NgocNgan.comNgọc Ngàn
Đá màu trong trang sức: garnet, tourmaline, peridot, topaz, spinel…

Zircon tự nhiên là đá gì: không phải đá CZ, zircon xanh nung và vì sao hay mòn cạnh

Zircon là khoáng vật tự nhiên có tia lửa mạnh, khác hẳn đá CZ nhân tạo dù tên gần giống. Cách nhận zircon, màu xanh do nung, chỗ dễ mòn và cách đeo cho bền.

Loose faceted blue and golden zircons scattered on natural linen with a jeweler loupe, side light at eye level showing strong sparkle, bright diffused daylight

Zircon là một khoáng vật tự nhiên, có tia lửa và độ sáng mạnh gần như kim cương, còn "đá CZ" (cubic zirconia) là vật liệu do người làm ra; hai cái tên chỉ giống nhau ở gốc chữ zircon, còn bản chất, cách nhận biết và giá trị thì khác hẳn. Nhiều người tránh zircon vì tưởng nó là đá nhân tạo, trong khi zircon tự nhiên đẹp là loại đá được người chơi đá màu khá quý.

Bài này giải thích zircon là gì, vì sao nó sáng và nặng tay, vì sao zircon xanh lam gần như luôn là đá đã nung, điểm yếu "mòn cạnh" khiến nó cần được đeo cẩn thận, cách nhận zircon bằng kính lúp, những đá hay bị nhầm với nó, và cách đeo, cất cho bền.

Zircon và đá CZ: hai thứ khác nhau từ gốc

Zircon là khoáng vật silicat của nguyên tố zirconi, hình thành tự nhiên trong nhiều loại đá và là một trong những khoáng vật lâu đời nhất được biết trên Trái Đất. Phần lớn zircon tồn tại ở dạng hạt rất nhỏ, chỉ một phần nhỏ đủ to, đủ trong để làm trang sức, thường được nhặt từ các bãi sa khoáng nơi đá gốc bị phong hoá.

Đá CZ là oxit zirconi được nấu chảy và kết tinh trong lò. Nó gần như không có trong tự nhiên ở dạng dùng được cho trang sức; toàn bộ CZ trên thị trường là hàng sản xuất. CZ được dùng rộng rãi làm đá thay kim cương vì dễ sản xuất, sạch, nhiều tia lửa.

Hai thứ khác nhau đến mức người giám định phân biệt chỉ trong vài giây: zircon lưỡng chiết mạnh, CZ thì đơn khúc xạ; zircon thường có chút bao thể, CZ gần như sạch tuyệt đối; zircon có những màu tự nhiên như nâu, vàng, đỏ, xanh lá nhạt, còn CZ có thể được pha bất kỳ màu nào, đều tăm tắp. Khi người bán nói "đá zircon" cho một chiếc nhẫn trang sức thời trang, rất nhiều khả năng họ đang nói tắt CZ. Bạn nên hỏi lại cho rõ: "zircon tự nhiên hay đá CZ?"

Vì sao zircon sáng và nặng tay

Chiết suất cao. Zircon bẻ cong ánh sáng mạnh, nên khi được cắt đúng, nó hắt sáng trở lại mắt nhiều và cho cảm giác "sáng rực". Trước khi có các vật liệu tổng hợp, zircon không màu từng được dùng thay kim cương.

Tia lửa mạnh. Zircon tách ánh sáng trắng thành các màu khá rõ, nên dưới đèn điểm bạn thấy những chớp xanh, cam nhỏ. Đây là điểm giúp zircon nổi bật giữa các đá màu.

Nặng tay. Zircon có tỷ trọng cao, cầm viên zircon cảm giác nặng hơn viên thạch anh, topaz cùng cỡ. Trên cân nhỏ, một viên zircon nặng hơn thấy rõ so với viên cùng kích thước bằng đá thông thường.

Ảnh nhân đôi rất rõ. Zircon lưỡng chiết mạnh, nên khi soi kính lúp 10x qua mặt bàn xuống cạnh mặt đáy, các cạnh hiện thành hai nét song song rất dễ thấy, rõ hơn cả peridot ở đa số viên. Đây là dấu hiệu quan sát hữu ích nhất để tách zircon khỏi CZ, thuỷ tinh và spinel.

Màu zircon và tình trạng xử lý hay gặp

Màu zircon trên thị trường phần lớn có liên quan đến nung. Bảng dưới là tình trạng thường gặp, không thay giấy giám định.

