Giấy kiểm định hổ phách cho biết đó là nhựa cây hoá thạch tự nhiên, hổ phách đã nung làm màu, hổ phách ép từ mảnh vụn, nhựa non chưa hoá thạch hay nhựa tổng hợp; giấy san hô cho biết loại san hô, có nhuộm hay tẩm không, hoặc là vật liệu giả. Đây là hai nhóm ngọc hữu cơ nhẹ, mềm, dễ làm giả, nên dòng định danh và dòng xử lý quan trọng hơn mọi lời mô tả màu.
Có một điều riêng với san hô: tờ giấy kiểm định chỉ nói vật liệu là gì, không phải giấy phép mua bán hay mang qua biên giới. Nhiều loài san hô thuộc danh mục bảo vệ. Bài này giải nghĩa các chữ hay gặp trên giấy, chỉ ra những phép quan sát an toàn tại nhà và chỗ phải dừng lại để tra quy định hiện hành.
Vì sao hổ phách và san hô khó nhận bằng mắt
Hổ phách là nhựa cây đã hoá thạch qua thời gian địa chất rất dài. Nó nhẹ, ấm tay, mềm hơn hầu hết đá quý, và có thể bị nhựa tổng hợp bắt chước khá giống cả về màu lẫn độ trong. Thêm vào đó, hổ phách thật cũng bị xử lý: nung để trong hơn hoặc đậm màu, ép từ mảnh vụn thành khối lớn, phủ lớp màu mỏng mặt sau. Mỗi kiểu làm đồ đẹp lên theo một cách, và mắt thường khó tách bạch.
San hô dùng làm trang sức chủ yếu là khung xương đá vôi của một số loài sống ở biển sâu, có màu đỏ, hồng cam, hồng nhạt hay trắng; ngoài ra có san hô đen và san hô vàng làm từ chất sừng. Khung đá vôi có vân sợi song song rất mịn, nhưng vỏ sò, đá hoa nhuộm, thuỷ tinh và nhựa đều có thể giả gần giống. San hô bạc màu thì bị nhuộm lại; san hô xốp như tre biển thì bị tẩm nhựa rồi nhuộm đỏ.
Với cả hai, người bán trên quầy thường không cố ý nói sai; họ nhập theo lô và gọi theo tên lô. Lý do bạn cần giấy cho món có giá trị, hoặc cần hoá đơn ghi rõ khi mua món nhỏ, là để có một mô tả được người có thiết bị xác nhận.
Các chữ trên giấy hổ phách
Bảng dưới gom những chữ thường xuất hiện ở dòng định danh và ghi chú khi kiểm hổ phách. Đọc kỹ chữ đứng cạnh chữ "amber", vì đó là chỗ quyết định.
| Chữ trên giấy | Nghĩa | Ghi chú cho người mua |
|---|---|---|
| Natural amber, amber | Hổ phách tự nhiên | Có thể kèm ghi chú về xử lý nhiệt nếu phòng thấy dấu hiệu |
| Heat treated, clarified | Đã nung để trong hơn hoặc đổi màu | Vảy hình đĩa óng ánh bên trong thường là dấu vết của nung |
| Pressed amber, reconstructed | Hổ phách ép từ mảnh vụn | Vẫn là hổ phách nhưng giá trị thấp hơn khối nguyên |
| Copal | Nhựa cây chưa hoá thạch đủ | Không phải hổ phách; mềm hơn, dễ nứt bề mặt |
| Coated, backed | Phủ màu hoặc lót màu mặt sau | Màu đậm chỉ nằm ở lớp mỏng |
| Imitation, plastic, synthetic resin | Nhựa tổng hợp | Không phải hổ phách dù có côn trùng bên trong |
Với món có côn trùng, lá cây bên trong, giấy có thể ghi riêng nhận định về bao thể. Côn trùng nằm trong hổ phách tự nhiên thường có tư thế giãy, có bọt nhỏ quanh chân; côn trùng đặt vào nhựa thường nằm ngay ngắn quá mức. Đây chỉ là gợi ý, kết luận thuộc về phòng giám định.
Hổ phách đỏ, hổ phách xanh, hổ phách có vảy: đọc dòng về màu
Màu tự nhiên của hổ phách trải từ vàng chanh, vàng mật tới cam và nâu đỏ. Một số khối có ánh xanh lam hay xanh lục khi nhìn dưới nắng hoặc trên nền tối, do cách nhựa phát quang. Những màu đậm, đều và rực thì cần đọc kỹ dòng ghi chú, vì nung trong điều kiện có kiểm soát có thể làm hổ phách sẫm sang đỏ, còn xử lý dưới nhiệt và áp suất có thể tạo ánh xanh lục.
