Một món "ngọc lam" có thể là một trong sáu thứ: ngọc lam tự nhiên chưa xử lý, ngọc lam ổn định nhựa, ngọc lam đã ổn định kèm xử lý tăng màu, ngọc lam ép khối từ bột, ngọc lam nhuộm, hoặc đá khác nhuộm giả ngọc lam như howlite và magnesite. Ba loại đầu là ngọc lam thật với mức can thiệp khác nhau; loại thứ tư là ngọc lam nhưng đã mất cấu trúc tự nhiên; hai loại cuối thì chỉ có màu là xanh.
Giá trị giữa các loại chênh nhau rất xa, trong khi nhìn qua tủ kính chúng có thể gần như giống hệt. Vì vậy chữ ghi trên tem, hoá đơn và giấy kiểm định là thứ quan trọng nhất khi mua ngọc lam. Phần dưới giải nghĩa từng chữ, cách các phòng giám định độc lập thường ghi, những dấu hiệu bạn tự quan sát được và câu hỏi nên đặt ra trước khi trả tiền.
Vì sao ngọc lam hầu như luôn được xử lý
Ngọc lam đẹp, chặt hạt, đánh bóng được ngay mà không cần thêm gì là loại hiếm. Phần lớn ngọc lam đào lên xốp, mềm, nhạt màu; nếu mài ngay sẽ vỡ vụn hoặc cho mặt đá phấn, đeo vài tuần là xỉn và ngả màu. Để dùng được lượng đá đó, người ta cho nhựa trong suốt thấm vào lỗ rỗng dưới áp suất, nhựa đông lại làm đá chắc, mặt đánh bóng sáng, màu sâu hơn một chút và ít hút dầu da. Đó là ổn định nhựa.
Ổn định là xử lý được chấp nhận rộng rãi, không phải lừa đảo. Nhiều người trong nghề còn khuyên người mua đeo hằng ngày nên chọn ngọc lam ổn định vì nó bền màu hơn. Chỉ cần nó được gọi đúng tên và có giá tương xứng với một viên đá đã qua xử lý.
Ngoài nhựa, một số đá được đánh sáp hoặc tẩm dầu ở mặt ngoài cho bóng. Lớp này nông, mòn nhanh, và thường không được nhắc khi bán. Với người đeo, khác biệt nằm ở chỗ viên phủ sáp xỉn bóng sau vài tháng, còn viên ổn định nhựa giữ bóng lâu hơn nhiều.
Rắc rối nằm ở những bước tiếp theo: nhuộm thêm màu vào nhựa cho xanh hơn, nghiền vụn ngọc lam kém thành bột rồi ép với nhựa thành khối, hay bỏ hẳn ngọc lam mà nhuộm một loại đá trắng xốp khác. Mỗi bước đi xa hơn khỏi viên đá tự nhiên, và mỗi bước cần một chữ riêng trên tem.
Sáu chữ trên tem ngọc lam và nghĩa của chúng
Tên tiếng Việt chưa thống nhất giữa các tiệm, nên bảng dưới để kèm cách ghi tiếng Anh hay gặp trên tem và giấy kiểm định:
| Chữ trên tem | Thường ghi tiếng Anh | Nghĩa là gì | Mức can thiệp |
|---|---|---|---|
| Ngọc lam tự nhiên, chưa xử lý | Natural, untreated | Đá đào lên, chỉ cắt và đánh bóng | Không |
| Ngọc lam ổn định | Stabilized | Đá thật đã thấm nhựa trong suốt cho chắc | Vừa, được chấp nhận rộng rãi |
| Ngọc lam tăng cường | Enhanced, treated | Đá thật qua quy trình làm chắc và có thể đậm màu hơn, thường không công bố chi tiết | Vừa đến nhiều |
| Ngọc lam ép, tái tạo | Reconstituted, compressed, block | Bột hay vụn ngọc lam trộn nhựa ép thành khối rồi cắt | Nhiều, mất cấu trúc tự nhiên |
| Ngọc lam nhuộm | Dyed | Đá thật được thêm màu, thường kèm ổn định | Nhiều |
| Giả ngọc lam | Imitation, dyed howlite, dyed magnesite | Đá khác hoặc nhựa, thuỷ tinh có màu giống ngọc lam | Không phải ngọc lam |
Nếu tem chỉ ghi một chữ "ngọc lam" hay "turquoise" trơn, đừng tự hiểu là tự nhiên chưa xử lý. Hỏi lại, và đề nghị ghi rõ một trong các chữ trên vào hoá đơn.
