Opal là silica ngậm nước, không có cấu trúc tinh thể như thạch anh; thứ làm opal quý là những chớp màu đổi theo góc nhìn, gọi là màu lửa, sinh ra khi ánh sáng đi qua hàng triệu hạt cầu silica rất nhỏ xếp đều nhau. Opal trắng, opal đen, opal lửa hay opal tinh thể không phải những khoáng vật khác nhau, mà là cách người trong nghề gọi theo màu nền của viên đá và độ trong của nó.
Hiểu được hai thứ đó, màu nền và màu lửa, là đọc được gần hết một viên opal. Phần dưới kể lần lượt opal hình thành ra sao, từng dòng trông thế nào, cách xem độ sáng và kiểu vân màu, những chữ người bán hay dùng mà khách dễ hiểu sai, và loại opal nào hợp với đồ đeo hằng ngày, loại nào chỉ nên dành cho dịp đặc biệt.
Opal hình thành thế nào và vì sao lại có màu lửa
Hình dung nước mưa thấm qua lớp đất đá giàu silica, hoà tan một ít silica rồi đọng lại trong khe nứt, hốc đá hay lõi cây đã mục. Qua thời gian rất dài, nước bốc hơi dần, silica lắng xuống thành một khối giống thạch đông cứng. Trong khối ấy vẫn còn giữ lại một phần nước, thường vài phần trăm, có viên nhiều hơn. Đó là lý do opal nhẹ tay hơn phần lớn đá quý khác và nhạy với chuyện khô, ẩm.
Phần lớn opal đào lên chỉ là opal thường, đục, màu sữa, xám hay nâu, không có chớp màu nào. Chỉ khi các hạt cầu silica có kích thước gần bằng nhau và xếp thành lớp đều đặn như những quả cam chồng trong thùng, ánh sáng đi qua mới bị tách ra thành màu, giống cách mặt sau đĩa CD loé cầu vồng. Hạt nhỏ hơn cho màu xanh lam, tím; hạt lớn hơn mới cho được màu cam, đỏ. Vì vậy viên opal có nhiều đỏ thường hiếm hơn viên chỉ có xanh.
Từ đây có một điều nên nhớ: màu lửa là hiện tượng quang học, không phải màu nhuộm nằm trong đá. Nó đổi khi bạn nghiêng viên đá, đổi khi đổi nguồn sáng, và có thể gần như tắt dưới bóng đèn vàng yếu. Một viên opal trông rực rỡ trong tủ kính nhiều đèn có thể hiền đi hẳn khi bạn đứng dưới ánh sáng cửa sổ. Xem opal nên xem ở nhiều loại ánh sáng.
Các dòng opal gọi theo màu nền và độ trong
Khi người bán nói "opal đen" hay "opal trắng", họ đang nói về màu nền, tức màu của thân đá khi nhìn thẳng, chứ không phải màu lửa. Bảng dưới gom những tên hay gặp:
| Tên gọi | Màu nền và độ trong | Màu lửa trông thế nào | Ghi chú khi xem |
|---|---|---|---|
| Opal trắng (opal sáng) | Trắng sữa, kem, đục hoặc hơi mờ | Màu nổi trên nền nhạt, thường dịu | Dòng phổ biến nhất trong trang sức |
| Opal đen | Nền tối: xám đậm đến gần đen, nhìn từ mặt trên | Màu bật mạnh vì nền tối làm tương phản | Hay bị nhái bằng opal ghép có lưng đen |
| Opal xám (nền bán tối) | Xám vừa, nằm giữa trắng và đen | Màu rõ hơn opal trắng | Người bán đôi khi gọi gộp là "opal đen" |
| Opal tinh thể | Trong hoặc bán trong, nhìn xuyên được một phần | Màu như trôi bên trong khối nước | Chữ "tinh thể" ở đây chỉ độ trong, không phải cấu trúc tinh thể |
| Opal đá mẹ | Lớp opal mỏng bám trên đá nền màu nâu sắt | Màu rực trên nền nâu đậm | Mặt lưng là đá nền tự nhiên, không phải keo dán |
| Opal lửa | Thân màu vàng, cam, đỏ, trong đến bán trong | Có viên có màu lửa, nhiều viên không có | Chữ "lửa" chỉ màu thân, dễ gây hiểu nhầm |
| Opal thường | Đục, màu đơn: hồng, xanh, vàng, trắng | Không có màu lửa | Vẫn là opal thật, dùng làm hạt, mặt cabochon |
Một viên có thể mang hai tên cùng lúc, ví dụ opal tinh thể nền tối. Khi thấy tên gọi lạ trên tem, cách chắc nhất là hỏi người bán: màu nền là gì, có màu lửa không, và mặt lưng là đá tự nhiên hay lớp dán.
