Một viên tourmaline nhìn nghiêng thì xanh trong mà nhìn thẳng từ mặt trên lại tối gần đen là do tính đa sắc: tourmaline cho màu đậm hơn hẳn theo chiều dài tinh thể, và nếu mặt bàn bị cắt vuông góc với chiều đó, mắt bạn nhìn đúng vào hướng tối nhất. Đây không phải lỗi của đá giả mà là chuyện hướng cắt, và nó quyết định một viên tourmaline đeo lên trông sống động hay trông như mảnh chai sẫm.
Bài này giải thích vì sao tourmaline có nhiều màu và đổi sắc theo hướng nhìn, cách đọc hướng cắt trên một viên đã gắn, các kiểu xử lý nung, chiếu xạ, lấp nứt, hàng giả hay gặp, trình tự xem đá tại quầy và cách đeo cho bền. Mọi điều trong bài đều là thứ nhìn thấy và kiểm chứng được.
Vì sao tourmaline có nhiều màu đến vậy
Tourmaline là một nhóm khoáng vật có công thức rất "rộng rãi": khung tinh thể của nó chứa được nhiều nguyên tố khác nhau, từ sắt, mangan, liti đến crom, vanadi và cả đồng. Mỗi nguyên tố cho một sắc: mangan hay đi với màu hồng đỏ, sắt với màu xanh đậm đến đen, crom và vanadi với xanh lá tươi, đồng với sắc xanh ngọc rực.
Điều đặc biệt là trong lúc tinh thể lớn lên, dung dịch xung quanh thay đổi thành phần, nên tinh thể ghi lại từng giai đoạn bằng từng lớp màu. Nếu đổi theo chiều dài, ta có viên hai màu một đầu hồng một đầu xanh. Nếu đổi từ trong ra ngoài, cắt ngang tinh thể sẽ ra lát "dưa hấu" lõi hồng viền xanh. Đó là lý do một số viên tourmaline đẹp nhất lại là viên được cắt dài, giữ nguyên dải màu, chứ không phải viên tròn đều một màu.
Tourmaline còn có một tính chất hay được người bán đem ra trình diễn: khi bị làm ấm hoặc chà xát, hai đầu tinh thể tích điện và hút được bụi giấy nhỏ. Đây là tính chất vật lý có thật, nhưng nó không phải phép thử thật giả đáng tin, vì kết quả phụ thuộc nhiều vào cỡ đá, độ ẩm và cách làm.
Đa sắc: màu đổi theo hướng nhìn và hệ quả khi cắt
Tourmaline là đá đa sắc mạnh. Nhìn dọc theo chiều dài tinh thể, màu thường đậm hơn hẳn, có khi gần đen với tourmaline xanh; nhìn ngang thì màu nhạt và sáng hơn. Người thợ cắt phải chọn hướng: cắt sao cho mặt bàn nằm đúng hướng màu đẹp nhất, dù có khi phải hy sinh trọng lượng.
Hệ quả thực tế là nhiều viên tourmaline xanh được cắt dạng chữ nhật dài, mặt bàn song song với chiều dài tinh thể, để tránh màu xỉn tối khi nhìn từ trên xuống. Khi chọn, bạn nên xoay viên đá chậm: nếu nhìn thẳng thấy màu tối và đục mà nghiêng thì sáng lên, viên đó cắt chưa khéo hoặc bản thân màu quá đậm.
Đa sắc còn là một gợi ý để phân biệt với thuỷ tinh. Thuỷ tinh không đa sắc, nên màu của nó đều theo mọi hướng. Một viên tourmaline xoay nhẹ dưới ánh ngày thường có hai sắc độ khác nhau, ví dụ xanh lá ngả vàng và xanh lá ngả lam. Tuy nhiên với đá nhỏ, màu nhạt, mắt thường rất khó thấy, nên đây chỉ là dấu hiệu phụ.
Đọc hướng cắt trên một viên tourmaline đã gắn
Bạn không cần tháo đá. Chỉ cần ánh sáng ban ngày, một tờ giấy trắng và vài phút xoay món đồ.
- Đặt món đồ lên giấy trắng, nhìn thẳng từ trên xuống. Ghi nhận màu ở giữa mặt bàn: sáng trong hay có vùng tối như "cửa sổ đen".
- Nghiêng món đồ chừng ba mươi độ về bốn phía. Nếu màu sáng lên rõ ở một hướng nghiêng, trục màu đậm của tinh thể đang chạy thẳng đứng, tức là viên đá được cắt cho nhìn ngang đẹp hơn nhìn thẳng.
- Nhìn hình dáng: viên chữ nhật dài thường đã được cắt theo chiều dài tinh thể và ít bị tối; viên tròn, viên vuông nhỏ cắt từ tinh thể xanh đậm dễ bị tối ở giữa.