Đọc giấy kiểm định ngọc lam
Dòng tên đá. Giấy của phòng giám định độc lập thường ghi tên khoáng vật trước, ví dụ ngọc lam, rồi mới đến các nhận xét. Nếu dòng tên là một khoáng vật khác như magnesite hay howlite, kèm chữ nhuộm, thì đó không phải ngọc lam dù màu giống hệt.
Dòng nhận xét xử lý. Cụm như "có dấu hiệu thấm nhựa", "polymer impregnation", "stabilized" cho biết đá đã ổn định. Cụm "dyed" cho biết có nhuộm. Cụm "reconstituted" hay "aggregate in a matrix" cho biết là đá ép.
Chữ "no indications". Nghĩa là không thấy dấu hiệu xử lý bằng các phương pháp phòng giám định đã dùng. Đây là kết luận tốt, nhưng không có nghĩa là đảm bảo tuyệt đối; một số xử lý rất nhẹ khó phát hiện.
Ảnh và kích thước. Giấy đúng nên có ảnh viên đá, kích thước, khối lượng hoặc mô tả món đồ. Đối chiếu ảnh với món đồ bạn cầm, đặc biệt vệt đá nền, vì đó là "dấu vân tay" của viên ngọc lam.
Ai cấp giấy. Giấy do chính tiệm bán in ra khác với giấy của phòng giám định độc lập. Giấy của tiệm là lời cam kết của người bán, có giá trị khi khiếu nại, nhưng không thay được ý kiến bên thứ ba.
Dấu hiệu quan sát được bằng mắt và kính lúp
Những dấu hiệu dưới đây chỉ là gợi ý để biết nên hỏi gì, không đủ để kết luận. Hãy nhìn dưới ánh sáng cửa sổ với kính lúp 10x:
| Loại | Màu và mặt đá | Vệt đá nền | Lỗ khoan, chỗ mẻ |
|---|---|---|---|
| Tự nhiên chặt hạt | Màu chuyển nhẹ, mặt bóng như sứ | Lượn tự nhiên, có khi hơi lõm so với mặt xanh | Bên trong cùng tông màu |
| Ổn định nhựa | Bóng hơn, màu hơi sâu, mặt như phủ kính rất mỏng | Tự nhiên, có khi ngang bằng mặt xanh | Cùng tông màu, đôi khi thấy nhựa bóng trong lỗ |
| Ép khối | Màu rất đều, có khi thấy hạt vụn nhỏ ghép lại | Vệt đen, nâu sắc nét, đều như in, có khi lặp lại giữa các hạt | Có thể thấy kết cấu hạt như bột nén |
| Howlite, magnesite nhuộm | Xanh rực đều, mặt như sứ trắng nhuộm | Vệt xám, đen sậm màu vì thuốc nhuộm đọng trong khe | Bên trong trắng hoặc nhạt hơn hẳn mặt ngoài |
| Nhựa, thuỷ tinh | Đều tuyệt đối, bóng như kẹo | Vẽ hoặc in, không có độ sâu | Thuỷ tinh có thể thấy bọt khí; nhựa nhẹ, ấm tay |
Mẹo soi lỗ khoan rất hữu ích với hạt và mặt dây: thuốc nhuộm thấm từ ngoài vào nên lớp trong thường nhạt hơn. Nhưng hạt nhuộm sâu và ngọc lam ép thì đồng màu từ ngoài vào trong, nên mẹo này chỉ loại được những trường hợp thô.
Ví dụ: ba món ngọc lam trong hộp trang sức của mẹ
Hình dung bạn mở hộp trang sức của mẹ và thấy ba món đều được gọi chung là ngọc lam. Món thứ nhất là chiếc nhẫn bạc mặt xanh trời đã ngả hơi lục ở mép, mặt đá có vài vệt nâu lượn tự nhiên, mặt sau sẫm hơn mặt trước. Đó là dấu hiệu của ngọc lam xốp đã thấm dầu da qua nhiều năm, khả năng cao là tự nhiên hoặc ổn định nhẹ. Món thứ hai là chuỗi hạt xanh rực đều, mỗi hạt có mạng vệt đen như mạng nhện sắc nét, và soi kỹ thì kiểu mạng ở vài hạt gần giống nhau. Đó là dấu hiệu nên nghĩ tới ngọc lam ép hoặc đá nhuộm.
Món thứ ba là đôi bông tai xanh nhạt, có một hạt bị mẻ nhỏ ở mép, chỗ mẻ lộ màu trắng phấn bên trong. Đó là dấu hiệu khá rõ của đá trắng nhuộm, thường là howlite hay magnesite. Ba món này có thể đều đẹp và đều đáng giữ vì kỷ niệm, nhưng nếu muốn biết giá trị hay định đem đi sửa, bán, thì mỗi món cần một lời mô tả khác nhau. Mang cả ba đến phòng giám định độc lập một lần, ghi kết quả cạnh từng món, là cách gọn nhất để con cháu sau này không phải đoán lại.
