Opal rạn chân chim chủ yếu vì mất nước quá nhanh hoặc bị sốc nhiệt: viên đá ngậm sẵn nước trong lòng, khi khô đi đột ngột thì co lại không đều và nứt thành mạng lưới đường mảnh. Còn opal hút nước là chuyện ngược lại: một số dòng opal xốp, gặp nước thì hút vào, trong hẳn ra, màu lửa tạm mờ đi, rồi khi khô lại thì trở về như cũ.
Hai hiện tượng này hay bị gộp làm một, và cũng hay bị đem ra doạ người mua. Thực tế, phần lớn opal tốt đã qua thời gian để ổn định, đeo bình thường không rạn. Phần dưới giải thích vì sao có viên rạn, viên không, cách nhìn một viên opal để đoán độ ổn định, những việc nên và không nên làm với opal hút nước, và lời khuyên cụ thể khi đeo, rửa, cất.
Vì sao opal có thể rạn: chuyện nước nằm trong đá
Opal hình thành từ silica lắng đọng trong nước, nên khi đào lên, trong khối đá vẫn còn một phần nước nằm giữa các hạt silica. Có viên giữ nước rất chặt, có viên để nước thoát ra dần. Nếu viên đá mất nước chậm và đều, nó ổn định. Nếu mất nước nhanh, mặt ngoài co lại trước phần lõi, sinh ra lực kéo và nứt thành những đường mảnh như mạng nhện. Người trong nghề gọi là rạn khô hay rạn chân chim.
Rạn kiểu này thường lộ ra trong thời gian đầu sau khi đá được đào và cắt, có khi vài tuần, có khi vài tháng. Vì vậy người cắt opal cẩn thận hay để đá thô nghỉ một thời gian trước khi mài, rồi để viên thành phẩm thêm một thời gian nữa để xem có rạn không. Một viên opal đã qua mấy năm mà vẫn lành lặn thì khả năng tự nhiên rạn về sau thấp hơn nhiều.
Ngoài mất nước, sốc nhiệt cũng gây rạn: bước từ phòng máy lạnh ra nắng gắt rồi rửa tay bằng nước nóng, để nhẫn trên nắp nồi đang sôi, đặt đá dưới đèn bàn rất nóng. Va đập cũng có thể để lại vết nứt nhỏ mà ban đầu không thấy, về sau mới loang ra. Một vết rạn đã có thì không tự lành, và không có cách nào để nó biến mất mà không làm thay đổi viên đá.
Cần nói thêm để bạn khỏi lo quá: rạn khô không phải số phận chung của mọi viên opal. Rất nhiều chiếc nhẫn opal được đeo qua mấy chục năm, truyền từ bà sang mẹ sang con mà vẫn lành. Khác biệt nằm ở chỗ viên đá có được để ổn định trước khi bán hay không, và người đeo có tránh những cú sốc nhiệt, va đập lớn hay không. Một viên đã đeo bình thường vài năm mà không có vết nào thì nhìn chung có thể yên tâm đeo tiếp.
Opal hút nước: trong ra khi ướt, rồi trở lại khi khô
Có những dòng opal có cấu trúc xốp hơn, phổ biến ở một số mỏ opal trắng và opal tinh thể được khai thác nhiều trong mấy chục năm gần đây. Khi ngâm nước, đá hút nước vào các lỗ rỗng, chuyển từ trắng sữa sang trong suốt hoặc gần trong, và màu lửa có thể mờ đi hoặc gần như biến mất. Để khô tự nhiên vài ngày, nước bay hơi, đá trở về màu cũ và màu lửa hiện lại. Người trong nghề gọi tính chất này là hút nước.
Điều này đôi khi làm người mua hoảng hốt: đeo nhẫn đi rửa bát, nhìn xuống thấy viên đá trong veo, tưởng đã hỏng. Thường thì không hỏng, chỉ cần để khô từ từ ở nhiệt độ phòng. Điều thật sự cần tránh là để đá hút thứ khác ngoài nước: dầu ăn, kem dưỡng da, xà phòng có màu, nước rửa chén. Những thứ đó vào lỗ rỗng thì không bay hơi được, có thể làm đá ố vàng hay đổi màu lâu dài.
Cũng vì xốp nên loại opal này đôi khi được người ta xử lý làm tối nền để màu lửa bật hơn. Nếu bạn mua một viên opal đen rực mà người bán nói thuộc dòng hay hút nước, đó là lúc nên hỏi có xử lý tối nền hay không.
