Peridot là tên trang sức của olivin, một khoáng vật giàu magie và sắt, có màu xanh lá ngả vàng như dầu ô liu hay lá non; màu đó đến từ chính sắt trong cấu trúc nên hầu như viên peridot nào cũng giữ màu tự nhiên, không nung, không nhuộm. Peridot đẹp và dễ gặp, nhưng không phải đá "trâu bò": nó mềm hơn thạch anh một chút, giòn ở mép và nhạy với axit, nên cách đeo quyết định nó giữ được cạnh sắc bao lâu.
Bài này kể peridot hình thành ở đâu, vì sao màu của nó ít khi nhảy ra ngoài dải xanh ô liu, hai dấu hiệu soi bằng kính lúp mà người giám định hay nhắc là ảnh nhân đôi và bao thể "lá súng", hàng giả thường gặp, cách chọn viên đẹp và những việc nên tránh khi đeo.
Peridot đến từ đâu và vì sao màu ít thay đổi
Olivin là khoáng vật rất phổ biến trong lớp đá sâu dưới vỏ Trái Đất. Phần lớn olivin nằm ở dạng hạt nhỏ trong đá bazan, chỉ một phần rất nhỏ đủ lớn và đủ trong để mài thành đá trang sức. Ở Việt Nam, vùng đá bazan Gia Lai là nơi từng được biết đến với peridot; trên thế giới có nhiều vùng núi lửa và vùng đá sâu trồi lên khác. Peridot cũng từng được tìm thấy trong một số thiên thạch, nhưng loại đó cực hiếm và không phải thứ bạn gặp trên quầy trang sức.
Điểm khác của peridot so với đa số đá màu là màu của nó do sắt nằm ngay trong công thức khoáng vật tạo ra, không phải do vết tạp chất. Vì vậy peridot chỉ có một dải màu: từ xanh vàng nhạt, qua xanh ô liu, đến xanh lá đậm ngả nâu. Viên càng nhiều sắt càng ngả nâu; viên được ưa thường là xanh lá tươi, ít sắc nâu.
Hệ quả thực tế: nếu bạn thấy một viên "peridot" màu xanh lam, xanh ngọc hay xanh lá rực như lục bảo, hãy nghi ngờ. Đó có thể là đá khác hoặc thuỷ tinh. Peridot thật cũng hiếm khi bị nung hay nhuộm, vì không có màu nào "tốt hơn" để đẩy tới bằng xử lý.
Hai dấu hiệu soi bằng kính lúp: ảnh nhân đôi và lá súng
Ảnh nhân đôi. Peridot là đá lưỡng chiết mạnh: tia sáng đi vào bị tách thành hai tia đi hai đường hơi khác nhau. Khi soi kính lúp 10x xuyên qua mặt bàn xuống các cạnh mặt đáy ở phía đối diện, bạn thấy mỗi cạnh như được vẽ hai lần, hai nét song song sát nhau. Với viên từ khoảng sáu ly trở lên, hiện tượng này thường thấy được bằng kính lúp thường. Thuỷ tinh không có hiện tượng này.
Cách soi cho thấy. Nhìn chếch một chút chứ không nhìn thẳng góc, xoay viên đá chậm, tìm cạnh đáy nằm xa nhất so với mắt. Ở một số hướng, ảnh nhân đôi biến mất; đó là bình thường, chỉ cần xoay thêm. Viên quá nhỏ hoặc cắt quá nông thì khó thấy.
Bao thể lá súng. Bên trong nhiều viên peridot có những đốm tròn dẹt, quanh một hạt nhỏ ở giữa là vầng vết nứt hình đĩa, trông như lá súng nổi trên mặt ao. Người giám định coi đây là dấu hiệu đặc trưng của peridot. Viên sạch mắt thường vẫn có thể có lá súng nhỏ nhìn thấy dưới kính lúp.
Giới hạn. Ảnh nhân đôi cũng có ở zircon, tourmaline, một số đá khác; lá súng thì không phải viên nào cũng có. Hai dấu hiệu này giúp bạn tin hơn rằng không phải thuỷ tinh, nhưng chưa đủ để gọi tên chắc chắn. Muốn giấy tờ rõ ràng vẫn cần phòng giám định.
