Opal ghép đôi là một lát opal thật rất mỏng dán lên lớp lưng tối màu; opal ghép ba có thêm một nắp trong suốt dán phía trên; còn opal tổng hợp là opal do người làm ra trong xưởng, có vân màu đều đặn kiểu vảy rắn hay tổ ong. Cả ba đều có thể bán đàng hoàng nếu ghi đúng tên. Rắc rối chỉ xảy ra khi chúng được gọi là "opal đen" hay "opal tự nhiên" mà không nói gì thêm.
Cách nhận ra phần lớn chỉ cần mắt, đèn pin và kính lúp 10x: nhìn cạnh viên đá để tìm đường keo, nhìn mặt lưng xem có phẳng và đen đều bất thường không, và soi kỹ hình dạng các mảng màu. Khi đá đã gắn kín trong ổ, mắt thường không đủ, phải nhờ người giám định. Phần dưới đi qua từng loại, bảng dấu hiệu và những câu nên hỏi trước khi trả tiền.
Vì sao lại có opal ghép
Rất nhiều opal có màu lửa đẹp nằm trong những mạch rất mỏng, có khi chỉ dày bằng tờ bìa. Mài thành một viên nguyên khối thì vỡ, hoặc quá mỏng không gắn được. Người thợ cắt nghĩ ra cách dán lát opal mỏng đó lên một lớp lưng cứng màu tối, thường là opal thường màu đen, đá nền, thuỷ tinh đen hay nhựa đen. Lưng tối làm màu lửa bật lên giống opal đen, và lát mỏng được bảo vệ phía dưới. Đó là opal ghép đôi.
Khi lát opal còn mỏng hơn nữa, người ta thêm một nắp vòm trong suốt bằng thạch anh, thuỷ tinh hoặc nhựa lên trên, vừa bảo vệ vừa làm như kính lúp phóng màu lên. Đó là opal ghép ba. Opal ghép ba thường trông bóng như thuỷ tinh, màu lửa sáng nhưng có cảm giác hơi "phẳng", như nhìn qua một lớp kính.
Opal ghép không phải hàng lừa đảo. Nó cho phép người có ngân sách vừa phải đeo được màu lửa đẹp, và cho phép tận dụng những mạch opal quá mỏng. Vấn đề là giá trị của nó khác xa opal nguyên khối cùng vẻ ngoài, nên người mua cần biết rõ, và người bán cần ghi rõ. Trong cùng một khay ở chợ đêm vùng biển, opal ghép, opal nguyên khối và thuỷ tinh có khi được bày lẫn với nhau, và tấm bìa ghi chung một chữ "opal".
Một cách nghĩ dễ nhớ: opal nguyên khối giống một miếng gỗ đặc, opal ghép đôi giống tấm gỗ dán có lớp mặt gỗ quý, còn opal ghép ba là tấm gỗ dán đó được phủ thêm một lớp kính. Lớp mặt là thật, nhưng toàn khối không phải. Người thợ thường ước lượng nhanh bằng độ dày lớp màu so với toàn viên: lớp màu chỉ chiếm một phần nhỏ chiều dày là dấu hiệu nên soi kỹ cạnh viên.
Bảng dấu hiệu: nguyên khối, ghép đôi, ghép ba, tổng hợp, giả
Những dấu hiệu dưới đây là thứ người thợ nhìn đầu tiên. Không dấu hiệu nào đứng một mình là đủ kết luận, nhưng gom hai ba dấu hiệu lại thì hướng đã khá rõ:
| Loại | Nhìn cạnh viên | Nhìn mặt lưng | Vân màu | Cảm giác chung |
|---|---|---|---|---|
| Opal nguyên khối | Liền một khối, màu nền đồng nhất từ trên xuống | Thường hơi cong, có thể thấy opal thường hoặc đá nền tự nhiên | Tự nhiên, không lặp lại | Mặt vòm mềm, có chiều sâu |
| Opal ghép đôi | Có đường ranh thẳng giữa lớp màu và lớp đen | Phẳng, đen đều, đôi khi bóng như nhựa | Tự nhiên nhưng nằm trong lớp rất mỏng | Đẹp như opal đen, giá mềm bất thường |
| Opal ghép ba | Ba lớp: nắp trong, lát màu, lưng đen | Phẳng, đen | Màu như nằm dưới lớp kính | Mặt trên bóng như thuỷ tinh, vòm cao |
| Opal tổng hợp | Liền khối | Có thể giống opal thật | Mảng màu đều, hình cột, kiểu vảy rắn hay tổ ong | Đẹp quá đều, như in |
| Thuỷ tinh, nhựa giả opal | Liền khối, có thể thấy bọt khí | Bóng đều, có khi thấy đường khuôn | Mảng màu như giấy kim tuyến, lấp lánh phẳng | Nhựa ấm tay, nhẹ bất thường |
Với opal đá mẹ, mặt lưng là đá nền nâu sẫm sần sùi, liền với lớp opal theo đường lượn tự nhiên. Đường ranh thẳng tắp và lưng phẳng như được mài bằng máy là dấu hiệu nên hỏi lại.