Những vảy tròn óng ánh như đồng xu nhỏ bên trong hổ phách, nhiều người gọi là "vảy mặt trời", phần lớn hình thành khi khối nhựa được nung: bọt khí nhỏ bị giãn ra rồi tách thành các đĩa phẳng. Đó là dấu vết của xử lý nhiệt chứ không phải bao thể quý. Hổ phách có vảy vẫn là hổ phách, nhưng giấy thường ghi kèm chữ heat treated hoặc ghi chú tương tự.
Kiểu thứ ba là lót màu: mặt sau món đồ được phủ một lớp sẫm để mặt trước trông đậm và có chiều sâu. Món gắn kín đế thì lớp lót này khó thấy. Giấy ghi "coated" hay "backed" nếu phòng phát hiện.
Khi người bán nói "hổ phách đỏ hiếm", "hổ phách xanh hiếm", câu hỏi thẳng là: "Màu này là màu tự nhiên hay sau khi nung, giấy ghi thế nào?". Màu đã xử lý không làm món đồ xấu đi, nhưng giá của nó phải là giá của hổ phách đã xử lý.
Các chữ trên giấy san hô
Coral, calcareous coral. San hô có khung đá vôi, nhóm đỏ, hồng, trắng hay dùng làm hạt và mặt dây. Có phòng ghi thêm tên chi hoặc nhóm loài nếu xác định được, điều có ý nghĩa với quy định bảo vệ.
Conchiolin coral, black coral, golden coral. San hô làm từ chất sừng, màu đen hay vàng nâu. Nhóm này cũng có loài thuộc danh mục bảo vệ nghiêm ngặt.
Dyed. Đã nhuộm. San hô nhạt màu hoặc san hô xốp được nhuộm đỏ đậm, màu thường tụ trong lỗ khoan và khe nhỏ. Giá trị khác xa san hô đỏ tự nhiên.
Impregnated, filled. Đã tẩm nhựa hoặc chất lấp để chắc và bóng hơn, hay gặp ở san hô xốp. Thường đi kèm nhuộm.
Imitation, glass, plastic, shell, reconstructed. Không phải san hô, hoặc là bột đá vôi ép lại. Giấy ghi đúng tên vật liệu, và đó là dòng bạn cần chép vào hoá đơn nếu định đòi đổi trả.
Giấy kiểm định không phải giấy phép: san hô và các loài được bảo vệ
Nhiều loài san hô, cùng với đồi mồi và ngà, nằm trong các danh mục bảo vệ quốc tế và trong quy định của nhiều nước. Việc khai thác, mua bán, vận chuyển, mang qua biên giới các sản phẩm từ những loài này có thể bị cấm hoặc phải có giấy phép riêng. Một tờ giấy kiểm định ghi "coral" chỉ xác nhận vật liệu, nó không cho phép bạn mua, bán hay mang món đồ đi đâu cả.
Lời khuyên của site rất đơn giản: không nên mua san hô mới, đồi mồi, ngà, kể cả khi người bán nói là hàng cũ, hàng tồn, hàng có giấy. Rủi ro pháp lý rơi vào người mua và người mang theo, còn tác hại với rạn san hô và quần thể loài thì không đổi được bằng giấy tờ.
Với đồ gia truyền đã có trong nhà từ lâu, bạn giữ lại mọi bằng chứng về nguồn gốc và thời điểm có món đồ, như ảnh cũ, hoá đơn cũ, lời kể ghi lại. Trước khi bán, cho tặng hay mang ra nước ngoài, hãy tra quy định hiện hành của cơ quan quản lý chuyên ngành và hải quan, vì quy định có thể đã khác so với lúc món đồ vào nhà. Site không hướng dẫn cách mua bán các sản phẩm này.
Nếu giấy kiểm định xác nhận một món "san hô đỏ" thực ra là vỏ sò nhuộm hay thuỷ tinh, món đó không thuộc diện bảo vệ, nhưng lại thuộc diện bị bán sai mô tả. Hai câu chuyện khác nhau, cần xử lý khác nhau.
Quan sát an toàn tại nhà trước khi đem đi kiểm
Các bước dưới đây không làm hỏng món đồ và giúp bạn biết có nên tốn phí kiểm hay không. Chúng chỉ là gợi ý, không phải kết luận.
- Cầm thử: hổ phách và nhựa đều nhẹ, ấm tay; san hô đá vôi nặng tay hơn nhựa, mát tay lúc đầu. Cảm giác tay chỉ để nghi, không để kết luận.
- Soi hổ phách bằng đèn pin từ phía sau: bọt khí tròn đều, xếp hàng, hay vân xoáy như kẹo dẻo là dấu hiệu của nhựa hoặc hổ phách ép.
- Soi san hô bằng kính lúp 10x: vân sợi mảnh song song chạy dọc nhánh là đặc điểm của san hô đá vôi; vân đồng tâm như lát hành gợi ý vỏ sò.