Peridot và các đá xanh lá hay bị nhầm
Bảng dưới gom những gì bạn có thể quan sát mà không cần máy móc. Cột cuối là điều chỉ phòng giám định khẳng định được.
| Đá | Màu thường gặp | Dấu hiệu quan sát được | Cần máy để chắc |
|---|---|---|---|
| Peridot | Xanh lá ngả vàng, ô liu | Ảnh nhân đôi rõ ở viên vừa, lá súng, ánh hơi nhờn | Chiết suất, lưỡng chiết |
| Thuỷ tinh xanh | Bất kỳ, kể cả xanh ô liu | Bọt khí tròn, xoáy, cạnh mài tròn, không nhân đôi | Đơn khúc xạ |
| Ngọc lục bảo | Xanh lá ngả lam, đậm | Nhiều bao thể, nứt, ít khi màu vàng chanh | Chiết suất, phổ |
| Tourmaline xanh | Xanh lá ngả lam hoặc vàng | Đa sắc rõ, có thể nhân đôi nhẹ | Chiết suất, lưỡng chiết |
| Garnet demantoid | Xanh lá vàng | Tia lửa nhiều màu, không nhân đôi, sợi cong bên trong | Chiết suất, đơn khúc xạ |
| Đá tổng hợp màu xanh lá | Xanh lá vàng đều | Rất sạch, màu đều, có thể có đường cong tăng trưởng | Phổ, soi phóng đại chuyên dụng |
Nếu viên đá trông sạch như nước cất, màu xanh lá vàng đều tuyệt đối mà kích thước lớn, thận trọng: peridot tự nhiên to và sạch hoàn toàn ít gặp. Một vài bao thể nhỏ lại là điều dễ chịu với người mua peridot.
Hàng giả peridot thường là gì
Thuỷ tinh xanh lá vàng. Đây là thứ hay gặp nhất, nhất là trên chuỗi hạt, vòng tay, bông tai thời trang. Thuỷ tinh có thể pha đúng màu ô liu, nhưng bên trong thường có bọt khí tròn, vệt xoáy như đường mật tan trong nước, và các cạnh mặt cắt tròn mềm vì thuỷ tinh mềm hơn. Soi kính lúp qua mặt bàn sẽ không thấy cạnh đáy nhân đôi.
Đá tổng hợp khác màu xanh lá. Một số đá tổng hợp như spinel tổng hợp hoặc corundum tổng hợp được pha màu xanh lá vàng để bán dưới tên peridot trên nhẫn tháng sinh giá thấp. Chúng sạch, màu đều và cứng hơn peridot, nhưng không nhân đôi ảnh như peridot. Phân biệt chắc chắn cần máy đo.
Hạt peridot vụn ép. Peridot nhỏ dạng hạt sỏi thường được đánh bóng nguyên hạt, xâu thành chuỗi. Đây vẫn là peridot thật, chỉ là chất lượng thấp, không phải hàng giả, nhưng người bán nên nói rõ là hạt nhỏ đánh bóng chứ không phải đá mài giác.
Điều nên nhớ. Vì peridot thật không đắt như lục bảo, động cơ làm giả chủ yếu nằm ở hàng thời trang và nhẫn tháng sinh. Với món đồ có giá trị, hoá đơn ghi rõ tên đá và cam kết đổi trả nếu giấy giám định ghi khác là đủ an tâm.
Chọn một viên peridot đẹp: nhìn vào đâu
Vì peridot hầu như không bị xử lý, việc chọn chủ yếu là chọn màu, độ sạch và tay nghề cắt.
- Màu: xanh lá tươi, ít sắc nâu, nhìn dưới ánh ngày và dưới đèn vàng đều dễ chịu. Peridot dưới đèn vàng thường ngả vàng hơn, đó là bình thường.
- Độ sạch: nhìn bằng mắt thường ở khoảng cách đọc sách không thấy vết đen hay vết nứt rõ. Lá súng nhỏ dưới kính lúp chấp nhận được.
- Độ sáng: viên cắt quá sâu sẽ tối ở giữa; viên cắt quá nông có "cửa sổ" nhìn xuyên thấu như kính. Xoay đá, mặt bàn phải lấp lánh đều.
- Mép và cạnh: soi quanh viền đá xem có sứt li ti không. Peridot đeo lâu thường mòn cạnh ở mép, nếu là đồ mới mà đã sứt thì nên đổi.
- Cỡ: peridot nhỏ khá phổ biến; viên to, màu đẹp, sạch mới là thứ làm giá chênh lệch rất xa.
Câu nên hỏi người bán: "Đá có xử lý gì không, có lấp nứt không?" Peridot hiếm khi lấp nứt, nhưng một câu hỏi rõ ràng và câu trả lời ghi lên hoá đơn giúp bạn có cơ sở nếu sau này giấy ghi khác.
Với peridot làm quà, một mẹo nhỏ là xem đá cả dưới ánh ngày lẫn dưới đèn trong nhà người nhận hay dùng. Peridot ngả vàng rõ dưới đèn vàng; ai thích màu xanh lá thuần sẽ hài lòng hơn với viên có sắc xanh mạnh ngay từ đầu, thay vì viên vốn đã ngả vàng dưới ánh ngày.