- So sánh với chính chỗ bạn sẽ nhìn khi đeo: mặt dây và nhẫn được nhìn thẳng là chủ yếu, còn bông tai dài lại hay được nhìn nghiêng.
- Nếu đá đẹp chỉ khi nghiêng mà tối khi nhìn thẳng, cân nhắc dùng cho bông tai hoặc thôi; đừng tin lời "đeo lên sẽ sáng hơn".
Với tourmaline hồng và rubellite, hiện tượng tối ít rõ hơn nhưng vẫn có: một hướng ngả hồng cam, một hướng ngả hồng tím. Viên đẹp là viên mà mặt trên cho đúng sắc bạn thích, chứ không phải viên đậm nhất. Đá màu vừa, sáng, ít tối thường đeo lên trông đẹp hơn đá đậm mà tối.
Các nhánh màu tourmaline hay gặp và điều nên biết
Tên dưới đây là tên thương mại theo màu, dùng phổ biến trong nghề. Một viên có thể nằm giữa hai nhóm.
| Tên gọi | Màu | Điều nên biết khi chọn |
|---|---|---|
| Rubellite | Hồng đậm đến đỏ | Hầu như viên nào cũng có bao thể lỏng hoặc vết nứt nhỏ; đá sạch mắt thường là ít gặp. Màu nên giữ được khi chuyển từ ánh ngày sang đèn vàng. |
| Tourmaline hồng | Hồng nhạt đến hồng vừa | Có thể đã chiếu xạ để đậm màu; khó phát hiện bằng mắt. |
| Tourmaline xanh lá | Xanh lá ngả vàng hoặc ngả lam | Hay được nung để làm sáng màu; nhìn từ trên xuống phải không bị tối đen. |
| Indicolite | Xanh lam đến xanh lục lam | Đá xanh lam thuần ít gặp; nhiều viên đã nung. |
| Tourmaline chứa đồng | Xanh ngọc, xanh lục rực như phát sáng | Tên gọi và nguồn gốc gây tranh cãi trong nghề; bắt buộc có giấy của phòng giám định độc lập. |
| Hai màu, ba màu | Hai hoặc ba dải màu trên một viên | Ranh giới màu nên rõ, mỗi dải đủ đậm; đá dài nên kiểm kỹ đầu nhọn có mẻ không. |
| Dưa hấu | Lõi hồng, viền xanh | Thường cắt lát mỏng; lát mỏng dễ vỡ, hợp mặt dây hơn nhẫn. |
| Schorl | Đen | Dùng cho trang sức đá đen, hạt chuỗi; hay bị nhầm với onyx nhuộm, thuỷ tinh đen. |
Bảng này chỉ khoanh vùng. Riêng tourmaline chứa đồng, giấy giám định thường ghi tên khoáng vật và có thể ghi thêm có đồng hay không; nếu người bán chỉ nói miệng thì đừng trả giá theo tên đó.
Các kiểu xử lý và hàng giả hay gặp
Nung. Tourmaline xanh lá và xanh lam đậm hay được nung để màu sáng hơn. Nung tourmaline thường ổn định, không phai khi đeo, nhưng đá nung nên được ghi rõ.
Chiếu xạ. Tourmaline hồng nhạt hoặc gần không màu có thể được chiếu xạ để lên hồng, đỏ. Mắt thường không phân biệt được; màu có thể nhạt đi nếu đá bị nung nóng mạnh, ví dụ khi thợ hàn sửa nhẫn.
Lấp nứt. Rubellite và đá nhiều vết nứt có khi được lấp nhựa hoặc dầu. Soi kính lúp nghiêng đèn có thể thấy ánh loang khác màu trong vết nứt; đá lấp nứt cần tránh siêu âm, hơi nước và dung môi.
Thuỷ tinh và đá tổng hợp. Thuỷ tinh màu hồng, xanh lá là hàng giả thường gặp nhất, có cả thuỷ tinh đổ lớp giả "dưa hấu". Soi thấy bọt khí tròn, màu đều mọi hướng, cạnh mặt cắt mềm.
Đá cùng màu. Tourmaline hồng hay bị nhầm với spinel hồng, garnet rhodolite, thạch anh hồng đậm, morganite; tourmaline xanh lá dễ nhầm với ngọc lục bảo hoặc tsavorite. Tourmaline lưỡng chiết, nên soi kỹ ở viên to có khi thấy cạnh đáy nhân đôi, nhưng chỉ máy đo mới chắc.
Chọn một viên tourmaline: trình tự xem tại quầy
Mang theo kính lúp 10x và xin xem đá dưới ánh sáng gần cửa sổ, đừng chỉ xem dưới đèn quầy sáng chói.