Đọc màu lửa: độ sáng, kiểu vân và hướng nhìn
Độ sáng quan trọng hơn số màu. Một viên chỉ có xanh lá và xanh lam nhưng sáng rực, nhìn từ xa vẫn thấy, thường đẹp hơn viên có đủ bảy màu mà mờ, phải ghé sát mới nhận ra. Người thợ xem độ sáng trước, rồi mới đếm màu.
Kiểu vân màu. Màu có thể lấm tấm như đầu kim, loang thành mảng lớn, xếp thành những ô vuông như bàn cờ, hay chạy thành dải mềm như ruy băng. Kiểu ô bàn cờ rõ nét hiếm gặp; kiểu đầu kim nhỏ thì phổ biến hơn. Không có kiểu nào đúng hay sai, nhưng kiểu vân là thứ quyết định viên đá có "hồn" hay không.
Màu lửa phủ bao nhiêu mặt đá. Xoay viên đá một vòng chậm. Có viên chỉ loé ở một góc, phần còn lại là nền trơn; có viên kín màu ở mọi hướng. Viên kín màu từ mọi góc thường được đánh giá cao hơn.
Hướng nhìn chính. Người cắt opal cố gắng để mặt đẹp nhất hướng lên trên. Nhưng khi gắn vào nhẫn, bạn sẽ nhìn nó từ trên xuống, hơi nghiêng. Xem đá ở đúng góc bạn sẽ thấy khi đeo, đừng chỉ xem lúc người bán nghiêng nó dưới đèn.
Những vùng không màu và vết rạn. Mảng xám trơn, vệt đá nền lẫn vào, đường nứt chân chim đều kéo giá trị xuống. Vết rạn trên opal không tự lành, nên viên có rạn sẵn không nên chọn làm nhẫn đeo thường xuyên.
Opal lửa: cái tên làm nhiều người hiểu sai
Nhiều người nghĩ "opal lửa" là viên opal có nhiều màu lửa. Thật ra, trong cách gọi phổ biến, opal lửa là opal có thân màu vàng, cam đến đỏ như mật ong hay nước cam, thường trong suốt hoặc bán trong. Có viên opal lửa vẫn có chớp màu, nhưng rất nhiều viên không có chút nào, chỉ có màu thân ấm và trong như thuỷ tinh màu.
Opal lửa trong suốt hay được mài giác như đá màu thường, không phải mài tròn mặt như opal trắng hay opal đen. Khi đó nó trông giống thạch anh vàng cam hay thuỷ tinh cam, và đây là chỗ dễ nhầm. Opal lửa nhẹ tay hơn thạch anh, mềm hơn, mép giác dễ mòn tròn sau một thời gian đeo. Nếu bạn định làm nhẫn đeo hằng ngày từ opal lửa giác, nên chọn kiểu ổ bảo vệ mép đá.
Khi trên tem hay hoá đơn ghi "opal lửa", bạn nên hỏi thêm một câu: viên này có màu lửa đổi theo góc nhìn hay chỉ có màu thân cam? Câu trả lời giúp bạn biết mình đang mua cái gì, và tránh thất vọng khi về nhà nghiêng mãi không thấy cầu vồng.
Những chữ trên tem cần hỏi lại
Opal là loại đá có nhiều tên thương mại, có tên chỉ là cách tả, có tên che đi bản chất. Những chữ sau thấy là nên hỏi thêm:
- "Opal đen" mà giá mềm bất thường so với opal trắng cùng cỡ: hỏi xem đây có phải đá nguyên khối hay opal ghép có lưng đen.
- "Opal tổng hợp", "opal nuôi", "opal phòng thí nghiệm": đây là đá do người làm ra, có cùng thành phần gần giống opal nhưng không đào từ đất. Không có gì sai nếu ghi rõ.
- "Opalite": thường là thuỷ tinh có ánh xanh sữa, hoàn toàn không phải opal. Cái tên rất dễ gây nhầm.
- "Opal xử lý", "opal hun khói", "opal nhuộm đen": opal thật đã được làm tối nền để màu lửa bật lên. Giá trị khác hẳn opal đen tự nhiên. Dưới kính lúp, màu đen của loại này thường nằm thành những đốm li ti như hạt tiêu quanh các mảng màu, thay vì là một nền tối liền.
- "Opal đá mẹ": hỏi mặt lưng là đá nền tự nhiên hay là lớp dán. Opal đá mẹ thật có lưng sần, màu nâu sắt, liền một khối với lớp opal.
