Lapis lazuli không phải một khoáng vật mà là một loại đá ghép từ nhiều khoáng vật: phần xanh lam đậm là chính, đi kèm vệt trắng xám của calcite và đốm vàng ánh kim của pyrite; viên đẹp thường xanh đậm đều, ít vệt trắng, đốm vàng rải vừa phải. Vì là đá ghép từ nhiều thứ mềm cứng khác nhau, lapis mềm hơn thạch anh khá nhiều, nhạy với axit, nhiệt, và hay được nhuộm, phủ sáp để che vệt trắng, làm màu đều hơn.
Chọn một chiếc nhẫn hay mặt dây lapis đeo được lâu cần xem ba thứ: sắc xanh và cách nó phân bố, tỷ lệ vệt trắng và đốm vàng, và mặt đá có dấu hiệu nhuộm hay phủ sáp không. Phần dưới đi qua từng thứ, kèm bảng so lapis với những đá hay bị bán lẫn, và những việc nhỏ giữ màu lapis qua năm tháng.
Lapis được làm từ gì và vì sao mỗi viên một vẻ
Hãy hình dung lapis như một chiếc bánh có nhiều nhân. Nhân chính màu xanh lam là lazurite, khoáng vật cho lapis cái sắc xanh đặc trưng. Rải trong đó là calcite màu trắng hoặc xám, đôi khi thành vệt, đôi khi thành mảng. Thêm vào là pyrite, những đốm nhỏ ánh vàng như kim tuyến. Mỗi khối lapis có tỷ lệ ba thứ này khác nhau, nên không có hai viên lapis giống hệt nhau.
Viên được nhiều người coi là đẹp nhất có màu xanh đậm, hơi ngả tím, đều khắp mặt, ít hoặc không có vệt trắng, đốm vàng nhỏ và rải thưa như sao trên trời đêm. Viên có nhiều calcite trông nhạt, xám, loang trắng; viên quá nhiều pyrite trông tối và ánh kim loại nặng. Những viên này vẫn là lapis thật, chỉ khác giá trị và khác gu.
Độ cứng của lapis thường được ghi quanh mức 5 đến 5,5, nhưng thực tế không đều trong một viên: phần calcite mềm hơn, pyrite cứng hơn. Đó là lý do mặt lapis đeo lâu có thể mòn không đều, phần trắng mòn trước, lõm nhẹ hơn phần xanh.
Một điều thú vị giúp hiểu vì sao lapis được quý từ xưa: trước khi có màu xanh tổng hợp, lapis nghiền mịn là nguồn màu xanh lam đậm nhất cho tranh vẽ, và vì quá đắt nên chỉ được dùng cho những chi tiết quan trọng nhất. Ngày nay lapis không còn quý theo kiểu đó, nhưng một viên xanh đậm đều, cắt khéo vẫn là thứ người thợ trân trọng, và cũng vì thế mà nhuộm, ép, phủ sáp để làm lapis kém trông giống lapis đẹp trở thành chuyện thường gặp.
Chọn sắc xanh và kiểu đá cho nhẫn, mặt dây
Xem dưới ánh sáng ban ngày. Lapis dưới đèn vàng trông đậm và ấm hơn thực tế. Đem ra gần cửa sổ, viên tốt vẫn giữ xanh đậm, viên nhạt sẽ lộ màu xám.
Ưu tiên màu đều hơn màu thật đậm. Viên có mảng xanh đậm xen mảng nhạt loang lổ thường trông kém sang hơn viên xanh vừa nhưng đều khắp mặt. Với mặt dây cỡ lớn, sự đều màu càng quan trọng.
Đốm vàng vừa phải. Pyrite rải thưa làm viên đá sống động. Đốm vàng chi chít hoặc thành mảng lớn trông như đá lẫn kim loại, nhiều người không thích. Đốm vàng to tròn đều nhau nên làm bạn nghi ngờ: tự nhiên hiếm khi rải đều như vậy.
Vệt trắng ở đâu. Một vệt trắng nhỏ ở mép, bị ổ che bớt thì ít ảnh hưởng. Vệt trắng chạy ngang giữa mặt đá thì nổi bật ngay khi đeo.
Kiểu cắt. Lapis hợp với mặt vòm tròn, mặt phẳng hay khắc nổi. Với nhẫn đeo thường xuyên, chọn ổ bọc viền và mặt vòm thấp để giảm va chạm vào mép đá.