- Nhìn thẳng từ mặt trên: màu có sáng không, có vùng đen tối giữa đá không.
- Xoay chậm: ghi nhận hai sắc độ khác nhau; nếu không thấy gì và đá có bọt khí tròn, nghi thuỷ tinh.
- Soi bao thể: rubellite có bao thể lỏng là bình thường, nhưng vết nứt chạm mép đá là điểm yếu khi đeo.
- Với đá hai màu, dưa hấu: kiểm ranh giới màu và các đầu nhọn, mép lát mỏng có sứt không.
- Hỏi người bán ba câu: đá có nung không, có chiếu xạ không, có lấp nứt không; đề nghị ghi câu trả lời lên hoá đơn.
- Nếu tên gọi làm giá chênh hẳn (rubellite, tourmaline chứa đồng), xin giấy của phòng giám định độc lập hoặc thoả thuận được trả lại nếu giấy ghi khác.
Thứ tự này giúp bạn không bị cuốn theo màu đẹp trước khi nhìn thấy điểm yếu. Một viên tourmaline màu vừa phải, sạch, cắt khéo thường đeo được lâu hơn một viên màu rực mà nứt chạm mép.
Đeo và giữ tourmaline
Tourmaline có độ cứng khoảng 7 đến 7,5, đủ cho nhẫn đeo thường xuyên nếu được giữ chắc. Điểm yếu là đá giòn hơn vẻ ngoài và nhiều viên có nứt sẵn, nên va mạnh vào góc cứng có thể làm mẻ đầu nhọn hoặc lan vết nứt. Viên dài cắt kiểu chữ nhật nên có góc được vát hoặc ổ bọc góc.
Không làm sạch tourmaline bằng máy siêu âm hay hơi nước nếu đá có nứt hoặc đã lấp nứt. Nước ấm pha xà phòng nhẹ, bàn chải mềm, lau khô bằng khăn bông là cách an toàn cho mọi viên.
Tourmaline chịu sốc nhiệt kém: đừng để đang đeo mà nhúng tay vào nước rất nóng rồi rửa nước lạnh, và khi mang nhẫn đi sửa, dặn thợ tháo đá trước khi hàn. Lát dưa hấu mỏng nên cất riêng trong túi vải, tránh để chung với đá cứng như topaz, spinel vì có thể bị cào mép.
Một điều ít người để ý: tourmaline tối màu đặt trên nhẫn có đáy kín sẽ còn tối hơn, vì ánh sáng không lọt vào từ phía sau. Với viên đã hơi tối, thợ thường khuyên làm ổ hở đáy hoặc chấu thoáng để ánh sáng đi xuyên qua. Ngược lại, lát dưa hấu và viên hai màu mỏng hợp với khung hở hai mặt, nhìn được cả khi soi ra ánh sáng, nhưng khung đó cần viền bọc để mép đá không chạm trực tiếp vào vật cứng.
Câu hỏi thường gặp
Tourmaline có phải là đá quý không?
Tourmaline là đá dùng phổ biến trong trang sức, có những viên rất được săn như rubellite đẹp hay tourmaline chứa đồng. Giá trị phụ thuộc vào màu, độ sạch, cỡ, xử lý và chênh nhau rất xa giữa các viên.
Tourmaline dưa hấu là gì?
Là lát tourmaline cắt ngang tinh thể có lõi hồng và viền xanh lá, giống miếng dưa hấu. Màu này hình thành tự nhiên khi thành phần dung dịch đổi trong lúc tinh thể lớn lên.
Tourmaline nung có kém hơn tourmaline không nung không?
Nung là xử lý phổ biến và thường ổn định. Đá không nung, màu đẹp tự nhiên thường được đánh giá cao hơn, nhưng quan trọng nhất là người bán phải nói đúng tình trạng và ghi trên hoá đơn.
Vì sao tourmaline nhìn từ trên xuống lại tối?
Do tính đa sắc: nhìn dọc chiều dài tinh thể, màu đậm hơn nhiều. Nếu thợ cắt đặt mặt bàn sai hướng, viên đá sẽ tối khi nhìn thẳng. Nên xoay đá để kiểm trước khi mua.
Tourmaline đen có phải là onyx không?
Không. Tourmaline đen (schorl) là một khoáng vật khác với onyx, vốn là chalcedony thường được nhuộm đen. Hai loại có thể trông giống nhau trên chuỗi hạt; phòng giám định phân biệt được dễ dàng.
Thử tourmaline bằng cách hơ nóng cho hút giấy có đúng không?
Không nên. Hơ nóng có thể làm đá nứt, làm nhạt màu đá chiếu xạ, hỏng phần lấp nứt. Hiện tượng hút bụi có thật nhưng không phân biệt được thật giả một cách tin cậy.