Độ bền của peridot và những việc nên tránh khi đeo
Peridot có độ cứng khoảng 6,5 đến 7, xấp xỉ hoặc kém thạch anh một chút. Vì bụi trong không khí chủ yếu là hạt thạch anh, viên peridot trên nhẫn đeo mỗi ngày sẽ mờ dần ở mặt bàn và mòn ở cạnh sau vài năm, nhất là khi bạn làm việc bằng tay nhiều. Mặt dây và bông tai ít bị chạm hơn nên giữ được lâu hơn hẳn.
Peridot cũng tương đối giòn, có thể sứt mép khi va vào bồn rửa, mép bàn đá. Với nhẫn, kiểu ổ bọc viền hoặc chấu dày ôm sát giúp che phần mép. Viên peridot cắt kiểu cabochon (mặt tròn vồng không có mặt cắt) chịu va tốt hơn và ít lộ trầy hơn viên mài giác.
Peridot nhạy với axit. Nước chanh, giấm, một số chất tẩy rửa có tính axit có thể làm mặt đá mờ đi nếu tiếp xúc lâu. Tháo nhẫn khi làm bếp, khi rửa nhà vệ sinh, khi dùng chất tẩy.
Đá cũng không ưa đổi nhiệt đột ngột. Đừng để nhẫn đang ấm tay rồi xả nước đá lạnh, và khi đưa nhẫn đi sửa, dặn thợ tháo đá trước khi hàn hoặc đánh bóng bằng máy.
Làm sạch, cất giữ và những hiểu lầm hay nghe
Làm sạch peridot bằng nước ấm, xà phòng nhẹ, bàn chải lông mềm, rồi lau khô bằng khăn bông. Không dùng máy siêu âm và máy hơi nước, vì rung và nhiệt có thể làm lá súng bên trong nứt lan ra. Cất peridot trong túi vải hoặc ngăn riêng, tránh để chung với đá cứng hơn như topaz, spinel vốn có thể cào xước nó.
Hiểu lầm thứ nhất: peridot là đá mềm nên không đáng đeo. Thực tế peridot đeo được nhiều năm nếu bạn chọn đúng kiểu món đồ và tháo ra khi làm việc nặng. Hiểu lầm thứ hai: peridot màu càng đậm càng tốt. Peridot quá đậm thường ngả nâu và tối, viên được ưa là viên xanh lá tươi vừa phải.
Hiểu lầm thứ ba: peridot có tác dụng tốt cho sức khoẻ hay tinh thần. Những lời đó không có cơ sở. Peridot đẹp vì màu xanh ô liu hiếm có ở đá khác, và chừng đó là lý do đủ để chọn nó.
Câu hỏi thường gặp
Peridot và olivin có phải là một không?
Peridot là tên gọi trong trang sức của olivin chất lượng đá quý, đủ trong và đủ đẹp để mài. Olivin thông thường thì ở dạng hạt nhỏ trong đá, không dùng làm trang sức.
Peridot có bị nung hay nhuộm không?
Hầu như không. Màu của peridot do sắt trong chính cấu trúc khoáng vật tạo ra, nên ít khi phải xử lý. Đôi khi có đá nứt được lấp, vì vậy vẫn nên hỏi và ghi lên hoá đơn.
Làm sao thấy ảnh nhân đôi trong peridot?
Dùng kính lúp 10x, nhìn xiên qua mặt bàn xuống các cạnh mặt đáy ở phía đối diện và xoay đá chậm. Các cạnh sẽ hiện thành hai nét song sát nhau ở một số hướng. Viên nhỏ thì khó thấy.
Peridot có đeo hằng ngày được không?
Được, nhưng nên chọn bông tai, mặt dây hoặc nhẫn có ổ bọc viền, và tháo ra khi làm việc nặng, làm bếp, dùng chất tẩy. Nhẫn peridot đeo liên tục sẽ mờ cạnh sau vài năm.
Peridot xanh đậm như lục bảo có phải đá quý hơn không?
Peridot có dải màu riêng là xanh lá ngả vàng. Viên xanh đậm như lục bảo mà gọi là peridot thì nên kiểm lại, vì có thể là đá khác hoặc thuỷ tinh.
Có nên rửa peridot bằng nước chanh cho sáng không?
Không. Peridot nhạy với axit, nước chanh và giấm có thể làm mặt đá mờ đi, mất độ bóng mà không đánh lại tại nhà được. Chỉ dùng nước ấm, xà phòng nhẹ, bàn chải mềm, rồi lau khô.