Lapis thật, lapis xử lý và những đá hay bị bán lẫn
Bảng dưới gom những gì bạn hay gặp dưới tên "lapis" và dấu hiệu nhìn ra được:
| Loại | Sắc xanh | Vệt trắng, đốm vàng | Dấu hiệu nên để ý |
|---|---|---|---|
| Lapis tự nhiên chưa xử lý | Xanh lam đậm đến nhạt, có chuyển màu | Calcite trắng thật, pyrite rải không đều | Màu có độ sâu, vệt trắng là trắng |
| Lapis nhuộm | Xanh đều bất thường, có khi hơi tím | Phần calcite bị phủ xanh xám, không còn trắng | Màu đậm tụ ở vết nứt, chỗ mẻ |
| Lapis phủ sáp, dầu | Bóng sâu hơn, như ướt | Như lapis thường | Mặt bóng mờ dần sau thời gian đeo |
| Lapis ép | Đều, có khi thấy hạt ghép | Đốm vàng đều, kích thước giống nhau | Kết cấu như bột nén dưới kính lúp |
| Sodalite | Xanh lam ngả tím, nhạt hơn | Vệt trắng nhiều, hầu như không có đốm vàng | Nhẹ tay hơn lapis cùng cỡ |
| Jasper hay đá khác nhuộm xanh | Xanh đều, hơi xỉn | Không có pyrite, vân đá lạ | Đôi khi bán dưới tên "lapis Thuỵ Sĩ" |
| Thuỷ tinh, nhựa có đốm kim | Xanh đều tuyệt đối | Đốm ánh kim như kim tuyến, sắc cạnh | Bọt khí, đường khuôn, nhựa ấm và nhẹ |
Lapis nhuộm không phải hàng giả nếu được ghi rõ, vì bên dưới vẫn là lapis thật. Chỉ là giá trị khác lapis tự nhiên cùng màu, và màu có thể phai dần ở chỗ cọ xát.
Quan sát lapis tại nhà mà không làm hỏng đá
Những bước sau chỉ cần ánh sáng cửa sổ, kính lúp 10x và một miếng vải trắng khô:
- Đặt món đồ trên vải trắng, nhìn thẳng dưới ánh sáng cửa sổ. Ghi nhận màu chung, có loang hay đều.
- Soi bằng kính lúp vào những vệt sáng màu. Vệt calcite thật thì trắng, xám nhạt; nếu vệt sáng màu lại ngả xanh xám đều, có thể là đá đã nhuộm.
- Soi các vết nứt nhỏ, chỗ mẻ, mép lỗ khoan. Màu xanh đậm tụ lại thành đường sẫm ở đó là dấu hiệu thuốc nhuộm đọng.
- Nhìn kỹ đốm vàng. Pyrite tự nhiên có hình dạng không đều, ánh kim như đồng thau sáng, có đốm to đốm nhỏ. Đốm tròn đều, cùng cỡ, ánh như kim tuyến thì đáng nghi.
- Cầm thử trong tay. Lapis nặng tay vừa phải và mát lúc đầu; nhựa ấm nhanh và nhẹ.
Đừng chà lên mặt đá bằng aceton, cồn hay dung môi để "xem có ra màu không". Cách đó có thể lột lớp sáp, làm mờ bóng và để lại vết loang ngay trên đá thật. Khi cần kết luận, đem đến phòng giám định độc lập.
Đeo và giữ màu lapis
Lapis không ưa ba thứ: hoá chất, nhiệt và va đập. Hoá chất gồm nước rửa chén, chất tẩy, nước hoa, kem, và đặc biệt những gì có tính chua, vì calcite trong lapis bị axit ăn mòn. Một giọt nước chanh hay giấm đọng lâu trên mặt nhẫn có thể làm phần trắng mờ, rỗ. Nhiệt cao có thể làm lapis nhuộm đổi màu, lapis phủ sáp mất bóng. Va đập thì làm mẻ mép, nhất là với mặt vòm cao.
Cách làm sạch an toàn: lau bằng khăn mềm ẩm, nếu cần thì có chút xà phòng dịu không màu, rồi lau khô ngay. Không ngâm, không dùng máy siêu âm, không dùng hơi nước, không dùng nước rửa bạc dạng ngâm cho phần ổ khi đá còn gắn trong đó.
Pyrite trong lapis có thể xỉn màu theo thời gian trong môi trường ẩm, chuyển từ vàng sáng sang vàng nâu. Đó là thay đổi tự nhiên, không phải hàng giả. Cất lapis ở chỗ khô thoáng, trong túi vải riêng, tách khỏi nhẫn đá cứng. Vài năm một lần, nếu mặt đá đã mờ, có thể nhờ thợ đánh bóng nhẹ lại.