Opal khô rạn và opal hút nước: phân biệt thế nào
Hai chuyện này khác nhau từ nguyên nhân đến cách xử lý. Bảng dưới so theo những gì bạn thấy được bằng mắt:
| Điểm so | Opal rạn khô | Opal hút nước |
|---|---|---|
| Dấu hiệu | Mạng đường mảnh, sáng lên khi nghiêng đá | Đá trong ra, màu lửa mờ đi sau khi ướt |
| Nguyên nhân | Mất nước nhanh, sốc nhiệt, va đập | Cấu trúc xốp hút nước vào lỗ rỗng |
| Có tự trở lại không | Không, vết rạn còn mãi | Có, khi khô tự nhiên thường trở về như cũ |
| Nên làm | Ngừng đeo khi va chạm nhiều, nhờ thợ xem ổ đá | Để khô ở nhiệt độ phòng, không sấy, không phơi nắng |
| Không nên làm | Ngâm dầu để che vết rạn rồi bán lại như đá lành | Ngâm vào dầu, kem, nước có màu; sấy bằng máy sấy tóc |
| Ảnh hưởng giá trị | Giảm mạnh | Không giảm nếu đá trở lại bình thường |
Có một trường hợp gây nhầm: viên opal rạn khô bị ai đó ngâm dầu hay nước để giấu vết rạn. Ướt thì vết rạn mờ đi, khô ra thì hiện lại. Vì vậy khi mua opal rời, nên xem đá ở trạng thái khô, đã để ngoài không khí ít nhất vài giờ.
Soi một viên opal để đoán độ ổn định
Không ai đảm bảo trăm phần trăm một viên opal sẽ không bao giờ rạn, nhưng vài bước dưới đây giúp bạn loại được những viên đáng lo:
- Lau khô viên đá, đặt dưới ánh sáng cửa sổ, nghiêng chậm nhiều hướng. Vết rạn thường lộ ra như những sợi tóc sáng loé lên rồi tắt khi đổi góc.
- Dùng kính lúp 10x soi kỹ mép đá sát ổ và phần vòm cao nhất, hai chỗ hay rạn trước nhất.
- Chiếu đèn pin từ phía sau hoặc từ cạnh nếu đá đủ trong. Vết rạn chặn ánh sáng thành đường gãy rõ.
- Hỏi người bán viên đá được cắt từ bao giờ và đã để trong tiệm bao lâu. Câu trả lời mơ hồ không có nghĩa là xấu, nhưng câu trả lời rõ ràng là điểm cộng.
- Nếu đá được bày trong khay có nước hay dầu, xin lấy ra để khô rồi mới xem. Đá ngâm có thể đang giấu vết rạn hoặc đang ở trạng thái hút nước.
- Với viên giá trị cao, xin ghi trên hoá đơn tình trạng "không rạn tại thời điểm mua" và hỏi chính sách nếu rạn trong thời gian ngắn.
Giới hạn: vết rạn rất nhỏ nằm sâu bên trong có thể không thấy bằng kính lúp 10x. Phòng giám định độc lập soi bằng kính hiển vi với nguồn sáng mạnh sẽ thấy rõ hơn.
Đeo opal hằng ngày: những việc nhỏ giữ đá lâu
Tháo nhẫn khi rửa bát, giặt đồ, lau nhà. Không phải vì một lần chạm nước làm hỏng opal, mà vì nước nóng, chất tẩy và va chạm với nồi chảo cùng lúc là tổ hợp xấu nhất cho đá mềm.
Tránh đổi nhiệt đột ngột. Đi từ phòng lạnh ra ngoài trời nắng thì cứ đeo, nhưng đừng thêm vòi nước nóng hay hơi nồi ngay sau đó. Không đeo opal vào phòng xông hơi.
Xịt nước hoa, thoa kem trước, đeo opal sau. Chờ da khô rồi mới đeo. Kem và nước hoa bám lên mặt đá làm mờ bóng, với opal xốp có thể thấm vào trong.
Không đeo khi tập thể thao, bê vác, làm vườn. Opal giòn hơn nhiều người nghĩ. Một cú đập vào tạ hay thành chậu đá là đủ để mẻ mép.
Kiểm chấu và ổ đá vài tháng một lần. Chấu lỏng làm đá xoay, cọ vào kim loại và mòn mép. Đưa thợ kim hoàn xem nhanh là việc rẻ nhất để giữ viên đá.