- Tên vùng đi kèm: tên một vùng mỏ trên tem chỉ là lời người bán nếu không có giấy của phòng giám định độc lập. Đừng trả thêm cho tên vùng khi không có căn cứ.
Hỏi những câu này không làm mất lòng người bán đàng hoàng. Một tiệm kim hoàn tử tế sẽ ghi các thông tin đó vào hoá đơn, và bạn nên giữ hoá đơn cùng món đồ.
Độ cứng, độ bền và opal có hợp đeo hằng ngày không
Opal mềm hơn thạch anh và mềm hơn hầu hết đá màu quen thuộc, độ cứng thường được ghi quanh mức 5,5 đến 6,5 trên thang Mohs. Bụi trong không khí có thạch anh, nên lau đá bằng khăn khô dính bụi lâu ngày sẽ làm mặt opal xước mờ dần. Opal cũng giòn: rơi xuống nền gạch, va vào cạnh bàn là có thể mẻ hoặc nứt.
Điều đó không có nghĩa opal không đeo được. Bông tai, mặt dây chuyền ít va chạm, đeo thường xuyên vẫn ổn. Nhẫn opal thì cần nghĩ kỹ hơn: tay là chỗ va chạm nhiều nhất. Nếu muốn nhẫn opal đeo hằng ngày, nên chọn ổ bọc viền kim loại quanh đá thay vì vài chấu nhỏ, chọn viên mài vòm vừa phải chứ không quá cao, và tháo ra khi rửa bát, làm vườn, tập thể thao.
Opal đá mẹ có lớp đá nền phía sau nên thường chắc tay hơn opal nguyên khối cùng độ dày. Opal tinh thể và opal lửa trong thì thường nhạy hơn với va đập và thay đổi nhiệt độ. Khi chọn, bạn có thể hỏi người bán thẳng: viên này đã được để ổn định bao lâu kể từ khi cắt, có vết rạn nào dưới kính lúp không.
Một chi tiết nhỏ mà người thợ lâu năm hay dặn: opal không ưa bị bỏ quên trong ngăn kéo kín cạnh túi hút ẩm suốt nhiều năm, cũng không ưa bị ngâm trong bồn nước rửa bát. Đeo bình thường, cất ở chỗ thoáng, thỉnh thoảng lấy ra ngắm là cách giữ opal đơn giản nhất. Chuyện opal rạn, mờ và cách giữ cho nó ổn định có nhiều chi tiết hơn, nên được kể riêng ở một bài khác trong cùng mục này.
Câu hỏi thường gặp
Opal đen có phải là opal màu đen hoàn toàn không?
Không. Opal đen là opal có màu nền tối, từ xám đậm đến gần đen, nhìn từ mặt trên, và trên nền đó có màu lửa. Nếu viên đá đen hẳn mà không có chớp màu nào thì đó không phải thứ người trong nghề gọi là opal đen.
Vì sao viên opal ở tiệm rực rỡ mà mang về nhà lại nhạt?
Màu lửa phụ thuộc nguồn sáng. Tủ kính thường có nhiều đèn điểm chiếu thẳng nên màu bật mạnh. Dưới đèn trần tán xạ hay ánh sáng yếu, màu dịu đi. Nên xem đá ở ánh sáng cửa sổ trước khi quyết định.
Opal thường không có màu lửa có phải là opal giả không?
Không. Opal thường vẫn là opal thật, chỉ là các hạt silica bên trong không xếp đều nên không tách được ánh sáng thành màu. Nó vẫn được dùng làm hạt và mặt đá, nhưng giá trị khác hẳn opal có màu lửa.
Opal lửa có cần tránh nước như opal trắng không?
Rửa nhanh bằng nước ấm và lau khô thì không sao. Điều cần tránh là ngâm lâu, đổi nóng lạnh đột ngột và hoá chất. Opal lửa trong suốt hay nhạy với va đập và nhiệt hơn, nên cẩn thận khi đeo nấu ăn.
Có nên chọn opal làm nhẫn cưới đeo cả đời không?
Được, nếu bạn chấp nhận chăm sóc kỹ hơn so với đá cứng. Nên chọn ổ bọc viền, viên không quá mỏng, tháo nhẫn khi làm việc nặng, và đưa thợ kiểm tra ổ đá định kỳ. Người hay làm việc tay chân nên cân nhắc đá cứng hơn.
Tên vùng mỏ trên tem opal có đáng tin không?
Chỉ là thông tin tham khảo nếu không có giấy của phòng giám định độc lập ghi nguồn gốc. Nhiều vùng cho opal trông gần giống nhau. Đừng trả thêm tiền chỉ vì một cái tên vùng không có căn cứ đi kèm.