Trình tự soi một viên opal rời tại nhà
Nếu viên đá còn rời hoặc gắn ổ hở lưng, bạn có thể tự xem theo trình tự sau. Chỉ cần kính lúp 10x, đèn pin điện thoại và một tờ giấy trắng:
- Đặt viên đá nghiêng trên tờ giấy trắng, nhìn thẳng vào cạnh viên. Tìm một đường ranh mảnh, thẳng chạy quanh chu vi. Đá nguyên khối không có đường này.
- Xoay viên đá để xem mặt lưng. Lưng đen tuyền, phẳng tuyệt đối và bóng như nhựa là dấu hiệu của lớp dán. Lưng có vệt opal thường, vết mài cong, hay đá nền sần là dấu hiệu tốt.
- Dùng kính lúp soi ngay đường ranh nếu có. Ở opal ghép, đôi khi thấy bọt khí nhỏ li ti mắc trong lớp keo, hoặc mép keo hơi vàng.
- Nhìn từ trên xuống, nghiêng chậm. Ở opal ghép ba, màu lửa trông như nằm dưới một lớp kính, và mép nắp trong có thể lấp loáng khác phần giữa.
- Soi vân màu dưới kính lúp. Opal tổng hợp hay có mảng màu đều nhau, viền mảng răng cưa đều, nhìn nghiêng thấy các cột song song. Opal tự nhiên có mảng màu đủ cỡ, lệch nhau.
- Chiếu đèn pin vào mặt đá ở nhiều góc, rồi đặt đá dưới ánh cửa sổ. Thuỷ tinh giả opal thường loé kiểu lấp lánh kim tuyến, đổi màu đột ngột, không có độ sâu.
Giới hạn của trình tự này: khi đá gắn ổ kín lưng, viền kim loại che mất cạnh và lưng, mắt thường không phân biệt được ghép với nguyên khối. Opal tổng hợp loại tốt cũng có thể qua mắt người không quen. Đá có giá trị lớn thì phải đem đến phòng giám định độc lập.
Opal tổng hợp và thuỷ tinh giả opal khác nhau thế nào
Opal tổng hợp được làm bằng cách cho các hạt cầu silica lắng xuống và xếp lớp trong điều kiện kiểm soát, gần giống cách tự nhiên làm nhưng nhanh hơn rất nhiều. Vì có cấu trúc hạt cầu nên nó có màu lửa thật, không phải màu vẽ. Nhiều loại opal tổng hợp còn có thêm nhựa để chắc hơn. Chữ đúng để gọi là "opal tổng hợp" hay "opal nhân tạo".
Thuỷ tinh hay nhựa giả opal thì khác: bên trong không có hạt cầu xếp lớp, màu lửa được tạo bằng những mảnh lá kim loại mỏng hay lớp phản quang nhúng vào. Màu của chúng lấp lánh như giấy gói quà, mảng màu có cạnh sắc, và khi nghiêng thì cả mảng sáng lên cùng lúc chứ không chạy dần như opal. Thứ thuỷ tinh có ánh xanh sữa bán dưới tên "opalite" cũng nằm trong nhóm này, dù cái tên làm nhiều người tưởng là một loại opal.
Điều nên nhớ: opal tổng hợp không có nghĩa là xấu hay độc hại, nó chỉ khác nguồn gốc. Món quà làm từ opal tổng hợp vẫn đẹp và bền. Chỉ cần đừng trả tiền cho opal tự nhiên khi thứ bạn nhận là opal tổng hợp.
Opal ghép cần được chăm sóc khác
Không ngâm nước. Lớp keo giữa các lớp có thể bị nước thấm dần qua mép. Opal ghép ngâm lâu hay đeo đi bơi, đi tắm thường bị mờ đục từ mép vào, như có hơi nước đọng dưới lớp kính. Khi đã mờ thì gần như không cứu được.
Không dùng máy siêu âm, hơi nước. Rung động và nhiệt làm keo giãn, các lớp tách nhau. Ngay cả opal nguyên khối cũng không nên cho vào máy siêu âm.
Tránh nắng gắt và nhiệt cao. Để nhẫn opal ghép trên bậu cửa sổ nắng chiếu, trong xe đỗ ngoài trời, gần bếp có thể làm keo ngả vàng hoặc bong.