Câu hỏi khi mua và dòng nên có trên hoá đơn
Hai câu hỏi quan trọng nhất với lapis: "Đá có nhuộm không?" và "Đá có phủ sáp hay dầu không?". Câu thứ ba với viên đẹp đều bất thường: "Đây là lapis nguyên khối hay lapis ép?". Nếu người bán nói "lapis Thuỵ Sĩ", "lapis Đức" hay một tên lạ, hãy hỏi tên khoáng vật thật của nó, vì những tên đó hay dùng cho jasper nhuộm hoặc vật liệu khác, không phải lapis.
Hoá đơn nên ghi: lapis lazuli, kèm "tự nhiên chưa xử lý", "nhuộm", "phủ sáp" hay "ép" tuỳ trường hợp; kích thước mặt đá; kim loại ổ; ngày mua và chính sách đổi trả. Với món giá trị cao hoặc mua làm quà, có thể đề nghị được đem đi kiểm định tại phòng giám định độc lập trong một thời hạn nhất định trước khi chốt.
Khi mua mặt dây lapis làm quà ở các điểm du lịch, đừng ngại hỏi; câu hỏi lịch sự không làm mất lòng ai. Nếu người bán không chắc, ghi chữ "đá màu xanh, chưa kiểm định" vào hoá đơn còn tốt hơn là một chữ "lapis" mơ hồ.
Những hiểu lầm hay gặp về lapis
Hiểu lầm thứ nhất: lapis càng nhiều đốm vàng càng quý. Thực tế, người chơi đá lâu năm thường chuộng viên xanh đậm đều với đốm vàng nhỏ, thưa. Đốm vàng dày đặc làm đá tối và nặng mắt, và lapis ép thường cố ý trộn nhiều đốm vàng cho bắt mắt. Hiểu lầm thứ hai: lapis có vệt trắng là hàng kém hay giả. Vệt calcite là thành phần tự nhiên của lapis; ngược lại, một viên lapis hoàn toàn không có vệt trắng nào mà màu lại đều như sơn thì nên hỏi chuyện nhuộm.
Hiểu lầm thứ ba: lapis thật thì bền như đá cứng, đeo gì cũng được. Lapis mềm hơn thạch anh, sợ chua, sợ nhiệt, và mặt đá mòn dần nếu cọ xát nhiều. Nhẫn lapis đeo khi làm việc nhà vài năm thường mờ hẳn, phần trắng lõm nhẹ. Hiểu lầm thứ tư: lapis có tác dụng với sức khoẻ hay tinh thần. Không có cơ sở nào cho điều đó; lapis là một loại đá đẹp có lịch sử dùng làm trang sức và làm màu vẽ từ rất lâu, và nên được chọn vì vẻ đẹp của nó.
Câu hỏi thường gặp
Lapis có đốm vàng là có vàng thật trong đá không?
Không. Đốm vàng là pyrite, một khoáng vật của sắt có ánh kim màu vàng như đồng thau, nhiều người gọi là vàng của kẻ khờ. Nó làm lapis sống động hơn, nhưng không chứa vàng và không làm viên đá đắt lên vì có kim loại quý.
Lapis không có đốm vàng nào có phải hàng giả không?
Không nhất thiết. Có những viên lapis rất ít hoặc không có pyrite, và nhiều người coi đó là loại đẹp. Thiếu đốm vàng không chứng minh thật hay giả, cần xem cùng các dấu hiệu khác.
Lapis và sodalite khác nhau thế nào khi nhìn bằng mắt?
Sodalite thường xanh lam ngả tím, nhạt hơn, nhiều vệt trắng và hầu như không có đốm vàng, cầm nhẹ tay hơn lapis cùng cỡ. Hai đá có thể rất giống nhau ở viên nhỏ, khi cần chắc thì phải giám định.
Đeo nhẫn lapis rửa tay có sao không?
Rửa tay bằng nước thường thì không sao nếu lau khô sau đó. Nên tránh xà phòng mạnh, nước rửa chén và chất tẩy đọng lâu trên mặt đá. Tháo nhẫn khi làm việc nhà là an toàn nhất.
Lapis nhuộm có bị phai màu không?
Có thể, chậm thôi, nhất là ở những chỗ cọ xát nhiều. Màu có thể lem nhẹ khi đá tiếp xúc mồ hôi, nước. Đeo cẩn thận và lau khô sau khi đeo sẽ giữ được lâu.
Mặt lapis bị mờ có đánh bóng lại được không?
Được. Thợ kim hoàn có thể đánh bóng nhẹ để lấy lại mặt sáng. Với lapis phủ sáp, họ có thể phủ lại sáp. Hãy báo rõ cho thợ nếu biết đá đã nhuộm để họ tránh dùng nhiệt.