Ngọc trai ố vàng, mất ánh hay bong xà cừ phần lớn do lớp xà cừ bị hoá chất, mồ hôi, nhiệt và năm tháng làm hỏng dần; vết bẩn bám ngoài thì lau được, còn xà cừ đã mòn, đã bong thì không phục hồi được như cũ. Điều có thể làm là chặn cho hỏng không lan, thay hạt quá nặng và đổi cách đeo, cách cất.
Trước khi thử bất kỳ mẹo nào trên mạng, bạn cần biết món ngọc của mình đang ở tình trạng nào: bẩn bề mặt, xỉn ánh, ố trong lớp, rạn hay bong. Mỗi tình trạng có cách xử lý riêng, và nhiều mẹo phổ biến như chà kem đánh răng, ngâm giấm, ngâm nước chanh lại chính là thứ phá xà cừ nhanh nhất.
Vì sao lớp xà cừ hỏng: hiểu cấu tạo trước khi chữa
Xà cừ là hàng nghìn lớp tinh thể đá vôi mỏng xếp như tường gạch, gắn với nhau bằng một chất hữu cơ gọi là conchiolin, đóng vai trò như vữa. Ánh ngọc đẹp khi các "viên gạch" còn nguyên và "vữa" còn đủ ẩm, đủ dẻo. Chỉ cần hiểu hình ảnh bức tường này, bạn sẽ thấy vì sao ngọc trai sợ chua: axit hoà tan đá vôi, và vì sao ngọc sợ khô: vữa mất ẩm thì co lại, rạn.
Conchiolin cũng là phần ngả màu theo thời gian. Lớp chất hữu cơ này có màu vàng nâu tự nhiên; khi xà cừ còn mới và dày, màu ấy chìm sau ánh. Qua nhiều năm, đặc biệt khi bị nắng, nhiệt, mồ hôi, phần hữu cơ biến đổi và màu vàng lộ dần, viên ngọc trắng ngả sang ngà, sang vàng.
Lớp xà cừ mỏng thì mọi hư hại lộ nhanh hơn. Ngọc có hạt nhân với lớp phủ mỏng, khi bị mòn ở vành lỗ hay chỗ cọ vào cổ, sẽ lộ hạt nhân trắng đục bên dưới. Đây là lý do hai chuỗi cùng tuổi, cùng chủ, có thể già đi rất khác nhau.
Còn một yếu tố ít người để ý: dây xâu. Dây lụa cũ ngấm mồ hôi, kem, bụi qua nhiều năm sẽ ngả màu và giữ ẩm bẩn sát vào lỗ khoan; vết ố có khi bắt đầu từ chính vành lỗ rồi loang ra. Vì thế khi xem một chuỗi ố, nhìn cả màu dây sẽ giúp bạn đoán chuỗi đã được giữ gìn thế nào.
Năm tình trạng hay gặp và mức cứu được
Bạn đặt chuỗi dưới ánh sáng ngày, dùng kính lúp nếu có, rồi đối chiếu:
| Tình trạng | Nhìn thấy gì | Nguyên nhân hay gặp | Mức cứu |
|---|---|---|---|
| Bẩn bề mặt | mờ đều, sờ thấy hơi nhờn, lau khăn ẩm sáng lên | mồ hôi, kem, phấn bám | cứu được hoàn toàn bằng lau đúng cách |
| Xỉn ánh do mòn | mặt mờ như phấn ở chỗ cọ vào cổ, áo | cọ xát lâu năm, kem chống nắng, nước hoa | không phục hồi; có thể đổi vị trí hạt |
| Ố vàng trong lớp | màu ngà, vàng đều cả viên, lau không đổi | thời gian, nhiệt, nắng, thay đổi chất hữu cơ | phần lớn không đảo ngược tại nhà |
| Rạn chân chim | vệt nứt mảnh như mạng nhện trên mặt | khô quá, nhiệt, cất trong túi kín cạnh chất hút ẩm | không liền lại; giữ để không lan |
| Bong, tróc xà cừ | mảng xà cừ bong, lộ lớp dưới hoặc hạt nhân | xà cừ mỏng, axit, va đập | hạt đó coi như hỏng, nên thay |
Một chuỗi cũ thường có vài tình trạng cùng lúc. Việc đầu tiên luôn là làm sạch đúng cách, vì một phần "xỉn" và "ố" hoá ra chỉ là bẩn. Sau khi sạch, những gì còn lại mới là hư hại thật để bạn quyết định giữ, sửa hay làm lại.
Làm sạch an toàn trước khi kết luận
Quy trình dưới đây dùng được cho mọi chuỗi ngọc trai, kể cả chuỗi lâu năm, miễn là bạn làm nhẹ tay:
- Pha một chậu nhỏ nước ấm vừa tay với vài giọt xà phòng rất dịu, loại không mùi, không chất tẩy mạnh.
- Nhúng một khăn vải cotton mềm, vắt thật ráo; khăn chỉ hơi ẩm chứ không ướt sũng.