MàuThường gặp ở dạngĐiều nên biết
Xanh lam sángNung từ zircon nâuPhần lớn zircon xanh là đá đã nung; một số viên có thể nhạt hoặc ngả màu nếu phơi nắng gắt rất lâu
Không màuNung từ zircon nâuSáng, nhiều lửa; hay bị nhầm với CZ nhưng có ảnh nhân đôi
Vàng mật, cam, nâuTự nhiên hoặc nung nhẹẤm, sáng; màu thường ổn định
Đỏ, đỏ nâuThường tự nhiênÍt gặp; cần giấy nếu giá cao
Xanh lá nhạt, xámThường tự nhiênMột số zircon xanh lá có cấu trúc bị phá do phóng xạ tự nhiên, ánh mờ hơn, nhẹ hơn

Vì zircon xanh gần như luôn là đá nung, câu hỏi đúng không phải "có nung không" mà là "có ghi rõ là nung không". Nung zircon là thực hành lâu đời, được nghề chấp nhận, miễn được nói ra.

Điểm yếu: mòn cạnh như giấy

Zircon có độ cứng khoảng 6,5 đến 7,5 tuỳ loại, không thấp, nhưng nó giòn. Ở những viên đã đeo lâu, đặc biệt trên nhẫn, các cạnh mặt cắt bị sứt li ti dọc theo đường nối, nhìn kính lúp như mép tờ giấy bị sờn. Người trong nghề gọi hiện tượng này là mòn cạnh kiểu giấy. Nó không làm đá vỡ, nhưng làm đá mất độ sắc nét và lấp lánh.

Mòn cạnh xảy ra cả khi đá cọ vào đá khác trong hộp trang sức. Vì vậy zircon rời nên được gói riêng từng viên bằng giấy mềm hoặc túi nhỏ, còn zircon trên trang sức nên cất ngăn riêng.

Một mẹo khi mua zircon cũ: soi kính lúp dọc cạnh mặt bàn và cạnh viền. Nếu cạnh sờn đều, viên đá đã đeo lâu; có thể nhờ thợ mài đánh bóng lại, nhưng sẽ hao một chút trọng lượng. Viên mới mà đã sờn cạnh thì nên trả lại.

Mòn cạnh cũng là lý do người thợ cắt zircon hay chọn kiểu mài có nhiều mặt nhỏ và góc vát ở viền, để không có cạnh quá mỏng nhô ra. Khi chọn, bạn có thể để ý: viên có viền dày vừa phải, góc được vát thường chịu đeo tốt hơn viên viền mỏng như lưỡi dao, dù viên viền mỏng nhìn có vẻ to hơn khi nhìn từ trên xuống.

Những đá hay bị nhầm với zircon

Đá CZ. Nhầm phổ biến nhất, chủ yếu do tên gọi. CZ sạch tuyệt đối, đơn khúc xạ, rất nặng tay, cạnh sắc. Zircon có ảnh nhân đôi rõ, thường có vài bao thể nhỏ, cạnh có thể sờn nếu đã đeo.

Topaz xanh. Cùng màu xanh lam sáng, nhưng topaz ít tia lửa hơn hẳn, không cho ảnh nhân đôi dễ thấy và nhẹ tay hơn. Đặt hai viên cùng cỡ dưới đèn điểm, viên zircon chớp màu rõ hơn.

Aquamarine. Aquamarine xanh nhạt dịu, ánh như nước, ít lửa. Zircon xanh thường sắc lam rực hơn, có ánh "kim cương" mạnh. Aquamarine cũng ít khi sờn cạnh như zircon.

Thuỷ tinh có chì. Thuỷ tinh pha chì cũng sáng và có lửa, nhưng mềm, cạnh tròn nhanh, có bọt khí tròn và không cho ảnh nhân đôi. Chạm vào thấy ấm nhanh hơn đá.

Garnet cam, hessonite. Zircon vàng cam, nâu mật dễ bị nhầm với garnet cùng màu. Garnet đơn khúc xạ nên không nhân đôi; zircon thì nhân đôi rõ. Đây lại là chỗ kính lúp giúp được nhiều.

Nhận zircon bằng kính lúp và câu hỏi cho người bán

Không cần máy móc, chỉ cần kính lúp 10x, đèn pin và ánh sáng cửa sổ.

  1. Hỏi rõ trước khi xem: "Đây là zircon tự nhiên hay đá CZ?" Câu trả lời mập mờ là thông tin quan trọng.
  2. Soi qua mặt bàn xuống cạnh mặt đáy ở phía đối diện, xoay đá chậm. Zircon cho cạnh nhân đôi rất rõ; CZ, thuỷ tinh, spinel không có.
  3. Soi cạnh mặt cắt: zircon đã đeo có thể sờn li ti; CZ cứng hơn nên cạnh thường sắc.
  4. Bật đèn pin chiếu xiên: zircon và CZ đều cho tia lửa màu; đây không phải dấu hiệu phân biệt.
  5. Với zircon xanh, hỏi: "Đá có nung không, có cam kết màu không đổi trong điều kiện đeo bình thường không?" và ghi câu trả lời lên hoá đơn.
  6. Nếu viên đá lớn và được bán với giá đáng kể, xin giấy của phòng giám định độc lập, ghi rõ tên khoáng vật zircon và tình trạng nung.