Những phép thử không nên làm
Trên mạng có nhiều cách "thử ngọc lam thật giả" làm hỏng chính món đồ bạn đang hỏi. Người thợ khuyên tránh:
- Dùng bông tẩm aceton hay cồn chà lên mặt đá: có thể làm hỏng lớp nhựa ổn định, làm mờ bóng, để lại vết loang, kể cả trên đá thật.
- Hơ bằng bật lửa hay kim nóng để ngửi mùi nhựa: làm cháy nhựa, nứt đá, đổi màu vĩnh viễn.
- Ngâm vào nước nóng xem có ra màu không: ngọc lam tự nhiên cũng không ưa nước nóng, và đá nhuộm sâu có khi không ra màu.
- Cạo bằng dao hay vạch lên kính để thử độ cứng: để lại vết xước, lại không phân biệt được vì nhiều loại giả cũng mềm tương tự.
- Cân thả nước tự làm ở nhà để đo tỷ trọng: sai số lớn, lại phải ngâm đá xốp vào nước.
Nếu bạn cần kết luận chắc chắn, đặc biệt với món có giá trị hoặc món kỷ niệm của gia đình, phòng giám định độc lập có thiết bị phát hiện nhựa và thuốc nhuộm mà không làm hỏng đá.
Câu nên hỏi và dòng nên có trên hoá đơn
Trước khi mua một món ngọc lam, bạn có thể hỏi thẳng: "Viên này là tự nhiên chưa xử lý, ổn định, ép khối hay nhuộm? Có giấy kiểm định của bên độc lập không? Nếu sau này kết quả giám định khác, tiệm xử lý thế nào?" Người bán đàng hoàng sẽ trả lời rõ, vì ngọc lam ổn định là loại phổ biến, không có gì phải giấu.
Hoá đơn nên ghi: tên đá kèm đúng một trong các chữ ở bảng trên, kích thước hay khối lượng viên đá, kim loại ổ và hàm lượng nếu là bạc hay vàng, ngày mua, chính sách đổi trả khi sai mô tả. Tránh những cách ghi như "ngọc lam thiên nhiên cao cấp", "ngọc lam xịn" mà không có chữ cụ thể về xử lý. Mua quà ở chợ du lịch mà người bán không ghi được hoá đơn thì nên coi đó là đồ trang trí, đừng trả tiền như đá tự nhiên.
Nếu bạn mua qua livestream hay ảnh, xin video quay món đồ dưới ánh sáng tự nhiên, quay cả mặt sau và lỗ khoan nếu là hạt, và giữ lại tin nhắn mô tả của người bán. Đó là căn cứ khi cần đổi trả.
Câu hỏi thường gặp
Ngọc lam ổn định có phải là ngọc lam giả không?
Không. Ngọc lam ổn định là ngọc lam thật đã được thấm nhựa để chắc và bền màu hơn. Nó là loại phổ biến nhất trên thị trường, chỉ cần được gọi đúng tên và có giá tương xứng.
Ngọc lam ép có còn là ngọc lam không?
Thành phần có ngọc lam, nhưng là bột hay vụn ngọc lam trộn nhựa ép lại, không còn cấu trúc của một viên đá tự nhiên. Nên coi nó là một vật liệu khác, giá trị thấp hơn nhiều so với ngọc lam nguyên viên.
Howlite nhuộm có hại cho da không?
Đeo bình thường trên da khô thì hiếm gặp vấn đề. Khi ướt hoặc ra nhiều mồ hôi, một số hạt nhuộm có thể lem màu ra da và vải. Nếu thấy lem màu, nên tháo ra và đừng đeo khi vận động.
Giấy ghi "no indications of treatment" có nghĩa là tự nhiên hoàn toàn không?
Nghĩa là phòng giám định không thấy dấu hiệu xử lý bằng các phương pháp đã dùng. Đó là kết luận tốt nhất có thể, nhưng không phải lời đảm bảo tuyệt đối với mọi kiểu xử lý.
Có cách nào tự biết ngọc lam đã ổn định hay chưa không?
Có vài gợi ý như mặt đá bóng sâu, nhẹ hơn tưởng, ít đổi màu sau thời gian đeo. Nhưng không có cách tại nhà nào đủ chắc. Thiết bị của phòng giám định mới phát hiện được nhựa một cách đáng tin.
Ngọc lam xanh lá có phải là loại kém hơn xanh trời không?
Không nhất thiết. Màu xanh lá tự nhiên do sắt là đặc trưng của một số mỏ, có người chuộng. Điều cần hỏi là màu xanh lá có sẵn từ đầu hay do đá đã thấm dầu và đổi màu.