- Nhìn quanh lỗ khoan: màu đậm tụ ở mép lỗ, ở khe nhỏ là dấu hiệu nhuộm.
- Với hổ phách rời không gắn kim loại, không có keo, có thể thả vào nước muối đậm: hổ phách thường nổi, nhiều loại nhựa chìm. Rửa lại bằng nước sạch và lau khô ngay sau đó.
- Ghi lại quan sát, chụp ảnh, rồi mang đi kiểm nếu món đồ đáng giá.
Phép nước muối có giới hạn rõ: copal cũng nổi, một số nhựa nhẹ cũng nổi, hổ phách có lẫn tạp chất có thể chìm. Không dùng cho món gắn bạc, vàng, có keo hay hạt xâu dây lụa. Không thử bằng kim nóng, bật lửa, cồn, axeton hay giấm: các phép này làm cháy, chảy, mất bóng hoặc ăn mòn bề mặt, mà vẫn không cho kết luận chắc chắn.
Hỏi người bán, ghi hoá đơn và giữ món ngọc hữu cơ
Với hổ phách, câu nên hỏi là: "Đây là hổ phách nguyên khối hay ép, có nung màu không, có giấy không?". Với san hô: "Đây là san hô gì, có nhuộm, có tẩm không, nguồn gốc thế nào?". Người bán không trả lời được câu về nguồn gốc san hô là một lý do đủ để không mua.
Hoá đơn nên ghi tên vật liệu theo đúng chữ trên giấy hoặc theo lời người bán, dạng (nguyên khối, ép, nhuộm, tẩm), số hạt, kích thước, khối lượng, cùng điều kiện đổi trả nếu kiểm định cho kết quả khác. Chép số giấy vào hoá đơn để hai tờ móc vào nhau.
Hổ phách và san hô đều mềm, sợ nhiệt, sợ hoá chất. Đeo vào sau khi đã xịt nước hoa, thoa kem; tháo ra khi tắm, bơi, rửa bát. Lau bằng khăn mềm hơi ẩm rồi lau khô, không dùng nước rửa trang sức có cồn hay amoniac. Cất riêng trong túi vải, tránh để chung với đá cứng dễ làm xước.
Chuỗi hạt hổ phách, san hô không phải đồ cho trẻ nhỏ đeo, nhất là trẻ sơ sinh: hạt nhỏ có nguy cơ hóc và dây có nguy cơ siết cổ. Những lời quảng cáo về tác dụng sức khoẻ của các chuỗi hạt này không có cơ sở.
Câu hỏi thường gặp
Hổ phách ép có phải là hổ phách thật không?
Hổ phách ép làm từ mảnh vụn hổ phách thật được nén lại bằng nhiệt và áp lực, nên về vật liệu vẫn là hổ phách. Nhưng giá trị thấp hơn hổ phách nguyên khối và phải được bán đúng tên, giấy kiểm định thường ghi rõ chữ pressed hoặc reconstructed.
Giấy kiểm định ghi copal nghĩa là gì?
Copal là nhựa cây chưa hoá thạch đủ lâu để thành hổ phách. Nó mềm hơn, dễ nứt bề mặt và giá trị thấp hơn nhiều. Nếu món đồ được bán là hổ phách mà giấy ghi copal thì món đó đã bị bán sai mô tả.
Có giấy kiểm định san hô thì có được mang qua biên giới không?
Không. Giấy kiểm định chỉ xác nhận vật liệu là san hô, không phải giấy phép. Nhiều loài san hô thuộc danh mục bảo vệ, việc mang theo có thể cần giấy phép riêng hoặc bị cấm. Hãy tra quy định hiện hành trước khi đi.
Thử hổ phách bằng nước muối có chính xác không?
Chỉ là phép sàng lọc thô. Hổ phách thường nổi trong nước muối đậm, nhiều loại nhựa chìm, nhưng copal và một số nhựa nhẹ cũng nổi. Chỉ dùng cho hạt rời không gắn kim loại, rửa sạch ngay sau đó, và vẫn cần giám định nếu món đồ có giá trị.
Màu đỏ của san hô đậm đều có phải dấu hiệu nhuộm không?
Không nhất thiết, san hô đỏ tự nhiên cũng có thể đậm đều. Dấu hiệu nhuộm thường là màu tụ đậm hơn ở lỗ khoan, ở khe nhỏ và vết nứt. Chỉ phòng giám định mới kết luận được màu là tự nhiên hay nhuộm.
Chuỗi san hô gia truyền có nên đem đi kiểm định không?
Nên, nếu bạn muốn biết rõ vật liệu trước khi chia cho con cháu hoặc giữ lâu dài. Đồng thời giữ lại mọi bằng chứng nguồn gốc và tra quy định hiện hành trước khi có ý định bán, tặng hay mang ra nước ngoài.