất.

Hổ phách trắng sáp có bền hơn hổ phách trong không?

Độ cứng của hai loại tương đương, đều mềm, dễ trầy. Hổ phách sáp chứa nhiều bọt nên đôi khi giòn hơn ở chỗ bọt tập trung. Cả hai đều cần tránh va đập, nhiệt và hoá chất như nhau.

Có nên mua hổ phách xanh lục làm quà không?

Có thể, nếu bạn thích màu đó và người bán ghi rõ là hổ phách đã xử lý tạo màu. Điều cần tránh là trả tiền cho câu chuyện "xanh lục tự nhiên hiếm có" khi không có giấy kiểm định đi kèm.

Đèn tím soi hổ phách có hại cho đá không?

Soi vài giây bằng đèn tím loại nhỏ không làm hại hổ phách. Điều cần cẩn thận là mắt người: không nhìn thẳng vào bóng đèn, không chiếu vào mắt trẻ nhỏ. Không để món đồ dưới đèn tím hay nắng gắt trong thời gian dài.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138