Lau bằng khăn ẩm rồi lau khô ngay. Đây là cách làm sạch an toàn nhất cho opal ghép. Không dùng xà phòng mạnh, cồn hay dung môi.
Hỏi kỹ trước khi đưa thợ sửa ổ. Hàn, đánh bóng ổ nhẫn gần đá đều toả nhiệt. Báo rõ cho thợ biết đây là opal ghép để họ tháo đá ra trước.
Câu nên hỏi người bán và dòng nên có trên hoá đơn
Một vài câu hỏi ngắn tránh được phần lớn hiểu lầm về opal ghép. Bạn có thể hỏi thẳng mà không ngại:
- Viên này là opal nguyên khối, ghép đôi, ghép ba hay opal tổng hợp?
- Mặt lưng của viên đá là gì: opal thường, đá nền tự nhiên, thuỷ tinh hay nhựa?
- Đá có qua xử lý làm tối nền không?
- Nếu sau này phòng giám định độc lập kết luận khác mô tả, tiệm xử lý thế nào?
- Hoá đơn nên ghi: tên đá kèm chữ "ghép đôi", "ghép ba" hay "tổng hợp" nếu có, kích thước viên đá, kim loại ổ, và cam kết đổi trả khi sai mô tả.
Nếu người bán né, chỉ nói chung chung "opal thiên nhiên đẹp lắm" mà không trả lời được câu thứ nhất, bạn nên cân nhắc lại. Với opal đen giá trị cao, xin được mang đi giám định trước khi trả hết tiền là yêu cầu hợp lý.
Hiểu lầm hay gặp khi nói về opal ghép
Hiểu lầm đầu tiên là "opal ghép là opal giả". Lớp màu của opal ghép đôi và ghép ba là opal thật. Thứ khác là cấu tạo và giá trị. Gọi đúng tên giúp cả người mua lẫn người bán. Hiểu lầm thứ hai là "cứ lưng đen là opal ghép". Opal đen nguyên khối cũng có thể có lưng tối, opal đá mẹ có lưng nâu sẫm. Điều phân biệt là đường ranh ở cạnh và lưng có tự nhiên hay không.
Hiểu lầm thứ ba là có thể thử bằng cách nhỏ nước hay ngâm xem lớp có tách không. Cách này không nói được gì chắc chắn mà lại có thể làm hỏng chính viên đá bạn đang thử. Hiểu lầm thứ tư là opal tổng hợp thì dễ nhận ra. Loại vân vảy rắn rõ ràng thì dễ, nhưng có những loại tinh vi hơn, người có kinh nghiệm cũng phải soi lâu. Khi phân vân, câu trả lời đúng nhất vẫn là giấy của phòng giám định độc lập.
Câu hỏi thường gặp
Opal ghép đôi có phải opal thật không?
Lớp màu phía trên là opal thật, nhưng viên đá là một cấu trúc ghép. Nó nên được gọi là opal ghép đôi, và giá trị thấp hơn rất nhiều so với opal nguyên khối có vẻ ngoài tương tự.
Làm sao biết opal trong nhẫn gắn kín ổ là ghép hay nguyên khối?
Khi viền kim loại che cạnh và lưng, mắt thường gần như không biết được. Người giám định có thể soi bằng kính hiển vi ở góc nghiêng hoặc dùng thiết bị chuyên dụng. Nếu viên đá đắt tiền, hãy hỏi tiệm có chấp nhận cho mang đi giám định không.
Opal ghép ba bị mờ đục có sửa được không?
Thường là không. Mờ đục xảy ra khi nước hoặc không khí lọt vào lớp keo. Có thợ tháo ra dán lại được nhưng kết quả không chắc chắn. Cách tốt nhất là phòng từ đầu: không ngâm nước, không đeo khi tắm, bơi.
Opal tổng hợp có bị mất màu theo thời gian không?
Opal tổng hợp có thêm nhựa thường khá ổn định. Như mọi loại đá mềm, nó có thể xước mờ mặt nếu lau bằng khăn bám bụi. Chăm sóc như opal thường là đủ.
Opalite có phải một loại opal hiếm không?
Không. Phần lớn đá bán dưới tên opalite là thuỷ tinh nhân tạo có ánh xanh sữa và cam khi soi đèn. Nó đẹp, rẻ, dễ tạo hình, nhưng không phải opal.
Có nên mua opal ghép làm quà không?
Có thể, nếu người nhận biết rõ đây là opal ghép và được dặn cách giữ. Opal ghép cho màu đẹp với ngân sách vừa phải. Ghi rõ tên trên hoá đơn để sau này người nhận không bị hiểu nhầm khi đem đi bán hay định giá.