- Lau từng hạt, lăn hạt giữa hai lớp khăn, không chà mạnh, không dùng bàn chải.
- Lấy khăn khác thấm nước sạch, cũng vắt ráo, lau lại một lượt để gỡ hết xà phòng.
- Trải chuỗi nằm phẳng trên khăn khô cho tới khi khô hẳn, thường để qua đêm; không treo, không sấy, không phơi nắng.
- Khi khô, xem lại dưới ánh sáng ngày và so với trước. Phần sáng lên là bẩn; phần vẫn mờ, vẫn vàng là hư hại thật.
Không ngâm cả chuỗi vào nước, vì dây lụa hoặc dây nylon ngấm nước giãn ra, lâu khô, ẩm đọng trong lỗ khoan làm hỏng hạt từ bên trong. Không dùng máy siêu âm, máy hơi nước, dung dịch rửa trang sức pha amoniac hay cồn. Nếu chuỗi dính dầu mỡ đặc, đưa cho thợ, đừng tự tăng liều xà phòng.
Mẹo lan truyền trên mạng và vì sao đừng làm
Dưới đây là những mẹo hay được chia sẻ để "làm trắng ngọc" và lý do chúng hại nhiều hơn lợi:
- Chà kem đánh răng: kem đánh răng có hạt mài, chà lên xà cừ là mài mòn chính lớp tạo ánh.
- Ngâm giấm, nước chanh: axit hoà tan đá vôi trong xà cừ; ngọc có thể sáng giả một chút rồi mờ hẳn, bề mặt sần lên.
- Ngâm nước oxy già pha loãng tại nhà: là phiên bản thô của tẩy trắng công nghiệp, không kiểm soát được nồng độ và thời gian, dễ làm xà cừ giòn, rạn.
- Lau bằng dầu ăn, dầu dừa cho bóng: dầu bám vào lỗ khoan, dây xâu, lâu ngày ngả vàng và thu bụi, làm ố nặng hơn.
- Phơi nắng cho "trắng lại": nắng và nhiệt làm phần hữu cơ biến đổi thêm, ngọc khô và dễ rạn.
- Ngâm nước muối: muối kết tinh trong lỗ và trong khe xà cừ, không giúp gì cho ánh.
Có những nơi làm dịch vụ tẩy trắng lại ngọc trai bằng quy trình chuyên nghiệp. Kết quả không chắc chắn, có rủi ro làm hạt giòn, và gần như không áp dụng cho ngọc đã mỏng xà cừ. Với chuỗi kỷ niệm của gia đình, nhiều người chọn giữ màu ngà như dấu thời gian thay vì đánh cược để có màu trắng mới.
Khi nào cần mang tới thợ và thợ làm được gì
Mang chuỗi tới thợ kim hoàn có làm ngọc trai khi bạn thấy: hạt bong, hạt lộ hạt nhân, dây xâu bẩn đen hoặc giãn, khoá lỏng, hoặc nhiều hạt mờ hẳn ở một đoạn. Một người thợ cẩn thận sẽ tháo chuỗi, rửa từng hạt, kiểm vành lỗ, rồi đề xuất phương án.
Những gì thợ làm được: thay dây mới, bỏ hạt hỏng và rút ngắn chuỗi, đổi chỗ hạt mờ về phía sau gáy và đưa hạt đẹp ra trước, ghép thêm hạt mới có màu gần giống nếu bạn muốn giữ chiều dài. Với hạt rạn nhẹ, thợ có thể đặt chúng ở vị trí ít cọ xát. Với chuỗi ố đều, họ sẽ nói thật là không trả lại được màu trắng ban đầu.
Những gì không ai làm được: dán lại xà cừ đã bong để ánh như cũ, làm liền vết rạn, làm dày lại lớp xà cừ. Ai hứa "phục hồi như mới" cho những tình trạng này, bạn nên hỏi kỹ họ định làm gì; có khi đó là phủ một lớp bóng nhân tạo, đẹp được ít lâu rồi bong.
Khi gửi chuỗi, xin thợ đếm số hạt trước mặt bạn, ghi lại chiều dài và tình trạng các hạt hỏng vào phiếu nhận. Chụp ảnh chuỗi trên nền trắng trước khi giao. Việc này không phải vì nghi ngờ thợ, mà để hai bên cùng có một mốc đối chiếu khi nhận lại.
Nếu chuỗi có giá trị lớn hoặc bạn nghi một số hạt là hạt thay thế khác dòng, có thể mang tới phòng giám định độc lập trước khi sửa để biết rõ mình đang giữ gì.
Ngăn hỏng tái diễn: thói quen nhỏ, hiệu quả lâu
Đeo sau cùng, tháo đầu tiên. Mọi thứ xịt, thoa lên người phải khô trước khi ngọc chạm da; về nhà tháo ngọc trước khi rửa mặt, tắm, nấu ăn.