Làm sạch và cất opal: cái gì an toàn, cái gì không
Cách làm sạch an toàn cho gần như mọi viên opal nguyên khối: nhúng nhanh vào nước ấm, không nóng, có vài giọt xà phòng dịu không màu, dùng bàn chải lông mềm quét nhẹ quanh ổ, tráng lại bằng nước sạch rồi lau khô bằng khăn cotton mềm. Với opal hút nước, rút ngắn thời gian chạm nước, lau khô ngay và để đá nằm ngoài không khí cho khô hẳn trước khi cất. Với opal ghép đôi, ghép ba, chỉ lau bằng khăn ẩm.
Những thứ không nên dùng: máy rửa siêu âm, máy hơi nước, dung dịch rửa trang sức có amoniac, cồn, nước tẩy, bột đánh bóng. Đừng ngâm opal qua đêm trong bất cứ thứ gì, kể cả nước sạch, cũng đừng sấy cho nhanh khô.
Khi cất, để opal trong túi vải mềm hoặc ngăn riêng, không thả chung với nhẫn đá cứng vì đá cứng cọ vào sẽ làm xước mặt opal. Chỗ cất nên thoáng, tránh sát cửa sổ nắng chiều hay cạnh máy sưởi. Nhiều người nghe lời khuyên bỏ opal vào hộp kín có bông ướt. Với khí hậu ẩm phần lớn năm như ở nước ta, điều đó thường không cần, thậm chí dễ làm mốc ổ và dây. Chỉ khi cất lâu trong phòng máy lạnh khô suốt ngày đêm mới cần để ý độ ẩm.
Mẹo dân gian về opal: cái nào đúng, cái nào sai
Mẹo "opal phải ngâm dầu cho khỏi khô" là sai và có hại. Dầu không giữ được nước trong đá, chỉ che tạm vết rạn và có thể làm đá ố, nhất là opal xốp. Mẹo "ngâm opal trong nước mới đúng cách bảo quản" cũng sai với phần lớn trường hợp. Người khai thác đôi khi để đá thô trong nước một thời gian khi chờ cắt, và lời khuyên đó bị truyền sai sang đồ đã thành phẩm. Ngâm nhẫn opal trong nước thì ổ kim loại bẩn, dây xỉn, còn opal ghép thì bong keo.
Mẹo "opal đổi màu theo tâm trạng người đeo" không có cơ sở. Màu lửa đổi theo góc nhìn, nguồn sáng, và với opal hút nước thì đổi theo độ ẩm, không phải theo người đeo. Mẹo "opal đã rạn thì đeo sẽ vỡ đôi" thì nói quá: rạn mảnh có thể ổn định nhiều năm, nhưng viên rạn sâu đúng là dễ vỡ khi va đập. Khi thấy vết rạn mới xuất hiện, nên đưa thợ xem ổ trước khi tiếp tục đeo thường xuyên.
Câu hỏi thường gặp
Opal mới mua về đã rạn có đổi được không?
Tuỳ chính sách của tiệm, nên hỏi ngay từ lúc mua và ghi vào hoá đơn. Nếu đá rạn trong thời gian rất ngắn sau khi mua, nhiều tiệm đàng hoàng sẽ xem xét đổi, nhưng điều đó không phải tự động.
Viên opal bị trong ra sau khi rửa tay, có hỏng không?
Nhiều khả năng đó là opal hút nước. Lau khô và để đá nằm ở nhiệt độ phòng vài ngày, thường đá sẽ đục lại và màu lửa trở về. Đừng sấy, đừng phơi nắng cho nhanh.
Có nên bôi dầu lên opal để giữ ẩm không?
Không nên. Dầu không làm opal bền hơn mà có thể thấm vào loại xốp, làm đá ố vàng hoặc đổi màu lâu dài. Lau khô và cất nơi thoáng là đủ.
Vết rạn trên opal có đánh bóng đi được không?
Nếu vết rạn chỉ rất nông trên mặt, thợ mài có thể mài lại để mất, nhưng viên đá sẽ nhỏ đi và không chắc hết. Vết rạn sâu thì không xử lý được mà không làm mất nhiều đá.
Đeo opal đi biển, đi bơi có được không?
Không nên. Nước muối, nước hồ bơi có hoá chất, cát và nắng gắt cùng lúc dễ làm mờ bóng, gây sốc nhiệt và xước mặt đá. Với opal ghép thì càng phải tháo ra.
Cất opal trong két sắt kín lâu năm có làm opal khô rạn không?
Ở điều kiện bình thường, opal đã ổn định thường không rạn chỉ vì cất. Chỉ cần tránh chỗ quá nóng, quá khô liên tục, và thỉnh thoảng lấy ra xem để phát hiện sớm nếu có thay đổi.