Mẹo "thổi hơi vào đá xem hơi tan nhanh hay chậm" không phân biệt được zircon với CZ hay thuỷ tinh một cách đáng tin. Thứ duy nhất bạn thấy được chắc chắn bằng mắt là ảnh nhân đôi.

Đeo, làm sạch và cất zircon

Zircon hợp nhất với bông tai, mặt dây, ghim cài, nơi đá ít va chạm. Với nhẫn, nên chọn kiểu ổ bọc viền hoặc đá đặt thấp, và tháo ra khi rửa bát, làm vườn, tập thể thao. Một chiếc nhẫn zircon đeo liên tục nhiều năm rất dễ sờn cạnh.

Làm sạch bằng nước ấm, xà phòng nhẹ, bàn chải mềm, rồi lau khô. Không dùng máy siêu âm, không dùng hơi nước nóng, vì đá giòn có thể sứt hoặc nứt. Tránh để zircon xanh dưới nắng gắt lâu ngày, ví dụ để trên bệ cửa sổ hay trong xe ô tô đỗ ngoài trời; nếu thấy màu đổi khác, đem đến tiệm kim hoàn hỏi, đừng tự hơ nóng hay xử lý gì tại nhà.

Khi mang đi sửa, dặn thợ tháo đá trước khi hàn: nhiệt có thể đổi màu zircon đã nung. Cất zircon riêng, gói từng món, đừng để chung với topaz, spinel hay chính zircon khác cọ vào nhau.

Hiểu lầm hay gặp về zircon

Hiểu lầm thứ nhất: zircon là đá chợ, đá thời trang. Hiểu lầm này đến từ chữ "đá zircon" bị dùng cho CZ. Zircon tự nhiên đẹp, màu sắc, sạch và cắt khéo được người sưu tầm đá màu khá ưa, và giá trị của nó phụ thuộc vào màu, cỡ, độ sạch, tình trạng nung, chênh nhau rất xa giữa các viên.

Hiểu lầm thứ hai: zircon càng sáng càng tốt, sáng như kim cương là loại một. Độ sáng là bản chất của zircon, viên nào cắt đúng cũng sáng. Thứ làm khác biệt là màu, độ sạch và tình trạng cạnh. Một viên sáng nhưng cạnh đã sờn trông kém hơn hẳn một viên ít sáng hơn mà cạnh còn sắc.

Hiểu lầm thứ ba: zircon xanh để lâu sẽ mất màu hết. Đa số zircon xanh nung giữ màu ổn trong điều kiện đeo bình thường. Chỉ một số viên nhạy với nắng gắt kéo dài, và điều đó tránh được bằng cách cất trong hộp, không để món đồ phơi nắng. Những lời quảng cáo zircon có tác dụng với sức khoẻ thì không có cơ sở; đó chỉ là trang sức đẹp.

Câu hỏi thường gặp

Zircon và đá CZ có phải là một không?

Không. Zircon là khoáng vật tự nhiên, còn CZ là vật liệu nhân tạo. Hai loại khác nhau về thành phần, cách nhận biết và giá trị. Zircon cho ảnh nhân đôi rõ khi soi kính lúp, CZ thì không.

Zircon có phải là đá nhân tạo không?

Không. Zircon là khoáng vật hình thành tự nhiên. Sự nhầm lẫn đến từ việc nhiều người gọi tắt đá CZ là "đá zircon". Khi mua, nên hỏi rõ zircon tự nhiên hay CZ.

Zircon xanh có phải màu tự nhiên không?

Phần lớn zircon xanh lam trên thị trường là zircon nâu đã được nung. Đây là xử lý lâu đời và được chấp nhận, nhưng người bán nên ghi rõ trên hoá đơn.

Vì sao zircon đeo lâu bị mờ cạnh?

Vì zircon giòn, các cạnh mặt cắt bị sứt li ti khi va chạm hoặc cọ vào đá khác, gọi là mòn cạnh kiểu giấy. Đeo cẩn thận và cất riêng sẽ giảm hiện tượng này.

Zircon có hợp làm nhẫn đeo hằng ngày không?

Không phải lựa chọn tốt nhất cho nhẫn đeo liên tục. Zircon hợp hơn với bông tai, mặt dây; nếu làm nhẫn thì nên có ổ bọc viền và tháo ra khi làm việc tay.

Zircon có phóng xạ không?

Một số zircon chứa lượng nhỏ nguyên tố phóng xạ tự nhiên. Zircon trang sức thông thường qua kênh hàng rõ ràng không phải điều đáng lo; nếu có thắc mắc về một viên cụ thể, hỏi phòng giám định.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138