Lau sau mỗi lần đeo. Một lượt khăn mềm hơi ẩm gỡ mồ hôi trước khi nó kịp ngấm. Thói quen này đáng giá hơn mọi lần làm sạch lớn.
Cất nằm phẳng, thoáng, không kín mít. Túi vải mềm trong ngăn kéo là đủ. Tránh túi nhựa kín và hộp có gói hút ẩm dày đặc, vì ngọc cần chút độ ẩm của không khí. Tránh cạnh cửa sổ nắng, máy sưởi, đèn nóng.
Đeo đều đặn. Ngọc đeo thường xuyên, được lau đúng cách, thường giữ ánh tốt hơn ngọc nhốt trong két chục năm. Lớp hữu cơ chịu được độ ẩm nhẹ từ da và không khí.
Kiểm dây định kỳ. Chuỗi đeo hằng tuần nên cho thợ kiểm mỗi một hai năm. Dây yếu đứt bất ngờ là cách mất hạt nhanh nhất.
Tách khỏi đá cứng, kim loại cạnh sắc. Một chiếc nhẫn kim cương hay đồng hồ thép trong cùng ngăn có thể cào xước ngọc chỉ sau vài lần lắc hộp.
Hư hại của ngọc thật khác bong lớp phủ của hạt giả ra sao
Nhiều người thấy chuỗi bong mảng rồi kết luận ngay là hàng giả. Không hẳn vậy: ngọc thật xà cừ mỏng cũng bong. Nhìn kỹ chỗ hỏng sẽ thấy khác biệt:
| Chỗ nhìn | Ngọc trai thật bị hỏng | Hạt giả bong lớp phủ |
|---|---|---|
| Mép chỗ bong | mép bậc thang, nhiều lớp mỏng chồng nhau | mép gọn như vỏ sơn, một lớp duy nhất |
| Lớp lộ ra bên dưới | xà cừ cũ hơn hoặc hạt nhân trắng đục có vân lớp | thuỷ tinh trong hoặc mờ, nhựa, bột ép đồng màu |
| Vành lỗ khoan | mòn tròn, đôi khi thấy ranh giới hạt nhân | lớp phủ tróc thành vòng, lộ màu khác hẳn |
| Cảm giác cầm | mát tay ban đầu, nặng vừa | thuỷ tinh lạnh và nặng; nhựa nhẹ, ấm nhanh |
| Các hạt trong chuỗi | mỗi hạt hỏng một kiểu, mức khác nhau | nhiều hạt bong giống nhau ở cùng vị trí cọ xát |
Nhìn bằng kính lúp mười lần ở chỗ bong là đủ để thấy phần lớn khác biệt trên. Nếu đây là chuỗi gia đình mà bạn muốn biết chắc là ngọc thật hay không trước khi bỏ tiền xâu lại, phòng giám định độc lập có thể soi cấu trúc bên trong mà không làm hỏng hạt. Đừng tự cạo thêm chỗ bong để "xem bên trong": vừa không cần, vừa làm hỏng thêm một hạt có khi còn giữ được.
Câu hỏi thường gặp
Ngọc trai ố vàng có phải hàng giả không?
Không. Ố vàng theo thời gian là chuyện thường của ngọc trai thật, do phần chất hữu cơ trong xà cừ biến đổi. Hạt giả bằng nhựa, thuỷ tinh phủ màng lại thường bong lớp phủ chứ không ố đều kiểu này.
Có cách nào làm ngọc trai trắng lại tại nhà không?
Không có cách an toàn. Lau sạch có thể trả lại phần sáng do bẩn che. Màu vàng nằm trong lớp xà cừ thì giấm, chanh, oxy già hay kem đánh răng đều làm hỏng thêm chứ không làm trắng bền.
Hạt ngọc bị bong một mảng nhỏ có đeo tiếp được không?
Đeo được nhưng mảng bong thường lan dần vì vành bong dễ bắt bẩn và bị cọ. Nên nhờ thợ thay hạt đó hoặc dời về gần khoá. Đừng dán keo hay sơn bóng lên chỗ bong.
Vì sao chuỗi ngọc cất kỹ trong két lại bị rạn?
Két kín, hộp có nhiều gói hút ẩm làm không khí quá khô, phần chất hữu cơ trong xà cừ co lại và rạn. Ngọc trai nên cất nơi thoáng vừa phải, trong túi vải, và được đeo đều tay.
Ngọc trai có cần thoa dầu để giữ ánh không?
Không. Dầu ăn, dầu dừa hay dầu em bé bám vào lỗ khoan và dây, lâu ngày ngả vàng, thu bụi. Ánh ngọc đến từ xà cừ, chỉ cần giữ sạch và tránh hoá chất là đủ.
Chuỗi ngọc mất ánh ở đúng đoạn sau gáy là vì sao?
Đoạn đó cọ vào cổ áo, tóc, mồ hôi và kem dưỡng nhiều nhất, nên mòn trước. Khi xâu lại có thể đổi chỗ các hạt; những hạt mòn nặng nên đặt sát khoá.